Chia sẻ Download
Tài liệu Ôn thi đại học môn văn – Giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm Chí Phèo
/11
Thành viên idoc2012

Ôn thi đại học môn văn – Giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm Chí Phèo

- 12 tháng trước
765
Báo lỗi
Trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945. Chí Phèo có lẽ là tác phẩm thành công hơn cả trong việc đem lại cho người đọc những ấn tượng mạnh mẽ, không thể quên về bức tranh đen tối ngột ngạt, bế tắc của nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám, đồng thời thức tỉnh cái phần lương tri tốt đẹp nhất của con người, khơi dậy lòng căm ghét cái xã hội vạn ác đã chà đạp lên nhân phẩm con người, thương xót, cảm thông với những thân phận cùng đinh bị giày vò, tha hóa trong chế độ cũ.
Nội dung
Microsoft Word - Ôn thi đại học môn v43

Ôn thi đại học môn văn –phần 78

Giá trị hiện thực và nhân đạo của tác

phẩm Chí Phèo

Trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945. Chí Phèo có

lẽ là tác phẩm thành công hơn cả trong việc đem lại cho người

đọc những ấn tượng mạnh mẽ, không thể quên về bức tranh đen

tối ngột ngạt, bế tắc của nông thôn Việt Nam trước Cách mạng

tháng Tám, đồng thời thức tỉnh cái phần lương tri tốt đẹp nhất

của con người, khơi dậy lòng căm ghét cái xã hội vạn ác đã chà

đạp lên nhân phẩm con người, thương xót, cảm thông với những

thân phận cùng đinh bị giày vò, tha hóa trong chế độ cũ. Căm

ghét xã hội thực dân phong kiến thối nát, phê phán mãnh liệt các

thế lực thống trị xã hội, trên cơ sở cảm thông, yêu thương trân

trọng con người, nhất là những con người bị vùi dập, chà đạp, đó

là cảm hứng chung của các nhà văn hiện thực phê phán giai

đoạn 30-45. Tuy nhiên, trong tác phẩm Chí Phèo, Nam Cao đã

khám phá hiện thực ấy bằng một cái nhìn riêng biệt. Nam Cao

không trực tiếp miêu tả quá trình bần cùng, đói cơm, rách áo dù

đó cũng là một hiện thực phổ biến. Nhà văn trăn trở, suy ngẫm

nhiều hơn đến một hiện thực con người: con người không được

là chính mình, thậm chí, không còn được là con người mà trở

thành một con “quỉ dữ”, bởi âm mưu thâm độc và sự chà đạp của

một guồng máy thống trị tàn bạo. Với một cái nhìn sắc bén, đầy

tính nhân văn, bằng khả năng phân tích lý giải hiện thực hết sức

tinh tế, bằng vốn sống dồi dào và trái tim nhân ái, nhà văn đã xây

dựng nên một tác phẩm với những giá trị hiện thực và nhân đạo

đặc sắc không thể tìm thấy ở các nhà văn đương thời.

Thật ra trong bất cứ tác phẩm nghệ thuật chân chính nào, giá trị

hiện thực bao giờ cũng đi liền với giá trị nhân đạo. Tác phẩm

càng xuất sắc, những giá trị ấy càng thẩm thấu, thống nhất với

nhau, khó tách rời. Chí Phèo của Nam Cao cũng không nằm

ngoài quy luật ấy. Bởi vì nội dung phản ánh (và tiếp nhận) - yêu

thương, trân trọng hay căm ghét, khinh bỉ? Tách riêng ra hai giá

trị là làm phá vỡ sự gắn liền hữu cơ của một chỉnh thể nghệ thuật

vốn dĩ thống nhất.

