Chia sẻ Download
Hệ thống đang nâng cấp. Tài liệu này chưa thể xem online
Thành viên idoc2012

Vật liệu vô cơ lý thuyết phần 2

- 12 tháng trước
502
Báo lỗi
Silic oxit (SiO2) có nhiều dạng thù hình, ở đây nói về một trong các dạng đó gọi là cristobalit (hình 30c). Cristobalit thuộc hệ lập phương. Nguyên tử Si chiếm các đỉnh, tâm các mặt và 4 trong 8 hốc tứ diện theo hai hướng đường chéo khác nhau (hoặc có thể hình dung chia khối hình lập phương thành 8 khối lập phương nhỏ bằng nhau thì Si là tâm của 4 khối lập phương nhỏ đó). Oxi là cầu nối giữa các
Nội dung

22

Silic oxit (SiO2) có nhiều dạng thù hình, ở đây nói về một trong các dạng đó gọi là cristobalit (hình 30c). Cristobalit thuộc hệ lập phương. Nguyên tử Si chiếm các đỉnh, tâm các mặt và 4 trong 8 hốc tứ diện theo hai hướng đường chéo khác nhau (hoặc có thể hình dung chia khối hình lập phương thành 8 khối lập phương nhỏ bằng nhau thì Si là tâm của 4 khối lập phương nhỏ đó). Oxi là cầu nối giữa các nguyên tử silic. Mỗi tế bào có 8 phân tử SiO2. Số phối trí của Si bằng 4, của oxi bằng 2.

Ngoài cristobalit ra SiO2 còn rất nhiều dạng hình thù khác nữa là: thạch anh, tridimit, cristobalit.

Mỗi dạng chính như vậy còn tồn tại dưới nhiều dạng phụ.

– Các dạng ẩn tinh: cancedoan, mã não, jat (ngọc).

– Dạng vô định hình: thuỷ tinh thạch anh, opal.

b

a

(b)

Toạ độ các nguyên tử

Ti4+ 0, 0, 0 - 0.5, 0.5, 0.5

O2- 0, 0.3, 0.3 - 0, 0.7, 0.7 0.8, 0.2, 0.5 - 0.2, 0.8, 0.5

a

c

(a)

Hình31 a) Cấu trúc rutin biểu diễn theo mặt phẳng xếp khít của ion oxi b) Hình chiếu của tế bào mạng rutin trên mặt đáy

Để mô tả cấu trúc của các dạng SiO2 thì tốt nhất là dùng phương pháp ghép các tứ diện với nhau qua đỉnh oxi chung (hình 32). Điểm khác nhau của 3 dạng tinh thể chính (thạch anh, tridimit, cristobalit) là vị trí tương đối của 2 tứ diện SiO44− (hình 33).

Ở thạch anh α ta có góc liên kết Si-O-Si bằng 150o, ở tridimit, và cristobalit thì góc liên kết Si-O-Si bằng 180o. Từ thạch anh biến thành cristobalit chỉ cần nắn thẳng góc Si-O-Si từ 150o thành 180o, trong khi đó để chuyển thành α tridimit thì ngoài việc nắn thẳng góc này còn phải xoay tứ diện SiO44− quanh trục đối xứng một góc bằng 180o

23

T+

T- T+

T+

T+

T-

T-

T-

Hình 32 Cách ghép các tứ diện SiO4 (• Si4+, { O2-)

(a)

A

B C

A'

B'C'

D ) 150o

A

B C

A'

B' C'

D

(b) (c)

A

B C

A'

B'

C'

D

Hình 33 Sơ đồ tổ hợp hai tứ diện SiO4 a) Thạch anh; b) Cristobalit α; c) Tridimit α

Sự khác nhau của các dạng thù hình thứ cấp α, β, γ chỉ do mức độ khác nhau của góc liên kết Si-O-Si .

Quá trình chuyển hoá của các dạng thù hình α-thạch anh → α-tridimit → α-cristobalit đều là quá trình độc biến, còn quá trình chuyển hoá các dạng thù hình thứ cấp α ⇔ β ⇔ γ đều là quá trình hỗ biến.

24

γ−tri dimit

β−

α− t

t ridimit

r idimit

β

T h¹ch a n h

α T h ¹c h a n h

β−cristobalit

α−cristobalit N ã n g ch ¶y 163

o C

117 o

C

5 7 3 o C 253o C

870 o

C 1728o C1470o C

1050 o C

Hình 34 Sơ đồ biểu diễn sự chuyển hoá giữa các dạng thù hình của SiO2

Trong thực tế nhiệt độ chuyển hoá các dạng thù hình của SiO2 còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như sự có mặt của nhiều chất khoáng hoá, chế độ nâng nhiệt v.v… Trên đây chỉ nêu lên các dạng thù hình của SiO2 ở áp suất khí quyển. Dưới áp suất cao còn có các dạng thù hình khác nữa (xem giản đồ trạng thái của SiO2 ở hình 92 và bảng 30).

1.2.2 Hợp chất giữa các oxit

1.2.2.1 Spinen Spinen là tên gọi khoáng vật có công thức MgAl2O4. Có thể xem spinen như là hợp chất

của hai oxit: oxit bazơ của kim loại hoá trị 2 và oxit lưỡng tính của kim loại hóa trị 3.

MgO + Al2O3 = MgAl2O4

Spinen là đại diện cho một loạt các hợp chất có công thức tổng quát AB2O4. Trong đó A là cation hoá trị 2 và B là cation hoá trị 3. Mạng lưới spinen gồm các ion oxi gói ghém chắc đặc lập phương mặt tâm, các cation A2+ và B3+ được sắp xếp vào các hốc tứ diện và bát diện (T+, T− , O). Mỗi tế bào mạng gồm 8 phân tử AB2O4, nghĩa là có 8 khối lập phương bé (hình 35) trong đó có 32 ion oxi, 8 cation A2+ và 16 cation B3+. Ta có thể tính toán số cation, số anion và số hốc tứ diện T, số hốc bát diện O khi tưởng tượng ghép 8 khối lập phương tâm mặt lại với nhau.

Hình 35 Tế bào mạng của spinen

Số ion oxi gồm:

25

8 đỉnh của lập phương lớn: 8 × 1/8 = 1 6 mặt lập phương lớn : 6 × 1/2 = 3 12 mặt nhỏ trong lập phương: 12 × 1 = 12 Tổng số có 32 oxi 24 mặt nhỏ phía ngoài : 24 × 1/2 = 12 12 cạnh của lập phương lớn: 12 × 1/4 = 3 Tâm của lập phương lớn = 1

Số hốc T (còn gọi là phân mạng A). Mỗi lập phương nhỏ có 8 hốc tứ diện nằm trong lập phương đó. Tế bào mạng spinen có 8 lập phương nhỏ. Như vậy mỗi tế bào spinen có 8 × 8 = 64 hốc T.

