Chia sẻ Download
Tài liệu Phân tích Giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm Chí Phèo
/6 trang
Thành viên idoc2012

Phân tích Giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm Chí Phèo

- 12 tháng trước
8,412
Báo lỗi

Phân tích Giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm Chí Phèo Trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945. Chí Phèo có lẽ là tác phẩm thành công hơn cả trong việc đem lại cho người đọc những ấn tượng mạnh mẽ

Nội dung
Microsoft Word - 12.doc

Phân tích Giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm

Chí Phèo

Trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945. Chí Phèo có lẽ là tác phẩm

thành công hơn cả trong việc đem lại cho người đọc những ấn tượng mạnh mẽ,

không thể quên về bức tranh đen tối ngột ngạt, bế tắc của nông thôn Việt Nam

trước Cách mạng tháng Tám, đồng thời thức tỉnh cái phần lương tri tốt đẹp nhất

của con người, khơi dậy lòng căm ghét cái xã hội vạn ác đã chà đạp lên nhân phẩm

con người, thương xót, cảm thông với những thân phận cùng đinh bị giày vò, tha

hóa trong chế độ cũ.

Căm ghét xã hội thực dân phong kiến thối nát, phê phán mãnh liệt các thế lực

thống trị xã hội, trên cơ sở cảm thông, yêu thương trân trọng con người, nhất là

những con người bị vùi dập, chà đạp, đó là cảm hứng chung của các nhà văn hiện

thực phê phán giai đoạn 30-45. Tuy nhiên, trong tác phẩm Chí Phèo, Nam Cao đã

khám phá hiện thực ấy bằng một cái nhìn riêng biệt. Nam Cao không trực tiếp

miêu tả quá trình bần cùng, đói cơm, rách áo dù đó cũng là một hiện thực phổ biến.

Nhà văn trăn trở, suy ngẫm nhiều hơn đến một hiện thực con người: con người

không được là chính mình, thậm chí, không còn được là con người mà trở thành

một con “quỉ dữ”, bởi âm mưu thâm độc và sự chà đạp của một guồng máy thống

trị tàn bạo. Với một cái nhìn sắc bén, đầy tính nhân văn, bằng khả năng phân tích

lý giải hiện thực hết sức tinh tế, bằng vốn sống dồi dào và trái tim nhân ái, nhà văn

đã xây dựng nên một tác phẩm với những giá trị hiện thực và nhân đạo đặc sắc

không thể tìm thấy ở các nhà văn đương thời.

Thật ra trong bất cứ tác phẩm nghệ thuật chân chính nào, giá trị hiện thực bao giờ

cũng đi liền với giá trị nhân đạo. Tác phẩm càng xuất sắc, những giá trị ấy càng

thẩm thấu, thống nhất với nhau, khó tách rời. Chí Phèo của Nam Cao cũng không

nằm ngoài quy luật ấy. Bởi vì nội dung phản ánh (và tiếp nhận) - yêu thương, trân

trọng hay căm ghét, khinh bỉ? Tách riêng ra hai giá trị là làm phá vỡ sự gắn liền

hữu cơ của một chỉnh thể nghệ thuật vốn dĩ thống nhất.

Đọc xong tác phẩm Chí Phèo ta thấy gì? Mở đầu tác phẩm là cảnh Chí Phèo ngật

ngưởng trên đường đi vừa chửi, từ trời đến người, tiếng chửi hằn học, cay độc và

chua xót. Kết thúc là cảnh Chí Phèo giãy đành đạch giữa bao nhiêu là máu tươi.

