Chia sẻ Download
Tài liệu Giáo trình -Quy hoạch phát triển nông thôn -chương 2
/19 trang
Thành viên idoc2012

Giáo trình -Quy hoạch phát triển nông thôn -chương 2

- 12 tháng trước
439
Báo lỗi

Chương 2 ĐẶC TRƯNG CỦA VÙNG NÔNG THÔN VÀ SỰ CẦN THIẾT PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN 1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA VỪNG NÔNG THÔN 1.1. Khái niệm vùng nông thôn Vùng nông thôn được quan niệm khác nhau ở mỗi nước vì điều kiện kinh tế - xã hội, điều kiện tự nhiên ở mỗi nước khác nhau. Cho đến nay chưa có một khái niệm nào được chấp nhận một cách rộng rãi về nông thôn. Để có được định nghĩa nô lo thôn, người ta so sánh nông thôn và thành thị. Trong khi so sánh có ý kiến dùng chỉ tiêu mật độ dân số và số lượng dân cư. Có ý kiến dùng chỉ tiêu trình độ phát triển kết cấu hạ tầng để phân biệt thành thị và nông thôn. Có ý kiến dùng chỉ tiêu phát triển sản xuất hàng hoá, tiếp cận thị trường để phân biệt thành thị và nông thôn (điều này còn phụ thuộc vào cơ

Nội dung

Chương 2 ĐẶC TRƯNG CỦA VÙNG NÔNG THÔN VÀ SỰ CẦN THIẾT PHÁT TRIỂN NÔNG

THÔN

1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA VỪNG NÔNG THÔN 1.1. Khái niệm vùng nông thôn Vùng nông thôn được quan niệm khác nhau ở mỗi nước vì điều kiện kinh tế - xã hội, điều

kiện tự nhiên ở mỗi nước khác nhau. Cho đến nay chưa có một khái niệm nào được chấp nhận một cách rộng rãi về nông thôn. Để có được định nghĩa nô lo thôn, người ta so sánh nông thôn và thành thị. Trong khi so sánh có ý kiến dùng chỉ tiêu mật độ dân số và số lượng dân cư.

Có ý kiến dùng chỉ tiêu trình độ phát triển kết cấu hạ tầng để phân biệt thành thị và nông thôn.

Có ý kiến dùng chỉ tiêu phát triển sản xuất hàng hoá, tiếp cận thị trường để phân biệt thành thị và nông thôn (điều này còn phụ thuộc vào cơ chế kinh tế của mỗi nước).

Có ý kiến cho rằng vùng nông thôn là vùng mà dân cưởđó làm nông nghiệp là chủ yếu (nó phụ thuộc vào cơ cấu kinh tế của vùng).

Qua một số ý kiến trên nếu dùng chỉ tiêu riêng lẻ thì chỉ thể hiện từng mặt của vùng nông thôn mà chưa thể hiện vùng nông thôn một cách đầy đủ.

Theo ý kiến phân tích của các nhà kinh tế và xã hội học có thể đưa ra khái niệm tổng quát về vùng nông thộn như sau:

Nông thôn là vùng khác với thành thị, ởđó một cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa kém hơn.

Tuy nhiên khái niệm trên cần được đặt trong điều kiện thời gian và không gian nhất định của nông thôn mỗi nước, mỗi vùng và cần phải tiếp tục nghiên cứu để có khái niệm chính xác và hoàn chỉnh hơn.

1.2. Đặc trưng của vùng nông thôn

1.2.1. Những đặc trưng cơ bản Từ những khái niệm trên đây có thể đưa ra một số đặc trưng cơ bản của vùng nông thôn

như sau:

1/ Nông thôn là vùng sinh sống và làm việc của một cộng đồng chủ yếu là nông dân. là vùng sản xuất nông nghiệp là cơ bản, ngoài ra còn có các hoạt động sản xuất và phi sản xuất khác phục vụ chủ yếu cho nông nghiệp và cho nông dân.

2/ So với thành thị thì nông thôn là vùng có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, trình độ sản xuất hàng hoá và tiếp cận thị trường thấp hơn. Vì vậy nông thôn chịu sức hút của thành thị về nhiều mặt. Dân cư nông thôn thường hay đổ xô về thành thị để kém việc làm và tìm cơ hội sống tốt hơn.

3/ Nông thôn có thu nhập và đời sống thấp hơn, trình độ văn hoá, khoa học công nghệ thấp hơn thành thị và ngay cả trình độ dân chủ, tự do, công bằng xã hội trong một chừng mực nào đó cũng thấp hơn thành thị.