Số hốc O (còn gọi là phân mạng B) gồm:

8 tâm của 8 lập phương bé: 8 × 1 = 8 24 cạnh biên của lập phương bé: 24 × 1/4 = 6 24 cạnh giữa của 6 mặt biên: 24 × 1/2 = 12 6 cạnh nằm trong lập phương: 6 × 1 = 6 Như vậy, mỗi tinh thể spinen có 64 + 32 = 96 hốc T và O. Mà số cation chỉ có 8 + 16 =

24 cation. Nghĩa là chỉ 1/4 số hốc trống chứa cation, còn 3/4 hốc trống để không.

Nếu 8 cation A nằm trong 8 hốc trống T, còn 16 cation B nằm vào hốc O thì gọi là mạng lưới spinen thuận, ký hiệu A[BB]O4.

Nếu 8 cation A nằm trong 8 hốc trống O, còn 16 cation B phân làm hai: 8 cation nằm vào hốc T, 8 cation nằm vào hốc O thì gọi là spinen nghịch đảo, ký hiệu B[A.B]O4.

Nếu 24 cation A và B được phân bố một cách thống kê vào các hốc T và hốc O thì gọi là spinen trung gian.

- - 3 2 2 3 1 x x 41 x 1 x

B A OA B + + + +

+⎡ ⎤⎣ ⎦ với 0 < x <1 Kết quả nghiên cứu cho thấy cấu trúc lập phương tâm mặt của phân mạng oxi bị biến

dạng khi cation chui vào hốc T và hốc O. Thể tích hốc T bé hơn thể tích hốc O nên khi cation chui vào phân mạng A làm cho không gian của hốc T tăng lên bằng cách nới rộng cả 4 ion oxi (giãn nở không gian tứ diện). Để đặc trưng cho sự giãn nở không gian tứ diện người ta đưa vào một khái niệm gọi là thông số oxi. Thông số oxi được xác định bằng phương pháp ghi giản đồ nhiễu xạ tia X hoặc giản đồ nơtron. Sự chuyển dịch ion oxi như vậy làm tăng thể tích không gian tứ diện và giảm thể tích không gian bát diện, kết quả làm cho thể tích của chúng gần bằng nhau.

Mối liên hệ giữa thông số oxi (W) và kích thước hốc T (rA), kích thước hốc trống O (rB) được biểu diễn bằng hệ thức:

rA = (W – 0,25) × a 3 − rO (7) rB = (0,625 − W) × a − rO (8) Trường hợp mạng lưới lập phương lí tưởng thì W = 0,375.

Tổng số hốc O là 32

26

a là hằng số mạng lưới spinen (Å), rA và rB là bán kính khối cầu nằm trong không gian tứ diện và không gian bát diện, rO là bán kính oxi.

Số tinh thể kết tinh theo mạng lưới spinen khá phổ biến trong hợp chất vô cơ. Trong công thức tổng quát AB2O4 thì A2+ có thể là Cu, Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Zn, Cd, Mn, Pb, Fe, Co, Ni. Cation B3+ có thể là Al, Cr, Fe, Mn, ít khi gặp Ga, In, La, V, Sb, Rh. Tổ hợp các cation đó lại cho thấy có rất nhiều hợp chất spinen. Tuy nhiên cũng cần phải nói thêm rằng không phải tất cả các hợp chất có công thức AB2O4 đều kết tinh theo hệ lập phương như spinen. Ví dụ như BeAl2O4, CaCr2O4 thuộc hệ hình thoi, còn SrAl2O4 thuộc hệ tứ phương. Trong khi đó một số hợp chất oxit ứng với công thức A2BO4 (ứng với A2+, B4+), ví dụ Mg2TiO4 lại kết tinh theo hệ lập phương và được sắp xếp vào nhóm spinen. Đó là các hợp chất như titanat, stanat của coban, sắt(II), magiê, kẽm,… Ngoài các oxit phức tạp ra, còn có các spinen có anion là chalcogen (S2−, Se2−, Te2−) hoặc halogen. Ví dụ Li2NiF4.

Do khả năng thay thế đồng hình, đồng hoá trị hoặc không đồng hoá trị các cation trong spinen oxit làm cho số lượng hợp chất spinen tăng lên rất lớn.

Ví dụ tổ hợp các cation trong spinen oxit cho ta các loại sau: Spinen MgAl2O4 Mg2TiO4 LiAlTiO4 Li0,5Al2,5O4 LiNiVO4 Na2WO4

Tổ hợp cation 2;3 2;4 1;3;4 1;3 1;2;5 1;6

Các hợp chất spinen có giá trị rất lớn trong kỹ thuật. Chúng được sử dụng làm bột màu, vật liệu chịu lửa, vật liệu kỹ thuật điện tử, đá quý,… Do đó vấn đề nghiên cứu tổng hợp spinen và các tính chất, cơ, điện của chúng là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học. Theo độ dẫn điện, có thể đánh giá được cấu tạo bên trong của spinen. Ví dụ Fe3O4 và Mn3O4 đều có cấu trúc spinen, nhưng trong khi Mn3O4 là chất điện môi (không dẫn điện) còn Fe3O4 lại có độ dẫn điện cao như kim loại. Đó là do Fe3O4 có cấu trúc spinen đảo: Fe3+T[Fe2+Fe3+]OO4, còn Mn3O4 có cấu trúc spinen thuận: Mn2+T[Mn23+]OO4. Trong mạng tinh thể spinen Fe3O4, các ion Fe2+ và Fe3+ được phân bố trong các bát diện. Các bát diện này tiếp xúc với nhau theo một cạnh chung, do đó cation sắt có mức oxi hoá khác nhau mà ở gần nhau nên trao đổi điện tích dễ dàng, lỗ trống dương có thể chuyển từ Fe2+ sang Fe3+. Còn mạng tinh thể spinen Mn3O4 thì Mn3+ nằm trong bát diện, Mn2+ nằm trong tứ diện. Bát diện và tứ diện chỉ tiếp xúc với nhau qua đỉnh, nghĩa là các cation Mn3+ và Mn2+ nằm cách xa nhau hơn so với khoảng cách Fe2+ và Fe3+ trong Fe3O4. Điều này làm cho sự trao đổi điện tích trong Mn3O4 khó khăn hơn nhiều.