Bao trùm lên tất cả, tác phẩm ám ảnh ta một không khí ngột ngạt, bế tắc đến

khủng khiếp, đầy những mâu thuẫn không thể dung hòa của một làng quê Việt

Nam trước Cách mạng, với bao cảnh cướp bóc, dọa nạt, giết chóc, ăn vạ, gây gổ…

trong đó Chí Phèo hiện lên như một biếm họa tiêu biểu. Hãy nghe nhà văn miêu

tả: “Bây giờ thì hắn trở thành người không tuổi rồi. Ba mươi tám hay ba mươi

chín? Bốn mươi hay là ngoài bốn mươi. Cái mặt hắn không trẻ cũng không già; nó

không còn phải là mặt người: nó là mặt một con vật lạ, nhìn mặt những con vật có

bao giờ biết tuổi?. Sau khi ở tù về, hắn đã trở thành một con quỉ dữ của làng Vũ

Đại mà không tự biết. Cuộc đời hắn không có ngày tháng bởi những cơn say triền

miên. Hắn ăn trong lúc say, thức dậy vẫn còn say, đập đầu rạch mặt, chửi bới, dọa

nạt trong lúc say, uống rượu trong lúc say, để rồi say nữa, say vô tận. Chưa bao

giờ hắn tỉnh và có lẽ chưa bao giờ hắn tỉnh để nhớ hắn có ở đời. Có lẽ hắn cũng

biết rằng hắn là quỉ dữ của làng Vũ Đại để tác quái cho bao nhiêu dân làng. Hắn

đâu biết hắn đã phá bao nhiêu cơ nghiệp, đập nát bao nhiêu cảnh yên vui, đập đổ

bao nhiêu hạnh phúc, làm chảy máu nước mắt của bao nhiêu người lương thiện…

Tất cả dân làng đều sợ hắn và tránh mặt hắn mỗi lần hắn qua…”

Đoạn văn chất chứa bao nhiêu nỗi thống khổ của một thân phận đã không còn

được cuộc sống của một con người. Những năng lực vốn có của một con người -

năng lực cảm xúc, nhận thức - hầu như bị phá hủy, chỉ còn lại năng lực đâm chém,

phá phách. Chí Phèo bị phá hủy nhân tính lẫn nhân hình như thế bởi đâu? Nhà văn

không tập trung miêu tả dông dài quá trình tha hóa ấy. Ông thiên về lí giải phân

tích cái cội nguồn sâu xa dẫn đến kết cục bi thảm của nó, chỉ bằng một số phác

thảo đơn sơ về Bá Kiến, về nhà tù, về bà cô Thị Nở, về dư luận xã hội nói chung…

Trong hàng loạt mối liên kết ấy, người đọc dễ dàng nhận ra: sở dĩ Chí Phèo (và

không chỉ Chí Phèo mà cả những Năm Thọ, những Binh Chức - cả một tầng lớp

được nhà văn cá thể hóa qua nhân vật Chí Phèo) từ một thanh niên lành như cục

đất hoá thành con quỉ dữ là bởi vì Chí, ngay từ thuở lọt lòng đã thiếu hẳn tình ấp ủ

yêu thương, và đặc biệt khi lớn lên, chỉ được đối xử bằng rẻ khinh, thô bạo và tàn

nhẫn. Thủ phạm trực tiếp là Bá Kiến được nhà văn miêu tả là một con cáo già

“khôn róc đời”, “ném đá giấu tay”, “già đời trong nghề đục khoét”, biết thế nào là

“mềm nắn rắn buông”, “Hay ngấm ngầm đẩy người ta xuống sông, nhưng lại dắt

nó lên để nó đền ơn. Hay đập bàn đập ghế đòi cho được 5 đồng, nhưng được rồi

lại vứt trả lại 5 hào vì thương anh túng quá!”. Chính hắn đã lập mưu đẩy Chí Phèo

vào chỗ tù tội oan uổng và sau đó sử dụng Chí Phèo như một tay sai đắc lực phục

vụ cho lợi ích và mưu đồ đen tối của mình. Không có Bá Kiến thì không có Chí

Phèo, nhưng Chí Phèo không chỉ là sản phẩm của sự thống trị mà thậm chí là

phương tiện tối ưu để thống trị: “không có những thằng đầu bò thì lấy ai mà trị

mấy thằng đầu bò”. Chính Bá Kiến đã rút ra cái kết luận mà theo hắn rất chí lí ấy.