4/ Nông thôn giàu tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên như đất đai, nguồn nước, khí hậu... nhưng rất đa dạng về kinh tế, xã hội, đa dạng về các hình thức tổ chức quản lý, đa dạng về quy mô và trình độ phát triển. Tính đa dạng đó không chỉ diễn ra giữa các nước khác nhau mà ngay giữa các vùng nông thôn khác nhau của mỗi nước. Điều đó có ảnh hưởng không nhỏ đến khả năng khai thác tài nguyên và các nguồn lực để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Xuất phát từ 4 đặc trưng cơ bản trên, có 4 vấn đề cần quan tâm khi quy hoạch:

-Có những chương trình hợp lý để dần dần cải tạo và phát triển nông thôn, rút ngắn khoảng cách nông thôn thành thị, thực hiện công nghiệp hoá, hiện dại hoá ngay từ địa bàn nông thôn như đầu tư vềđiện, đường, trường, trạm, áp dụng các tiến bộ kỹ thuật để nâng cao các hoạt động kinh tế.

-Phải nắm chắc điều kiện cụ thể của từng vùng nhằm khai thác tốt tiềm năng của vùng đó (mỗi vùng có những nhân tố khác nhau vềđiều kiện tự nhiên và mỗi vùng luôn có những tiềm năng đặc thù riêng). Cần phát huy tiềm năng của từng vùng và không được áp đặt cho các vùng khác nhau.

-Cần phải phân loại nông thôn theo trình độ phát triển, theo điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội. Từđó có phương hướng, giải pháp thích hợp để phát triển nông thôn.

-Tính chất đa dạng của nông thôn đòi hỏi khi xây dựng và phát triển nông thôn phải nắm chắc các điều kiện cụ thể của từng vùng, khai thác và sử dụng tốt nhất tiềm năng của từng vừng. Tiếp tục nghiên cứu, phân loại các vùng nông thôn theo trình độ phát triển, theo điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội để có phương hướng và giải pháp thích hợp nhằm xây dựng các vùng nông thôn khác nhau.

1 2.2. Thực trạng vùng nông thôn Việt Nam từ sau đổi mới Trong những năm thực hiện đường lối đổi mới, nông thôn Việt Nam đã có những tiến bộ

rõ rệt. Đời sống của nhân dân được cải thiện hơn, số hộ nghèo giảm dần, số hộ giầu và khá tăng lên. Dân cư nông thôn biết chữ chiếm . khoảng trên 85% số dân, số nhà ở kiên cố chiếm 70%, số hộ có nguồn nước sạch chiếm khoảng 30%. Trong nông thôn đường giao thông, thuỷ lợi và điện được mở rộng. Trình độ đô thị hoá nông thôn được nâng lên.

Tuy nhiên nông thôn Việt Nam vẫn là nông thôn lạc hậu bởi những đặc điểm chủ yếu sau đây:

-Kinh tế nông thôn còn mang nặng tính chất thuần nông. Nếu xét về cơ cáu lao động, cơ cấu vốn đầu tư, cơ cấu sản phẩm và sản phẩm hàng hoá, cơ cấu xuất khẩu thì nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng tuyệt đối, còn công nghiệp và dịch vụ chiếm tỷ trọng rất nhỏ bé. Tính chất thuần nông đó đã làm cho sản xuất mang nặng tính chất tự cấp, tự túc, sản xuất hàng hoá thấp, năng suất đất đai, năng suất lao động, thu nhập và đời sống thấp. Tính chất thuần nông thể hiện chỉ sản xuất nông nghiệp làm cho vùng đó càng kém phát triển. Muốn phát triển phải có sản xuất hàng hoá.

Ví dụ: Sản xuất lúa gạo ít mang tính chất hàng hoá so với sản xuất chè vì gạo làm ra chủ yếu phục vụ cuộc sống, còn chè chủ yếu mang đi bán (mang tính chất hàng hoá cao).

Năng suất đất đai: một đơn vị đất cho bao nhiêu sản phẩm. Năng suất lao động: một người một ngày làm được bao nhiêu sản phẩm. Hệ số sử dụng đất ở vùng xuôi cao, còn hệ số sử dụng đất ở miền núi, vùng sâu, vùng xa

thấp dẫn tới tổng sản lượng thấp. -Cơ sở hạ tầng yếu kém, chưa đáp ứng được yêu cầu của sản xuất và đời sống. Giao

thông, đặc biệt là ở miền núi, vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn gây trở ngại cho việc tổ chức sản xuất và lưu thông hàng hoá. Mạng lưới thuỷ lợi tuy đã được mở rộng nhưng không đồng bộ nên hiệu quả sử dụng còn thấp. Việc cung ứng điện cho nông thôn tuy có nhiều tiến bộ nhưng còn ít, mới chủ yếu phục vụ đời sống và thuỷ lợi, chưa đáp ứng được nhu cầu điện cho phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp. Mạng lưới điện chưa có quy hoạch đồng bộ, thiếu an toàn, giá thành điện năng cao. Cơ sở chế biến và bảo quản nông sản phẩm còn thiếu và yếu về mọi mặt nên đã hạn chế đến quá trình chuyên môn hoá, tập trung hoá sản xuất hàng hoá trong nông nghiệp.