Bảng 10

Tính chất của một số spinen

Công thức Tinh thể a (Å) Độcứng d (g/cm3) tonc Giãn nở

(-105) R(900oC)

MgAl2O4 Lập

phương

(8,09) 8 3,57 2135 0,593 75,3.104

ZnAl2O4 -nt- (8,09) 7,5-8 4,58 1930 0,596 18,6.104

CoAl2O4 -nt- (8,1) >7 4,37 1960 - 11,7.104

NiAl2O4 -nt- (8,04) - 4,45 2020 - 36,4.104

CuAl2O4 -nt- - 4,58 Không tương hợp -

MnAl2O4 -nt- - 4,12 - - -

FeCr2O4 -nt- >7 4,392 1780 0,90 -

27

MgCr2O4 -nt- (8,31) 6 4,429 2330 0,96 10,3.102

ZnCr2O4 -nt- (8,31) >7 5,393 - + 97,2.102

FeCr2O4 -nt- (8,34) - 4,998 2180 0,85 54,7.10

CoCr2O4 -nt- (8,31) - 5,580 - - 40,1.10

NiCr2O4 -nt- - 5,160 - - -

MnCr2O4 -nt- >7 4,870 - - -

CuFe2O4 -nt- - 5,700 - - -

MgFe2O4 -nt- (8,36) 6,65 4,560 1750 1,15 25,1

ZnFe2O4 -nt- (8,42) 6,5 5,330 - - 78,0

CdFe2O4 -nt- - 5,800 - - -

MnFe2O4 -nt- 6 4,900 - - -

FeFe2O4 -nt- (8,40) 6 5,210 1598 1,53 5,4(300o)

NiFe2O4 -nt- (8,35) 5 5,340 51,3

CoCo2O4 -nt- - 6,073 P.huỷ - -

MgCo2O4 -nt- - 4,960 - - -

MgV2O4 -nt- (8,42) - 4,240 - - -

CaV2O4 -nt- - 4,570 - - -

MnV2O4 -nt- (8,52) - - - - -

BeAl2O4 Hình thoi - 8,5 3,720 1870

ph

0,573

BaAl2O4 Lập

phương

8 - 1820

Mg2TiO4 Lập

phương

>6 3,560 1,12

Zn2TiO4 Lập

phương

5,360

Mn2SnO4 Lập

phương

4,640 1850 - -

Vai trò của sự xen phủ obitan d cũng ảnh hưởng mạnh đến tính dẫn điện. Ví dụ spinen LiMn2O4 và LiV2O4 đều có cấu trúc giống nhau là Li[Mn3+Mn4+]O4, Li[V3+V4+]O4.

Trong cả hai spinen, ở vị trí bát diện đều chứa đồng thời một loại cation có mức độ oxi hoá khác nhau là +3 và +4. Tuy nhiên, sự xen phủ d trong vanađi lớn hơn trong mangan, điều này được phản ánh ở tính chất điện, LiMn2O4 là chất bán dẫn theo cơ chế nhảy, còn LiV2O4 là chất dẫn điện kiểu kim loại.

Vấn đề nghiên cứu tổng hợp spinen và nghiên cứu tính chất quang, cơ nhiệt, điện, từ của chúng là đối tượng của nhiều nhà hoá học vô cơ. Theo độ dẫn điện có thể đánh giá gián tiếp về cấu tạo bên trong của spinen cũng như của dung dịch rắn spinen. Về độ dẫn điện thì có thể xếp các spinen thuộc về loại hợp chất bán dẫn và có thể phân thành 3 nhóm:

– Aluminat có độ dẫn điện rất bé (điện trở riêng ở 990oC R = 105÷106 ôm.cm), cromit có độ dẫn điện trung bình (R ở 990oC từ 103÷104 ôm.cm), ferit có độ dẫn điện cao (R ở 990oC từ 10÷102 ôm.cm) riêng FeFe2O4 có độ dẫn điện gần bằng độ dẫn điện của kim loại.

28

Trong aluminat, tính dẫn điện được quyết định bởi cation hoá trị 2, còn cromit và ferit (trừ hợp chất FeO) lại được quyết định bởi cation hoá trị 3.

Một trong các đặc tính quan trọng của spinen là dễ dàng tạo thành dung dịch rắn thay thế với nhau do thông số mạng của chúng gần bằng nhau.

Ví dụ, các hệ spinen MgAl2O4-MgCr2O4, FeCr2O4-FeFe2O4 có giản đồ trạng thái thuộc kiểu tính tan không hạn chế. Cromit cũng dễ trộn lẫn với ferit. Một số spinen có thể tạo dung dịch rắn với nhôm oxit, đặc biệt với γ-Al2O3 có mạng lưới giống với mạng lưới tinh thể của spinen. Nói chung, tính chất của spinen được quyết định bởi tính chất và hàm lượng của các oxit hợp phần. Khi tổng hợp spinen hoặc khi hình thành dung dịch kiểu spinen đều có sự tăng thể tích của pha tinh thể. Một nét đặc trưng cần quan tâm là phản ứng thay thế trong spinen, ví dụ các aluminat với oxit có 3 kiểu tương tác:

1) MgO + BeAl2O4 = MgAl2O4 + BeO

2) MgO + NiAl2O4 = (Ni,Mg)O + (Mg,Ni)Al2O4

3) Các aluminat trộn lẫn hoàn toàn còn các oxit thì trộn lẫn không hoàn toàn. Ví dụ trong các hệ oxit kẽm.

Đặc tính rất quan trọng đối với kỹ thuật của spinen là độ chịu lửa cao, bền với các tác nhân oxi hoá cũng như tác nhân khử (xem bảng 10).

Trong các spinen trên đây thì FeFe2O4 có ý nghĩa quan trọng nhất, trong đó sắt ở hai mức oxi hoá là II và III. Dựa vào kết quả nghiên cứu độ dẫn điện và từ tính có thể kết luận được rằng FeFe2O4 thuộc kiểu spinen nghịch đảo, nghĩa là FeII nằm trong hốc O còn FeIII một nửa nằm trong hốc O, một nửa nằm trong hốc T.

Với các ferit có thể biểu diễn bằng công thức tổng quát sau:

_ _ 2 3 2 3 x 1 x 41 x 1 x

M Fe [M Fe ]O+ + + ++

Trong đó cation nằm trong hốc T được đặt ở ngoài dấu móc, còn nằm trong hốc O thì để trong dấu móc.

Khi x = 1 ta có spinen thuận, x = 0 ta có spinen nghịch đảo. Spinen trung gian thì 0 < x < 1. Đại lượng x gọi là mức độ nghịch đảo của spinen cho biết lượng M2+ nằm trong hốc T. Sự phụ thuộc giữa mức độ nghịch đảo và nhiệt độ có thể biểu diễn bằng hệ thức:

_ E / kT _ 2

x(1 x) e (1 x)

Δ+ = (9)

k là hằng số Bonzman, T là nhiệt độ tuyệt đối, ΔE là biến thiên năng lượng tự do của phản ứng:

+3 B

+2 A

+3 A

+2 B Fe+M=Fe+M − ΔE

trong đó: A, B để chỉ phân mạng A và phân mạng B trong AB2O4.

Như vậy, mức độ nghịch đảo liên quan đến điều kiện chế hoá nhiệt của ferit. Kết quả nghiên cứu bằng phương pháp nhiễu xạ nơtron cho thấy cấu trúc của spinen thuận có ferit kẽm và ferit cađimi Zn[Fe2O4], Cd[Fe2O4]. Spinen nghịch đảo có Fe3+[Fe2+Fe3+O4], Fe3+[CoFe3+O4], Fe3+[NiFe3+O4], Fe3+[Li0,5Fe1,5O4]. Spinen trung gian gần thuận (x = 0,8) Mn0,8 Fe0,2[Mn0,2Fe1,8O4]. Spinen trung gian gần nghịch (x = 0,1) Mn0,1Fe0,9[Mn0,9Fe1,1O4].