Đọc xong tác phẩm Chí Phèo ta thấy gì? Mở đầu tác phẩm là

cảnh Chí Phèo ngật ngưởng trên đường đi vừa chửi, từ trời đến

người, tiếng chửi hằn học, cay độc và chua xót. Kết thúc là cảnh

Chí Phèo giãy đành đạch giữa bao nhiêu là máu tươi. Bao trùm

lên tất cả, tác phẩm ám ảnh ta một không khí ngột ngạt, bế tắc

đến khủng khiếp, đầy những mâu thuẫn không thể dung hòa của

một làng quê Việt Nam trước Cách mạng, với bao cảnh cướp

bóc, dọa nạt, giết chóc, ăn vạ, gây gổ… trong đó Chí Phèo hiện

lên như một biếm họa tiêu biểu. Hãy nghe nhà văn miêu tả: “Bây

giờ thì hắn trở thành người không tuổi rồi. Ba mươi tám hay ba

mươi chín? Bốn mươi hay là ngoài bốn mươi. Cái mặt hắn không

trẻ cũng không già; nó không còn phải là mặt người: nó là mặt

một con vật lạ, nhìn mặt những con vật có bao giờ biết tuổi?. Sau

khi ở tù về, hắn đã trở thành một con quỉ dữ của làng Vũ Đại mà

không tự biết. Cuộc đời hắn không có ngày tháng bởi những cơn

say triền miên. Hắn ăn trong lúc say, thức dậy vẫn còn say, đập

đầu rạch mặt, chửi bới, dọa nạt trong lúc say, uống rượu trong

lúc say, để rồi say nữa, say vô tận. Chưa bao giờ hắn tỉnh và có

lẽ chưa bao giờ hắn tỉnh để nhớ hắn có ở đời. Có lẽ hắn cũng

biết rằng hắn là quỉ dữ của làng Vũ Đại để tác quái cho bao nhiêu

dân làng. Hắn đâu biết hắn đã phá bao nhiêu cơ nghiệp, đập nát

bao nhiêu cảnh yên vui, đập đổ bao nhiêu hạnh phúc, làm chảy

máu nước mắt của bao nhiêu người lương thiện… Tất cả dân

làng đều sợ hắn và tránh mặt hắn mỗi lần hắn qua…” Đoạn văn

chất chứa bao nhiêu nỗi thống khổ của một thân phận đã không

còn được cuộc sống của một con người. Những năng lực vốn có

của một con người - năng lực cảm xúc, nhận thức - hầu như bị

phá hủy, chỉ còn lại năng lực đâm chém, phá phách. Chí Phèo bị

phá hủy nhân tính lẫn nhân hình như thế bởi đâu? Nhà văn

không tập trung miêu tả dông dài quá trình tha hóa ấy. Ông thiên

về lí giải phân tích cái cội nguồn sâu xa dẫn đến kết cục bi thảm

của nó, chỉ bằng một số phác thảo đơn sơ về Bá Kiến, về nhà tù,

về bà cô Thị Nở, về dư luận xã hội nói chung… Trong hàng loạt

mối liên kết ấy, người đọc dễ dàng nhận ra: sở dĩ Chí Phèo (và

không chỉ Chí Phèo mà cả những Năm Thọ, những Binh Chức -

cả một tầng lớp được nhà văn cá thể hóa qua nhân vật Chí Phèo)

từ một thanh niên lành như cục đất hoá thành con quỉ dữ là bởi vì

Chí, ngay từ thuở lọt lòng đã thiếu hẳn tình ấp ủ yêu thương, và

đặc biệt khi lớn lên, chỉ được đối xử bằng rẻ khinh, thô bạo và tàn

nhẫn. Thủ phạm trực tiếp là Bá Kiến được nhà văn miêu tả là một

con cáo già “khôn róc đời”, “ném đá giấu tay”, “già đời trong nghề

đục khoét”, biết thế nào là “mềm nắn rắn buông”, “Hay ngấm

ngầm đẩy người ta xuống sông, nhưng lại dắt nó lên để nó đền

ơn. Hay đập bàn đập ghế đòi cho được 5 đồng, nhưng được rồi

lại vứt trả lại 5 hào vì thương anh túng quá!”. Chính hắn đã lập

mưu đẩy Chí Phèo vào chỗ tù tội oan uổng và sau đó sử dụng

Chí Phèo như một tay sai đắc lực phục vụ cho lợi ích và mưu đồ

đen tối của mình. Không có Bá Kiến thì không có Chí Phèo,

nhưng Chí Phèo không chỉ là sản phẩm của sự thống trị mà thậm

chí là phương tiện tối ưu để thống trị: “không có những thằng đầu

bò thì lấy ai mà trị mấy thằng đầu bò”. Chính Bá Kiến đã rút ra cái

kết luận mà theo hắn rất chí lí ấy. Là một tội nhân, nham hiểm,

nhẫn tâm, nhưng Bá Kiến lại hiện ra bề ngoài như một kẻ ôn hòa,

xởi lởi, biết điều, khiến người đời phải nhìn bằng cặp mắt “kính

cẩn”… Vì thế mà hắn đã lường gạt được bao nhiêu dân chất

phác lương thiện. Chí Phèo trở thành tay chân đắc lực của hắn;