Là một tội nhân, nham hiểm, nhẫn tâm, nhưng Bá Kiến lại hiện ra bề ngoài như

một kẻ ôn hòa, xởi lởi, biết điều, khiến người đời phải nhìn bằng cặp mắt “kính

cẩn”… Vì thế mà hắn đã lường gạt được bao nhiêu dân chất phác lương thiện. Chí

Phèo trở thành tay chân đắc lực của hắn; thật sự biến thành công cụ, phương tiện

thống trị cho kẻ thù của mình mà không tự biết. Bá Kiến hiện ra trong tác phẩm

Chí Phèo như một nhân vật điển hình, sống động và cá biệt, tiêu biểu cho một bộ

phận của giai cấp thống trị, được miêu tả, khám phá dưới một ngòi bút bậc thầy.

Cùng với hắn là Lý Cường, là chánh Tổng, là đội Tảo… Chính bọn chúng đem lại

không khí ngột ngạt khó thở cho nông thôn Việt Nam thành cái thế “Quần ngư

tranh thực” (bọn đàn anh chỉ là một đàn cá tranh mồi, chỉ trực rình rập tiêu diệt

nhau). Chính chúng là thủ phạm gây ra bi kịch của những Chí Phèo… Số phận của

Năm Thọ, Binh Chức, tuy chỉ được nhắc qua tác phẩm, nhưng cũng góp phần chỉ

ra tính hệ thống và phổ biến của phương cách tha hóa người dân trong sự thống trị

của chúng. Đằng sau những Bá Kiến, Lý Cường, Chánh Tổng… như một sự hỗ trợ

gián tiếp nhưng tích cực là hệ thống nhà tù dã man, bẩn thỉu - cả một điều kiện

môi trường bất hảo. Quá trình Chí Phèo ở tù không được miêu tả trực tiếp, chỉ biết

rằng khi vào tù Chí Phèo là người hiền lành lương thiện. Ra khỏi tù, hắn trở về với

cái vẻ hung đồ, cái thói du côn ương ngạnh học được từ đấy. Nhà văn chỉ nói có

thế. Nhưng như thế với bạn đọc thông minh cũng đã quá đủ! Bằng bút pháp độc

đáo, tài hoa linh hoạt, giàu biến hóa, Nam Cao khi tả, khi kể theo một kết cấu tâm

lý và mạch dẫn dắt của câu chuyện với một cách thức bề ngoài tưởng chừng như

khách quan, lạnh lùng và tàn nhẫn, nhưng chất chứa bên trong biết bao nỗi niềm

quằn quại, đau đớn trước thân phận đau đớn của kiếp người. +++g vào bức tranh

hiện thực trên kia là thái độ yêu ghét, là cách phân tích và đánh giá những vấn đề

về hiện thực mà nhà văn đặt ra. Ngay việc lựa chọn một nhân vật cùng đinh thống

khổ nhất của xã hội làm đối tượng miêu tả và gởi gắm biết bao thông cảm, suy tư

thương xót… tự nó đã mang nội dung nhân đạo. Nhưng giá trị nhân đạo của tác

phẩm thể hiện tập trung nhất ở cách nhìn nhận của nhà văn đối với nhân vật bị tha

hóa đến tận cùng. Nam Cao vẫn phát hiện trong chiều sâu của nhân vật bản tính tốt

đẹp vốn dĩ, chỉ cần chút tình thương chạm khẽ vào là có thể sống dậy mãnh liệt,

tha thiết. Sự xuất hiện của nhân vật Thị Nở trong tác phẩm có một ý nghĩa thật đặc

sắc. Con người xấu đến “ma chê quỉ hờn”, kỳ diệu thay, lại là nguồn ánh sáng duy

nhất đã rọi vào chốn tối tăm của tâm hồn Chí Phèo thức tỉnh, gợi dậy bản tính

người nơi Chí Phèo, thắp sáng một trái tim đã ngủ mê qua bao ngày tháng bị dập

vùi, hất hủi. Sau cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với Thị Nở, Chí Phèo giờ đây đã nhận ra

nguồn ánh sáng ngoài kia rực rỡ biết bao, nghe ra một tiếng chim vui vẻ, tiếng anh

thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá, tiếng lao xao của người đi chợ bán vải… Những