29

Có ba yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố các cation A và B vào vị trí tứ diện, bát diện.

a) Bán kính ion: Hốc T có thể tích bé hơn hốc O do đó chủ yếu các cation có kích thước bé hơn được phân bố vào hốc T. Thông thường rA2+ lớn hơn rB3+ nghĩa là xu thế chủ yếu là tạo thành spinen nghịch đảo.

b) Cấu hình electron: Tuỳ thuộc vào cấu hình electron của cation mà chúng thích hợp với một kiểu phối trí nhất định. Ví dụ Zn2+, Cd2+ (có cấu hình 3d10) chủ yếu chiếm các hốc T và tạo nên spinen thuận, còn Fe2+ và Ni2+ (có cấu hình 3d6 và 3d8) lại chiếm hốc O và tạo thành spinen nghịch đảo.

c) Năng lượng tĩnh điện: Năng lượng tĩnh điện của mạng spinen (năng lượng Madelung) tạo nên bởi sự gần nhau của các ion khi tạo thành cấu trúc spinen. Sự phân bố sao cho các cation A2+ nằm vào hốc T, B3+ nằm vào hốc O là thuận lợi về năng lượng nhất.

1.2.2.2 Perôpkit Perôpkit là tên gọi của khoáng vật có công thức CaTiO3. Mạng lưới của perôpkit thuộc hệ

lập phương, cation titan nằm ở tâm lập phương, 6 ion oxi nằm ở tâm các mặt, 8 ion canxi nằm ở các đỉnh (hình 36). Mỗi tế bào có chứa một phân tử CaTiO3.

Hình 36 Tế bào mạng CaTiO3

Cũng có thể mô tả tế bào perôpkit theo một cách khác. Ví dụ tế bào mạng của SrTiO3 như trên hình 37a cho ta thấy:

Ion titan nằm ở các đỉnh, có toạ độ (0, 0, 0) có số phối trí bằng 6; độ dài liên kết Ti – O bằng a/2 = 3,905/2 = 1,956Å.

Ion sronti ở tâm tế bào, có toạ độ (1/2, 1/2, 1/2). Số phối trí 12, khoảng cách Sr – O bằng

76,2= 2

2 a Å, ion oxi nằm ở tâm các cạnh có toạ độ (0, 0, 1/2). Mỗi ion oxi được bao quanh

bằng 2 ion titan (với khoảng cách 1,953Å) và 4 ion Sr (với khoảng cách 2,76Å). Trong cấu trúc perôpkit các ion oxi không tạo thành mặt phẳng xếp khít nhất, nhưng cùng với ion Sr tạo thành mặt phẳng xếp khít nhất. Để thấy rõ điều này nên so sánh với mạng lưới NaCl. Ở đây ion Cl nằm ở giữa các cạnh và ở tâm của tế bào. Trên hình 37b có vẽ mặt phẳng xếp khít theo kiểu lập phương. Mặt phẳng đó chứa ion Sr (đánh số 1) và 6 ion oxi (đánh số 2, 3, 4, 5, 6, 7). Mặt phẳng này song song với mặt phẳng 111 chứa ion Ti A, B, C.

30

Trong mặt xếp khít ion Sr chiếm 1/4 nguyên tử, còn 3/4 là ion oxi. Kiểu cấu trúc perôpkit bao gồm một số lớn hợp chất vô cơ công thức tổng quát ABX3, trong đó X có thể là ion oxi hoặc halogen.

Trường hợp chung A là cation có kích thước lớn, B là cation có kích thước bé. Cation A cùng với X tạo thành kiểu gói ghém chắc đặc lập phương mặt tâm, còn ion với kích thước bé B nằm ở tâm khối lập phương đó. Tổng điện tích dương của A và B phải bằng tổng điện tích âm của X. Do đó các tổ hợp có thể có của hợp chất ABO3 là +1 và +5, +2 và +4, +3 và +3 với hợp chất ABX3 (X là halogen) chỉ có một trường hợp duy nhất là +1 và +2.

Bảng 11 giới thiệu một số hợp chất kết tinh theo kiểu perôpkit. Hợp chất có cấu trúc perôpkit đóng vai trò quan trọng trong vật liệu áp điện, vật liệu bán dẫn. Hầu hết hợp chất perôpkit có công thức ABO3 đều có tính chất xecnhet điện. Theo Holsmit thì giữa tính chất xecnhet điện và cấu trúc perôpkit ABO3 có mối liên hệ được đánh giá bằng yếu tố têlêrăng (t).

A O

B O

r rt 2(r r )

+= + (10)

Sr

Ti

x

y

z

(a)

2

3

4

5

6

7

A

B

C

1

2 3

4

56

7

(b) Ti4+, Sr2+, O2-

Hình 37 a) Tế bào mạng của SrTiO3; b) mặt xếp khít

Bảng 11 Các hợp chất kết tinh theo kiểu perôpkit

Điện tích cation Hợp chất perôpkit

+1 và +5 NaNbO3, KNbO3, AgNbO3, AgTaO3,

+2 và +4 SrTiO3, SrZrO3, SrHfO3, SrSnO3, BaTiO3, BaZrO3, BaSnO3, BaCeO3, BaPrO3, BaThO3

+3 và +3 LaAlO3, TiTiO3, LaCrO3, LaMnO3, LaFeO3

+1 và +2 KMgF3, KNiF3, KZnF3

Yếu tố têlêrăng t này nằm trong khoảng 0,95 đến 1 thì ta có cấu trúc lập phương và có tính xecnhet điện, t nhỏ hơn 0,95 thì thuộc loại lập phương biến dạng và không có tính xecnhet điện.

31

Ở đây, cần lưu ý một điều là trong tính toán chúng ta xuất phát từ quan niệm cho rằng liên kết trong perôpkit thuần tuý là liên kết ion. Như ở trên chúng ta đều biết điều này không thực sự đúng, do đó không thể áp dụng quy tắc của Golsmit một cách máy móc được.

Trong mạng lưới tinh thể perôpkit thường có lỗ trống cation A, còn cation B thì hầu như chưa gặp lỗ trống. Có thể xem cấu trúc của WO3 thuộc dạng perôpkit mà không có cation A. Hợp chất NaxWO4 (x = 0,3 ÷1) có mạng lưới đơn giản cấu trúc perôpkit biến dạng trong mọi giá trị của x.

Người ta cũng đã gặp perôpkit có lỗ trống anion. Ví dụ titanatsronti có công thức SrTiO2,5 đồng hình với cấu trúc lập phương của SrTiO3, trong đó có lỗ trống O2−.

Một trong các hợp chất quan trọng của nhóm perôpkit là BaTiO3. Đây là chất áp điện đầu tiên thu được dưới dạng gốm và được sử dụng rộng rãi trong kĩ thuật hiện đại.

Bari titanat có 2 dạng thù hình chính. Trên 1460oC barititanat tồn tại dưới dạng lục phương, không có tính áp điện; dưới 1460oC chuyển thành dạng lập phương và có tính áp điện. Nhưng khi làm nguội xuống dưới 1460oC dạng lục phương có thể chưa chuyển thành lập phương và tồn tại ở dạng không bền đến nhiệt độ phòng. Một tính chất lí thú của dạng lập phương là biến hoá mạng lưới khi thay đổi nhiệt độ.