- Tình hình rừng bị tàn phá, đất đai bị xói mòn, diện tích đồi núi trọc tăng lên. Đó là một khó khăn lớn cho việc bảo vệ môi trường và phát triển nông thôn vững bền. Thiên tai, lũ, bão có nguy cơ ngày càng tăng.

-Tỷ lệ tăng dân sốở khu vực nông thôn còn khá cao gây nên sức ép trên nhiều mặt như về ruộng đất, nhà ở và việc làm (113 dân số khu vực nông thôn không có việc làm trong thời gian nông nhàn), từđó đã hay gây ra những tệ nạn xấu, gây ra áp lực lớn cho thành phố. Tình trạng di dân từ nông thôn ra thành phố để tìm kiếm cơ hội tốt hơn cho cuộc sống ngày càng tăng.

-Đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân nông thôn tuy có được cải thiện từ sau đổi mới nhưng vẫn còn nhiều khó khăn, thiếu thốn. Nhìn chứng số hộ trung bình và nghèo chiếm đại đa số. Lương thực tuy có tạm đủ nhưng chất lượng bữa ăn còn thấp. Tình hình giáo dục ở nông thôn đã được mở rộng góp phần nâng cao trình độ dân trí nhưng số mù chữ còn chiếm khoảng 10-15%, nhiều học sinh trong độ tuổi đến trường nhưng thất học, tỷ lệ học sinh phổ thông trung học còn quá thấp, chất lượng giảng dạy còn nhiều hạn chế. Mạng lưới y tếở nông thôn tuy có phát triển nhưng bệnh tật của nhân dân còn nhiều, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Tỷ lệ suy dinh dưỡng, đặc biệt ở bà mẹ, trẻ em còn khá cao.

Tình hình an ninh, chính trị, xã hội nông thôn nói chung có ổn định hơn trước. Tuy nhiên tình hình dân chủ, công bằng xã hội, luật pháp, kỷ cương chưa đảm bảo, tệ nạn xã hội chưa giảm, truyền thống tốt đẹp về đạo đức và lối sống chưa được phát huy đầy đủ.

-Bộ máy quản lý hành chính và trình độ quản lý cán bộở nông thôn còn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu xây dựng và phát triển nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá.

Từ đặc điểm khó khăn của việc phát triển nông thôn Việt Nam trên đây, một vấn đề đặt ra trong chiến lược phát triển kinh tế của nước ta là dần dần xoá bỏ sự lạc hậu của nông thôn, xây dựng và phát triển nông thôn giàu đẹp, tiến bộ và văn minh.

1.2.3. Vị trí và vai trò của nông thôn Việt Nam Việt Nam là nước nông nghiệp, vì vậy nông thôn có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng.

-Nông thôn sản xuất ra những sản phẩm thiết yếu như lương thực, thực phẩm cho người dân mà không một ngành sản xuất nào thay thế được. Ngoài ra nông nghiệp còn sản xuất ra những nguyên liệu cho công nghiệp, gồm công nghiệp chế biến, công nghiệp nhẹ, thủ công nghiệp và cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu. Hiện nay nông thôn sản xuất ra nông sản phẩm chiếm gần 40% giá trị tổng sản phẩm xã hội, 46% thu nhập quốc dân, 52% giá trị xuất khẩu. Trên địa bàn nông thôn có 70% lao động xã hội, đó là nguồn lao động quan trọng cung cấp cho các ngành kinh tế quốc dân, đặc biệt là công nghiệp và dịch vụ. Trong chừng mực nào đó tăng dân số là nguồn tăng lao động trẻ có năng lực, trí tuệ. Nông thôn là nguồn cung cấp lao động là thị trường tiêu thụ rộng lớn có ý nghĩa thúc đẩy nền kinh tế phát triển. -Nông thôn Việt Nam có 54 dân tộc khác nhau sinh sống bao gồm nhiều tầng lớp, nhiều thành phần. Mỗi sự biến động tích cực hay tiêu cực đều có sự tác động mạnh mẽ đến tình hình kinh tế, chính tả, an ninh quốc phòng của mỗi nước. Vì vậy chúng ta cần đảm bảo ổn định nông thôn. -Nông thôn chiếm tuyệt đại đa số tài nguyên đất đai, động thực vật, rừng và biển, có ảnh hưởng to lớn đến bảo vệ môi trường sinh thái, đến việc khai thác và sử dụng có hiệu quả các tiềm năng đảm bảo cho sự phát triển lâu dài và bền vững của đất nước.