thật sự biến thành công cụ, phương tiện thống trị cho kẻ thù của

mình mà không tự biết. Bá Kiến hiện ra trong tác phẩm Chí Phèo

như một nhân vật điển hình, sống động và cá biệt, tiêu biểu cho

một bộ phận của giai cấp thống trị, được miêu tả, khám phá dưới

một ngòi bút bậc thầy. Cùng với hắn là Lý Cường, là chánh Tổng,

là đội Tảo… Chính bọn chúng đem lại không khí ngột ngạt khó

thở cho nông thôn Việt Nam thành cái thế “Quần ngư tranh thực”

(bọn đàn anh chỉ là một đàn cá tranh mồi, chỉ trực rình rập tiêu

diệt nhau).

Chính chúng là thủ phạm gây ra bi kịch của những Chí Phèo…

Số phận của Năm Thọ, Binh Chức, tuy chỉ được nhắc qua tác

phẩm, nhưng cũng góp phần chỉ ra tính hệ thống và phổ biến của

phương cách tha hóa người dân trong sự thống trị của chúng.

Đằng sau những Bá Kiến, Lý Cường, Chánh Tổng… như một sự

hỗ trợ gián tiếp nhưng tích cực là hệ thống nhà tù dã man, bẩn

thỉu - cả một điều kiện môi trường bất hảo. Quá trình Chí Phèo ở

tù không được miêu tả trực tiếp, chỉ biết rằng khi vào tù Chí Phèo

là người hiền lành lương thiện. Ra khỏi tù, hắn trở về với cái vẻ

hung đồ, cái thói du côn ương ngạnh học được từ đấy. Nhà văn

chỉ nói có thế. Nhưng như thế với bạn đọc thông minh cũng đã

quá đủ!

Bằng bút pháp độc đáo, tài hoa linh hoạt, giàu biến hóa, Nam

Cao khi tả, khi kể theo một kết cấu tâm lý và mạch dẫn dắt của

câu chuyện với một cách thức bề ngoài tưởng chừng như khách

quan, lạnh lùng và tàn nhẫn, nhưng chất chứa bên trong biết bao

nỗi niềm quằn quại, đau đớn trước thân phận đau đớn của kiếp

người. Lồng vào bức tranh hiện thực trên kia là thái độ yêu ghét,

là cách phân tích và đánh giá những vấn đề về hiện thực mà nhà

văn đặt ra. Ngay việc lựa chọn một nhân vật cùng đinh thống khổ

nhất của xã hội làm đối tượng miêu tả và gởi gắm biết bao thông

cảm, suy tư thương xót… tự nó đã mang nội dung nhân đạo.

Nhưng giá trị nhân đạo của tác phẩm thể hiện tập trung nhất ở

cách nhìn nhận của nhà văn đối với nhân vật bị tha hóa đến tận

cùng. Nam Cao vẫn phát hiện trong chiều sâu của nhân vật bản

tính tốt đẹp vốn dĩ, chỉ cần chút tình thương chạm khẽ vào là có

thể sống dậy mãnh liệt, tha thiết. Sự xuất hiện của nhân vật Thị

Nở trong tác phẩm có một ý nghĩa thật đặc sắc. Con người xấu

đến “ma chê quỉ hờn”, kỳ diệu thay, lại là nguồn ánh sáng duy

nhất đã rọi vào chốn tối tăm của tâm hồn Chí Phèo thức tỉnh, gợi

dậy bản tính người nơi Chí Phèo, thắp sáng một trái tim đã ngủ

mê qua bao ngày tháng bị dập vùi, hất hủi. Sau cuộc gặp gỡ

ngắn ngủi với Thị Nở, Chí Phèo giờ đây đã nhận ra nguồn ánh

sáng ngoài kia rực rỡ biết bao, nghe ra một tiếng chim vui vẻ,

tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá, tiếng lao xao của

người đi chợ bán vải… Những âm thanh ấy bao giờ chả có.