Khi làm lạnh đến 120oC, tế bào perôpkit bị kéo dài theo một cạnh làm cho mạng lưới từ lập phương biến thành tứ phương, c/a lớn hơn 1. Sự chuyển pha lúc này kèm theo biến đổi bất thường về điện môi chứng tỏ có phát sinh sự phân cực của tế bào. Làm lạnh tiếp tục đến 0oC lại xảy ra biến hoá thù hình thứ hai. Sự thay đổi cấu trúc lúc này có thể hình dung như kéo dài khối lập phương dọc theo đường chéo của một mặt bên. Ở nhiệt độ thấp hơn nữa (-90oC) có sự biến hoá thù hình thứ 3, lần này tế bào bị kéo dài theo đường chéo của khối lập phương tạo thành khối mặt thoi (xem hình 38).

Ở tất cả ba nhiệt độ đó hướng của momen lưỡng cực xecnhet điện đều song song với hướng kéo dài tế bào mạng. Đó là do sự chuyển dịch vị trí của ion titan trong bát diện oxi. Ban đầu khi hạ nhiệt độ sẽ hướng về phía một ion oxi, sau đó hướng về phía giữa hai ion oxi và cuối cùng hướng về giữa ba ion oxi. Cách giải thích này đã được Kay H. F. và Vonsden đưa ra từ năm 1949.

Cũng như spinen, các hợp chất có cấu trúc perôpkit có thể tạo thành dung dịch rắn thay thế với nhau trong một giới hạn rất lớn. Ví dụ PbTiO3, SrTiO3, BaZrO3, BaSnO3, BaHfO3, KNbO3, có thể tạo thành dãy dung dịch rắn không hạn chế với BaTiO3.

32

o Aa' = 5,668

b' = 5,683 c' = 3,876

o A o A

ë -90 oC:

LËp ph−¬ng

Tø ph−¬ng

§¬n tµ

MÆt thoiH×nh thoi

a3 a2 a1

a1 = a2 = a3 = 4,009 A o

a1

a1 = a2 = 4,003 A o

ë 130 oC: c = 4,022 oA

ë 0 oC:

ë -90 oC:

a1 = a2 = 3,992 A o

c = 4,035 oA

ë 0 oC: a1 = a2 = 4,012 A o

c = 3,989 o A

a1 = a2 = a3 = 3,998 A o

α

= 89 51'o

= 89 52'o

0 oC

120 oC

-90 oC

ë 0 oC: o Aa' = 5,667

b' = 5,681 c' = 3,898

o A o A

β

a1

a3 a2

c a2

a2 a1

c

Hình 38 Biến hoá của tế bào mạng BaTiO3

Sự thay thế Ba2+, Ti4+ trong barititanat bằng các cation hoá trị 2 và bằng Zr4+ có thể cải thiện nhiều tính chất vật lí của gốm áp điện bari titanat. Gốm PZT là một loại dung dịch rắn như vậy. Ở đây Pb2+ thay thế Ba2+ còn Zr4+ thay thế Ti4+, loại gốm PZT hiện tại vẫn còn giữ vai trò trong kĩ thuật.

1.2.2.3 Pyrôclo A2B2O7. Pyrôclo là tên gọi của nhóm khoáng vật chứa đất hiếm có công thức không ổn định

(Na,Ca,…)2(Nb,Ti…)2O6.F.OH. Chữ pyros từ gốc Hylạp có nghĩa là lửa, cloros có nghĩa là màu lục. Loại khoáng vật này khi thử bằng phản ứng ống thổi thì có màu lục. Thành phần khoáng vật này rất không ổn định (bảng 12).

Bảng 12 Thành phần của một số mẫu khoáng vật pyrôclo

Chất Hàm lượng (%)

Chất Hàm lượng (%)

Chất Hàm lượng (%)

Nb2O5 0÷63 Na2O 1÷6 (Ce,La)2O3 2÷15,3 Ta2O5 0÷77 K2O 0÷1,4 (Y,Er)2O3 0÷5,1 TiO2 2÷13 CaO 4÷18,1 SnO2 0÷4,1 ThO2 0÷5 MnO 0÷7,7 ZrO2 0÷5,7 UO2 0÷11,4 FeO 0÷10 WO3 0÷0,3 UO3 0÷15,5 Fe2O3 0÷9,8 H2O 0÷6

Ngoài ra còn chứa một ít Sb2O5, MgO, PbO, HfO2, SiO2, Al2O3, SrO, BeO, CuO, GeO2.

33

Hình 39 Cấu trúc pyrôclo Er2Ti2O7

Khoáng vật pyrôclo thuộc hệ lập phương. Mạng tinh thể tương tự florit CaF2. Khi chuyển từ florit thành pyrôclo thì vị trí của F− bị chiếm bởi O2−. Nhưng mỗi tế bào mạng có một ion O2− bị khuyết, 7 ion O2− còn lại bị chuyển dịch làm cho vị trí lí tưởng ban đầu biến đổi. Trong công thức tổng quát của pyrôclo A2B2O7 thì A là cation có kích thước lớn hơn được bao quanh bằng 8 ion O2− tạo thành một khối lập phương biến dạng. Cation nhỏ B4+ nằm trong bát diện dạng BO68−. Các bát diện BO6 nối với nhau qua đỉnh tạo thành một dãy dây xích dọc gần song song với nhau. Các dây xích này lại nối với nhau qua bát diện BO6 để lập nên dãy dây xích ngang trực giao với dãy dây xích dọc (hình 39).

Vị trí trung gian giữa các bát diện BO6 được xếp bằng các ion A. Nhóm pyrôclo có giá trị nhất trong vật liệu mới là titanat đất hiếm có công thức tổng quát là Ln2Ti2O7. Theo tính toán của nhiều tác giả thì chỉ có những nguyên tố đất hiếm nào có bán kính thoả mãn hệ thức:

3

4

Ln

Ti

r 1,22 1,5

r +

+ < <

thì hợp chất titanat mới có cấu trúc pyrôclo.

Bảng 13 cho biết bán kính của các ion đất hiếm và tỷ số 3

4

Ln

Ti

r r

+

+ (rTi4+=0,64Å).

Bảng 13

Bán kính của một số cation đất hiếm

Ion La3+ Ce3+ Pr3+ Nd3+ Pm3+ Sm3+ Eu3+

r (Å) 1,061 1,034 1,013 0,995 0,979 0,964 0,050

rLn3+/rTi4+ 1,660 1,610 1,580 1,550 1,530 1,500 1,480

Ion Gd3+ Tb3+ Dy3+ Ho3+ Er3+ Tm3+ Yb3+ Lu3+

r (Å) 0,938 0,923 0,908 0,894 0,889 0,899 0,858 0,84

rLn3+/rTi4+ 1,460 1,440 1,420 1,400 1,390 1,390 1,34 1,32

34

Như vậy là từ La đến Pm thì các titanat Ln2Ti2O7 kết tinh theo hệ đơn tà, còn tất cả các đất hiếm còn lại (từ Sm đến Lu) thì titanat Ln2Ti2O7 kết tinh theo hệ lập phương kiểu pyrôclo. Trong dãy này có sự phụ thuộc tuyến tính giữa thông số mạng a và bán kính ion Ln3+.