âm thanh ấy bao giờ chả có. Nhưng hôm nay Chí mới nghe thấy. Chao ôi là buồn,

trong cái phút tỉnh táo ấy, Chí Phèo như đã thấy tuổi già của hắn, đói rét, ốm đau

và cô độc – cái này còn sợ hơn đói rét và ốm đau. Cũng may Thị Nở mang bát

cháo hành tới. Nếu không, hắn đến khóc được mất trong tâm trạng như thế… Nhìn

bát cháo bốc khói mà lòng Chí Phèo xao xuyến bâng khuâng: Hắn cảm thấy lòng

thành trẻ con, hắn muốn làm nũng với thị như làm nũng với mẹ… Ôi sao mà hắn

hiền! “Hắn thèm lương thiện – Hắn khát khao làm hòa với mọi người”… Từ một

con quỉ dữ, nhờ Thị Nở, đúng hơn nhờ tình thương của Thị Nở, Chí thực sự được

trở lại làm người, với tất cả những năng lực vốn có. Một chút tình thương, dù là

tình thương của một con người dở hơi, bệnh hoạn, thô kệch, xấu xí,… cũng đủ để

làm sống dậy cả một bản tính người nơi Chí Phèo. Thế mới biết sức cảm hóa của

tình thương kỳ diệu biết nhường nào! Bằng chi tiết này, Nam Cao đã soi vào tác

phẩm một ánh sáng nhân đạo thật đẹp đẽ – Nhà văn như muốn hòa vào nhân vật

để cảm thông, chia sẻ những giây phút hạnh phúc thật hiếm hoi của Chí Phèo…

Nhưng, bi kịch và đau đớn thay, rốt cuộc thì ngay Thị Nở cũng không thể gắn bó

với Chí Phèo. Chút hạnh phúc nhỏ nhoi cuối cùng vẫn không đến được với Chí

Phèo. Và thật là khắc nghiệt, khi bản tính người nơi Chí Phèo trỗi dậy, cũng là lúc

Chí Phèo hiểu rằng mình không còn trở về với lương thiện được nữa. Xã hội đã

cướp đi của Chí quyền làm người và vĩnh viễn không trả lại. Những vết dọc ngang

trên mặt, kết quả của bao nhiêu cơn say, bao nhiêu lần đâm chém, rạch mặt ăn

vạ… đã bẻ gãy chiếc cầu nối Chí với cuộc đời. Và, như Đỗ Kim Hồi nói, “một khi

người được nếm trải chút ít hương vị làm người thì cái xúc cảm người sẽ không

thể mất… Đấy là mối bi thảm tột cùng mà cách giải quyết chỉ có thể là cái chết”.

(Tạp chí Văn học số 3-1990)

Cái chết bi thảm của Chí Phèo là lời kết tội đanh thép cái xã hội vô nhân đạo, là

tiếng kêu cứu về quyền làm người, cũng là tiếng gọi thảm thiết cấp bách: Hãy cứu

lấy con người! Hãy yêu thương con người! Đó là tư tưởng, tình cảm lớn mang giá

trị nhân đạo và hiện thực sâu sắc mà người đọc rút ra được từ những trang sách

giàu tính nghệ thuật của Nam Cao. Sự kết hợp giữa giá trị hiện thực sắc bén và giá

trị nhân đạo cao cả đã làm cho tác phẩm Chí Phèo bất tử, mãi mãi có khả năng

đánh thức trí tuệ và khơi dậy những tình cảm đẹp đẽ trong tâm hồn người đọc mọi

thời đại.

Có thể bạn quan tâm
Đơn vị chủ quản: CÔNG TY TNHH THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ THIÊN THI
Địa chỉ: 41-43 Trần Cao Văn, P6, Q3, HCM
giấy phép MXH: 102/GXN - TTĐT