Nhưng hôm nay Chí mới nghe thấy. Chao ôi là buồn, trong cái

phút tỉnh táo ấy, Chí Phèo như đã thấy tuổi già của hắn, đói rét,

ốm đau và cô độc - cái này còn sợ hơn đói rét và ốm đau. Cũng

may Thị Nở mang bát cháo hành tới. Nếu không, hắn đến khóc

được mất trong tâm trạng như thế… Nhìn bát cháo bốc khói mà

lòng Chí Phèo xao xuyến bâng khuâng: Hắn cảm thấy lòng thành

trẻ con, hắn muốn làm nũng với thị như làm nũng với mẹ… Ôi

sao mà hắn hiền! “Hắn thèm lương thiện - Hắn khát khao làm hòa

với mọi người”… Từ một con quỉ dữ, nhờ Thị Nở, đúng hơn nhờ

tình thương của Thị Nở, Chí thực sự được trở lại làm người, với

tất cả những năng lực vốn có. Một chút tình thương, dù là tình

thương của một con người dở hơi, bệnh hoạn, thô kệch, xấu

xí,… cũng đủ để làm sống dậy cả một bản tính người nơi Chí

Phèo. Thế mới biết sức cảm hóa của tình thương kỳ diệu biết

nhường nào!

Bằng chi tiết này, Nam Cao đã soi vào tác phẩm một ánh sáng

nhân đạo thật đẹp đẽ - Nhà văn như muốn hòa vào nhân vật để

cảm thông, chia sẻ những giây phút hạnh phúc thật hiếm hoi của

Chí Phèo…

Nhưng, bi kịch và đau đớn thay, rốt cuộc thì ngay Thị Nở cũng

không thể gắn bó với Chí Phèo. Chút hạnh phúc nhỏ nhoi cuối

cùng vẫn không đến được với Chí Phèo. Và thật là khắc nghiệt,

khi bản tính người nơi Chí Phèo trỗi dậy, cũng là lúc Chí Phèo

hiểu rằng mình không còn trở về với lương thiện được nữa. Xã

hội đã cướp đi của Chí quyền làm người và vĩnh viễn không trả

lại. Những vết dọc ngang trên mặt, kết quả của bao nhiêu cơn

say, bao nhiêu lần đâm chém, rạch mặt ăn vạ… đã bẻ gãy chiếc

cầu nối Chí với cuộc đời. Và, như Đỗ Kim Hồi nói, “một khi người

được nếm trải chút ít hương vị làm người thì cái xúc cảm người

sẽ không thể mất… Đấy là mối bi thảm tột cùng mà cách giải

quyết chỉ có thể là cái chết”. (Tạp chí Văn học số 3-1990)

Cái chết bi thảm của Chí Phèo là lời kết tội đanh thép cái xã hội

vô nhân đạo, là tiếng kêu cứu về quyền làm người, cũng là tiếng

gọi thảm thiết cấp bách: Hãy cứu lấy con người! Hãy yêu thương

con người!

Đó là tư tưởng, tình cảm lớn mang giá trị nhân đạo và hiện thực

sâu sắc mà người đọc rút ra được từ những trang sách giàu tính

nghệ thuật của Nam Cao. Sự kết hợp giữa giá trị hiện thực sắc

bén và giá trị nhân đạo cao cả đã làm cho tác phẩm Chí Phèo bất

tử, mãi mãi có khả năng đánh thức trí tuệ và khơi dậy những tình

cảm đẹp đẽ trong tâm hồn người đọc mọi thời đại.

Có thể bạn quan tâm
Đơn vị chủ quản: CÔNG TY TNHH THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ THIÊN THI
Địa chỉ: 41-43 Trần Cao Văn, P6, Q3, HCM
giấy phép MXH: 102/GXN - TTĐT