Sự chuyển từ cấu trúc florit đến pyrôclo làm xuất hiện các vạch siêu cấu trúc trên giản đồ tia X, đặc biệt trên giản đồ phổ hồng ngoại chúng ta thấy một cách khá rõ rệt sự chuyển pha pyrôclo khi xét hệ titanat và zircônat đất hiếm (RZr4+) = 0,82Å (xem hình 40).

Hình 40. Phổ hồng ngoại của titanat và zirconat đất hiếm

Đối với hệ titanat, các pic đặc trưng cho cấu trúc pyrôclo chỉ có từ Sm đến Lu. Còn với hệ zirconat thì pic đặc trưng cho pha pyrôclo lại chỉ thấy đối với La, Pr, Nd, Sm, Eu, Gd, với cation đất hiếm có bán kính bé hơn Gd thì không tạo thành pha có trật tự.

Đặc tính của pyrôclo là tính bất hợp thức. Tính bất hợp thức ở đây là do hai nguyên nhân.

a) Có sự thay thế một phần Ti4+ bằng các ion đất hiếm Ln3+, lúc này sẽ xuất hiện lỗ trống bổ sung trong phân mạng anion.

b) Có sự thay thế một phần Ln3+ bằng Ti4+ .

Do đó công thức tổng quát của pyrôclo có thể viết

2 x 2 x 7 x / 2 1 x / 2Ln Ti O ±∓ ∓ ∓ , Nếu thay thế 1 ion Ln3+ vào trí Ti4+ thì thiếu một điện tích dương, để đảm bảo cân bằng

về điện phải loại ra một điện tích âm, hay nói cách khác loại ra 1/2 vị trí ion oxi, do đó lúc đầu chỉ có một lỗ trống của ion oxi bây giờ thêm 1/2 lỗ trống oxi và công thức tổng quát sẽ là:

Ln2+x Ti2-x O7-x/2�1+x/2 Trong dãy titanat đất hiếm đã có nhiều công trình nghiên cứu khá kỹ cấu trúc của

Er2Ti2O7 và Y2Ti2O7 bằng các phương pháp nhiễu xạ tia X và giản đồ nơtron. Tế bào mạng lưới của Er2Ti2O7 có chứa 16 Er3+, mỗi ion Er3+ được bao quanh bằng 8 ion oxi trong đó 2 ion nằm ở vị trí đối diện nhau và cách nhau một khoảng 2,185Å,còn 6 ion oxi còn lại nằm trên cùng một mặt phẳng cách nhau 2,471Å (hình 39).

35

1.2.2.4 Pha siêu dẫn 1:2:3 Gốm siêu dẫn nhiệt độ cao (gần 100 K) là loại vật liệu mới được ra đời vào cuối năm

1986, hiện nay nhịp độ nghiên cứu quanh lĩnh vực này đang được phát triển với quy mô chưa từng thấy. Trong vòng 4, 5 năm ở thập kỷ 80 của thế kỷ XX, mỗi năm có tới hàng nghìn công trình nghiên cứu tổng hợp, nghiên cứu cấu trúc và các tính chất của loại vật liệu này. Tài liệu số 9 trình bày tổng quan về lĩnh vực này cho đến năm 1988.

Cho đến nay đã biết được nhiều loại gốm có tính siêu dẫn nhiệt độ cao, trong đó loại quan trọng nhất có công thức ứng với thành phần RBa2Cu3O7-x. ở đây R là Y hoặc Ln. Lần lượt theo thứ tự số nguyên tử ytri, bari, đồng trong công thức này, người ta gọi tắt là pha gốm 1:2:3. Gốm RBa2Cu3O7-x có cấu trúc tinh thể thuộc hệ hình thoi. Có thể xem cấu trúc của pha này như là dẫn xuất của peropkit được nhân ba giá trị trục C theo trật tự Ba-Y-Ba. Tế bào mạng của pha 1:2:3 gồm các lập phương peropkit có đỉnh là nguyên tử Cu, hai lập phương có tâm là bari kẹp giữa một lập phương có tâm là ytri.

Đặc tính quan trọng cuả cấu trúc pha 1:2:3 là vị trí của đồng không giống nhau do sự bố trí các lỗ khuyết oxi. Nguyên tử Cu ở vị trí 1 là tâm của mặt hình vuông trong mặt phẳng bc. Như vậy số phối trí của nguyên tử Cu này là 4. Nguyên tử Cu ở vị trí thứ 2 nằm trong khối chóp có đáy là hình vuông. Như vậy số phối trí của nguyên tử Cu này là 5 (xem hình 41).

Các hình chóp CuO5 và mặt CuO4 tạo thành từng lớp song song với mặt ab. Hai hình chóp CuO5 kẹp giữa một lớp CuO4. Hai hình chóp quay đỉnh về phía hình vuông CuO4 và nối với nhau qua cầu oxi.

Tuỳ theo điều kiện tổng hợp (đặc biệt là áp suất riêng phần của oxi trong hệ phản ứng) số lỗ trống oxi thay đổi. Do đó hệ số của oxi trong công thức không xác định (bằng 7-x) và trạng thái oxi hoá của đồng cũng thay đổi làm ảnh hưởng đến tính chất điện của gốm.

Cuprat lantan La2CuO4 có cấu trúc tinh thể của K2NiF4 là chất bán dẫn nhưng khi chế hoá nhiệt ở áp suất riêng phần PO2 cao, hoặc tạo ra các khuyết tật cation trong các phân mạng thì có thể biến thành trạng thái siêu dẫn ở 40K. Có thế giải thích điều này như sau: Hợp chất cuprat khi mới điều chế có các khuyết tật sôtki (xem chương sau) vừa có lỗ trống cation vừa có lỗ trống anion do đó sản phẩm thu được có công thức La2-2xCu1-xO4-4x. Ở áp suất riêng phần cao của oxi, thì oxi có thể lấp đầy các lỗ trống anion, do đó một số cation đồng (II) sẽ chuyển thành các mức oxi hoá cao La2-2xCu1-xO4.

Hoặc có thể điều chế pha siêu dẫn cuprat lantan bằng phản ứng tổng hợp với tỷ lệ dư CuO dưới áp suất bình thường của oxi. Lúc này giai đoạn ban đầu tạo thành các lỗ trống anion và hình thành hợp chất trung gian La1,9Cu2+O3,85. Hợp chất này có khả năng chiếm lấy oxi để tạo nên La1,9Cu2+3+O4.

Phương pháp thứ ba tạo thành cuprat siêu dẫn là hợp kim hoá La2CuO4 bằng các oxit kiềm thổ. Ví dụ hợp kim hoá bằng sronti thì thu được pha tinh thể La2-xSrxCuO4 với giá trị x từ 0,15 đến 0,2. Có thể thay thế Cu bằng kim loại chuyển tiếp 3d khác.

36

(a) (b)

(a’) (b’) Hình 41 Cấu trúc của pha siêu dẫn 1:2:3 (YBa2Cu3O7−x ) (a) và (a’) thuộc hệ hình thoi; (b) và (b’) thuộc hệ tứ phương

1.2.2.5 Silicat Silicat là loại hợp chất phổ biến nhất trong vỏ Quả Đất cũng như trong vật liệu vô cơ.

Cấu trúc của silicat được tạo thành từ sự gói ghém chắc đặc các ion oxi. Trong các hốc trống của bộ khung anion đó được sắp xếp các cation kim loại và đặc biệt ion Si4+ chiếm tỷ lệ lớn

37

nhất. Tuỳ thuộc vào kích thước của cation mà chúng được xếp vào các hốc trống tứ diện, bát diện, lập phương, lục phương. Các silicat tự nhiên thông thường có các cation Si4+, Al3+, Fe3+, Cr3+, Mg2+, Fe2+, Ca2+, Na+, K+… Khi tỷ lệ rc/ra nằm giữa 0,41 và 0,732 thì cation có SPT 6, khi tỷ lệ đó nằm giữa 0,732 và 1 thì cation có SPT 8. Bảng 14 giới thiệu SPT của một số cation chủ yếu trong silicat.

Bảng 14

Bán kính ion và số phối trí của vài ion quan trọng trong silicat

Nguyên tử

Ion Bán kính ion (Å)

(hệ thống Paolinh) rc/ra SPT Đơn vị cấu trúc

Oxi O2+ 1,36 - - -

Silic Si4+ 0,39 0,29 4 tứ diện

Nhôm Al3+ 0,57 0,42 4

6

tứ diện

bát diện

Sắt

Fe3+

Fe2+

0,59

0,83

0,59

0,63

6

6

bát diện

bát diện

Magiê Mg2+ 0,78 0,57 6 bát diện

Natri Na+ 0,98 0,725 6

8

bát diện

lập phương

Canxi Ca2+ 1,06 0,8 8 lập phương

Kali K+ 1,33 1,0 12 lục phương

Trong silicat có nhiều ion có thể nằm trong các đơn vị cấu trúc khác nhau. Ví dụ Al vừa có thể nằm trong tứ diện vừa có thể nằm trong bát diện. Na vừa có thể nằm trong bát diện vừa có thể nằm trong khối lập phương…

Có thể biểu diễn mạng lưới silicat bằng cách sắp xếp các khối tứ diện SiO4 và bát diện M(OH)6 (M có thể là Al3+, Mg2+, Fe3+ …) theo mạng lưới 3 chiều trong không gian. Sự hình thành các khoáng vật thường xảy ra sự thay thế cation trong mạng lưới. Bởi vậy, công thức khoáng vật thường được viết dưới dạng tổng quát. Ví dụ khoáng vật almanđin thuộc nhóm grênat có công thức lí thuyết là 2 3

3 2 4 3Fe Al [SiO ] + + . Nhưng vị trí nút mạng của Al3+ có thể thay

thế bằng Fe3+…, vị trí của Fe2+ thường bị thay thế bằng Mg2+, Mn2+, Ca2+. Khả năng thay thế đó phụ thuộc vào sự có mặt của cation M2+, M3+ trong quá trình hình thành mạng lưới almanđin, nhiệt độ, pH… Do đó công thức khoáng vật almanđin thường được viết dưới dạng tổng quát: (Fe2+,Mg,Mn,Ca)3(Al,Fe)2[SiO4]3, trong công thức này cần hiểu một phân tử có chứa tổng số 3 cation M2+ và hai cation M3+. Nếu kết quả phân tích pha (phương pháp nhiễu xạ tia X, phương pháp DTA, phương pháp hiển vi phân cực…) cho biết mẫu của ta chỉ có một khoáng vật almanđin duy nhất, thì từ kết quả phân tích hoá học của mẫu ta có thể viết được công thức chính xác của phân tử almanđin. Sau đây là phương pháp xác định công thức cấu tạo. Ví dụ từ kết quả thành phần hoá học ở bảng 15 ta có:

Cứ 2,472 nguyên tử oxi thì có 0,615 nguyên tử silic, trong phân tử almanđin có 12 nguyên tử oxi, vậy một phân tử almanđin có 2,985 hoặc quy tròn là 3 nguyên tử silic. Cũng tính như vậy ta có số nguyên tử kim loại trong một phân tử almanđin ghi ở cột 6 của bảng 15 và công thức cấu tạo của mẫu nghiên cứu là (Fe2+2,315Mg0,366Mn0,169Ca0,155)(Al1,961Fe3+0,038)[SiO4]3.

38

Từ phần trăm khối lượng của các nguyên tố trong mẫu nghiên cứu và các thông số tế bào mạng, tỷ trọng (g/cm3), ta có thể tính toán số nguyên tử của mỗi tế bào mạng. Ví dụ mẫu của chúng ta có tỷ trọng là d, thể tích của một tế bào là V(Å3) hoặc V.10−24(cm3). Khối lượng của một tế bào là V.d.10−24g. Thành phần phần trăm khối lượng của nguyên tố khảo sát là Q, tổng số phần trăm của các nguyên tố là T, ta tính được khối lượng của nguyên tố đó trong một tế bào là Q.V.d.10−24/T.

Bảng 15 Thành phần hoá học của mẫu almanđin

Oxit (1)

%khối lượng (2)

Số pt. oxit (3)

Số cation (4)

Số ion O2− (5)

(6)

SiO2 36,96 0,615 0,615 1,230 2,985 →3 Al2O3 20,65 0,205 0,406 0,609

Fe2O3 0,70 0,004 0,008 0,012

⎫ →⎬⎭ 1961

1,999 2 0.038

FeO 34,30 0,477 0,477 0,477

MnO 2,45 0,035 0,035 0,035

MgO 3,17 0,077 0,077 0,077

CaO 1,81 0,032 0,032 0,032

⎫⎪⎪ →⎬⎪⎪⎭

2,315

0.169 3,005 3

0,366

0,155

Tổng 100,04 2,472

Nguyên tử lượng của nguyên tố đó là A. Nếu gọi số nguyên tử có trong T gam mẫu là R (giá trị ghi trong cột 4) thì số nguyên tử trong một tế bào là:

Z = _

_

24

24

Q.V.d.10 R.V.D 1,6602.TA.1.6602.10

= (16) vì Q/A = R

Ví dụ almanđin có tế bào mạng thuộc hệ lập phương, cạnh a = 11,54Å. Tỷ trọng d = 4,22 g/cm3. Trên bảng 15 có tổng là 100,04. Trong 100,04 gam mẫu có chứa 2,472 nguyên tử oxi (R = 2,472). Do đó số nguyên tử oxi có trong một tế bào là:

51,96= 04,100.6602,1

472,2.22,4.)54,11( 3

Kết quả thu được là số lẻ, điều này là do sai số khi phân tích thành phần hoá học, khi xác định giá trị a, d. Nhưng kết quả khảo sát nhóm không gian của hệ tinh thể grênat cho thấy số nguyên tử oxi, kim loại M2+, M3+, silic trong một tế bào nguyên tố chỉ có thể là 16, 24, 32, 48, 96. Vậy ở đây ta lấy giá trị là 96.

Silicat được phân thành các lớp sau đây:

1) Octosilicat: (còn gọi là nezosilicat), gồm các tứ diện riêng lẻ _4

4SiO . Bốn hoá trị dư được bão hoà bằng một cation hoá trị 4+ (ví dụ zircon ZrSiO4), hoặc bằng hai cation hoá trị 2+ (ví dụ fosterit Mg2SiO4, faialit Fe2SiO4). Các cation Fe2+ và Mg2+ có kích thước gần bằng nhau do đó có thể thay thế lẫn nhau trong fosterit và trong faialit để tạo thành một dãy dung dịch rắn liên tục có tên gọi là olivin (hoặc còn gọi là periđot) với công thức (Mg,Fe)2SiO4.

39

1

2 3

4

-

-

-

-

-

1

2 3

4

--

-

Hình 42 Tứ diện 4-4SiO trong mạng octosilicat (y Si4+, {O2-)

Hình 43 Sorosilicat

Octosilicat thường kết tinh trong hệ tinh thể đối xứng cao, có độ rắn cao, chỉ số khúc xạ cao. Đôi khi có chứa ion O2− không liên kết trực tiếp với silic. Lớp silicat này có các nhóm sau:

Nhóm olivin (Mg,Fe)2 [SiO4]

Nhóm grênat (Ca,Fe,Mn,Mg)3(Al,Fe,Cr)2 [SiO4]3

Nhóm silicat nhôm Al2[OSiO4], topazơ Al2[F2SiO4], và sphen CaTi[OSiO4]

Silimanit có ba dạng thù hình đều có công thức chung Al2[OSiO4] gọi là silimanit, andaluzit, disten.

2) Sorosilicat: Đơn vị cấu trúc gồm hai tứ diện có một oxi chung. Như vậy trong đơn vị cấu trúc có 6 hoá trị chưa bão hoà và công thức của bộ khung anion là [Si2O7]6−. Ví dụ khoáng vật lêlilit Ca2Mg[Si2O7]. Anion OH− có thể kết hợp với nhóm anion này. Ví dụ khi kết hợp thêm 2 anion OH− thì được ion phức [Si2O7(OH)2]8− như khoáng vật laosonit CaAl2[Si2O7 (OH)2].2H2O. Mạng lưới của lớp này có khi có mặt tứ diện độc lập.

Ví dụ epiđot Ca2(Al,Fe)3[O.OH.SiO4.Si2O7 ]

và iđôrcazơ Ca10(Mg,Fe)2[(OH)4(SiO4)5(Si2O7)] Bảng 16.

Một vài khoáng vật thuộc lớp octosilicat

Khoáng vật Công thức Hệ tinh thể d H Chỉ số khúc xạ

Olivin (Mg,Fe)2[SiO4] hình thoi 3,3 6,5−7,0 1,67−1,87 1,63−1,83

Zircon ZrSiO4 tứ phương 4,7 7,5 1,92−1,96 1,96−2,02

Phenacit Be2[SiO4] mặt thoi 3−4 7,5−8,0 1,64−1,67 Willemit Zn2[SiO4] mặt thoi 3,9−4,2 5,5 1,69−1,72 Pyrop Mg3Al2[SiO4]3 lập phương 3,51 7,0–7,5 1,70

Almanđin Fe3Al2[SiO4]3 lập phương 4,25 7,0 1,83

Spossartit Mn3Al2[SiO4]3 lập phương 4,18 7,0–7,5 1,80

Grossulair Ca3Al2[SiO4]3 lập phương 3,53 6,5 1,73

Andradit Ca3Fe2[SiO4]3 lập phương 3,75 7,0 1,89

Uvarovit Ca3Cr2[SiO4]3 lập phương 3,77 7,0 1,86

40

Silimanit+ Al2[OSiO4] hình thoi 3,30 6−7 1,67–1,65 Ơclasơ AlBe[OHSiO4] đơn tà 3,10 7,5 1,67–1,65

Topazơ Al2(F,OH)2SiO4 hình thoi 3,4–3,6 8,0 1,62–1,61

Sphen CaTi[(OSiO4)] đơn tà 3,50 5,5 2,09–1,90

Datolit CaB[(OH)SiO4] đơn tà 2,8−3 5−5,5 1,67−1,63

3) Xiclosilicat (silicat mạch vòng) Bảng 17

Một vài khoáng vật thuộc lớp silicat vòng

Tên Công thức Hệ tinh thể d H Chỉ số

Benitôit BaTi[Si3O9] Lục phương 3,7 6,5 Khúc xạ

Catapleit Na2Zn[Si3O9] Lục phương 2,8 6,0

Endialit (Na,Ca,Fe)6Zr[OH.Si3O9] Mặt thoi 3,0 5,5

Axinit Ca2(Fe,Mn)Al2[OH.BO3 Si3O12] Tam tà 3,3 6,5-7 1,7-1,68

Beryl Al2Be3[Si6O18] Lục phương 2,7 7,5-8 1,6-1,58

Cordierit Mg2Al3[AlSi5O18] Hình thoi 2,6 7-7,5 1,54-1,63

(Fe và Mn có thể thay thế Mg tới 10%

Tuốcmalin R+,R2+3Al6[(OH) BO3) Si6O18] Mặt thoi 3,5 7,5

Dựa vào thành phần hóa học người ta phân biệt

Tuốcmalin kiềm (Enbaite) Na(Al,Li)3Al6[(OH)4BO3)3 Si6O18]

Tuốcmalin magiê (Dravit) Na Mg3Al6[(OH)4BO3)3 Si6O18]

Tuốcmalin sắt (Schor) NaFe3Al6[(OH)4BO3)3 Si6O18]

Tuốcmalin canxi magiê (uvit) CaMg3Al5 [(OH)4BO3)3 Si6O18]

1,65-1,7

Diôpta Cu6[Si6O18].6H2O Mặt thoi 3,3 5 1,65-1,7

Đơn vị cấu trúc gồm 3, 4, 6 tứ diện nối nhau qua đỉnh oxi để tạo thành vòng (hình 44). Những vòng đó có thể độc lập hoặc chồng lên nhau tạo thành không gian trống chứa các cation có kích thước lớn hơn (Ca, K...) chiếm. Bảng 17 giới thiệu vài khoáng vật thuộc lớp này.

4) Inosilicat (Silicat mạch) có hai nhóm: + Nhóm pyrôxen: Các tứ diện nối nhau bằng 2 oxi. Công thức khung anion có thể viết

[SiO3]2− hoặc [Si2O6]4− (hình 45, bảng 18).

- - -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

- -

-

-

-

-

-

- -

-

-- -

-

Đơn vị chủ quản: CÔNG TY TNHH THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ THIÊN THI
Địa chỉ: 41-43 Trần Cao Văn, P6, Q3, HCM
giấy phép MXH: 102/GXN - TTĐT