Nông thôn Việt Nam trải rộng trên 7 vùng sinh thái khác nhau : Vùng núi và trung du Bắc Bộ.

Vùng Đồng bằng sông Hồng. Vùng khu 4. Vùng Duyên hải Nam Trung Bộ.

- Vùng Tây Nguyên. Vùng Đông Nam Bộ. Vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Với 6,9 triệu ha đất nông nghiệp, 20 triệu ha đất lâm nghiệp, hiện nay nông thôn Việt Nam có 85% dân số biết chữ, 70% có nhà kiên cố, 30% có nguồn nước sạch, 20% đã được đô thị hoá nông thôn.

2. NGƯỜI DÂN NÔNG THÔN VÀ NHŨNG VẤN ĐỀ KHÓ KHĂN CỦA HỌ

2.1. Tác động của sự khác biệt giữa cuộc sống đô thị và nông thôn đến người dân nông thôn

Nhìn chung ở các khu vực đô thị, đặc biệt là các thành phố lớn thường có kết cấu hạ tầng hoàn thiện hơn, có nhà cửa kiên cố, có đường phố khang trang, trường học, bệnh viện tốt hơn, phương tiện giao thông, cơ sở hoạt động văn hoá thể thao, giải trí tốt hơn, hàng tiêu dùng phong phú, đa dạng... Mặt khác ở thành thị cũng có nhiều cơ hội kiếm việc làm hơn do có nhiều hoạt động kinh tếđa dạng và rộng khắp, còn ở nông thôn thì chỉđơn thuần là sản xuất nông nghiệp.

Sự khác nhau về cơ hội kiếm sống và hưởng thụđiều kiện sống giữa thành thị và nông thôn được coi là sự chênh lệch thành thị - nông thôn. Sự chênh lệch này đã có tác động mạnh mẽ đến người dân nông thôn, họ luôn luôn so sánh điều kiện sống của họ' với những thuận lợi đầy đủ mà người dân thành thị được hưởng thụ. Điều đó thúc đẩy người dân nông thôn đặc biệt là lớp thanh niên trẻ và những người có học muốn vươn ra thành phố để tồn kiếm cơ hội tốt hơn cho cuộc sống. Tình trạng này đã dẫn đến dân sốđô thị tàng nhanh hơn tốc độ phát triển đô thị, đặc biệt là ở những nước đang phát triển. Ở các nước này vấn đề di cư tự do từ nông thôn ra thành phốđang trở nên nhức nhối trong chiến lược phát triển đất nước vì những đô thị này phình ra một cách bị động, ởđó chưa được chuẩn bị cơ sở kinh tế và kết cấu hạ tầng tương xứng.

2.2. Những khó khăn mà người dân nông thôn phải gánh chịu Trong hầu hết các nước đang phát triển, vùng nông thôn luôn chiếm phần rộng lớn hơn và

tỷ trọng dân số cao hơn nhiều so với thành thị. Sự khác biệt trong đời sống xã hội không những thể hiện giữa thành thị và nông thôn mà còn thể hiện ngay giữa các vùng nông thôn với nhau. Bởi vì giữa các vùng nông thôn luôn có sự khác nhau lớn vềđiều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội. Chẳng hạn một số vùng được thiên nhiên ưu đãi, mưa thuận gió hoà nên ít gặp những rủi ro thất bát về mùa vụ; một số vùng có vị trí địa lý thuận lợi hơn như gần các trục đường giao thông lớn, gần các đô thị lớn sẽ có điều kiện phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội tốt hơn các vùng xa xôi; một số vùng có truyền thống sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ thường có điều kiện kinh tế thịnh vượng hơn các vùng nông nghiệp thuần tuý. Vì vậy sự chênh lệch về cuộc sống cũng xảy ra ngay trong các vùng nông thôn với nhau. Tuy nhiên đại bộ phận dân chúng sống ở các vùng nông thôn thường gặp phải những khó khăn sau đây:

Lợi nhuận thu được từ sản xuất nông nghiệp và các ngành công nghiệp địa phương, tiểu thủ công nghiệp thường rất thấp, dẫn đến mức thu nhập của hầu hết người nông thôn đều thấp.

-Người nông dân sống chủ yếu bằng nghề nông nghiệp nhưng lại thiếu đất để sản xuất. Đối với Việt Nam bình quân đất nông nghiệp trên đầu người đã giảm từ l084m

2 năm 1985

xuống còn l030m 2 năm 1994 (số liệu của Tổng cục Địa chính năm 1994). Mức độ giảm vẫn

tiếp tục xảy ra do dân số tăng lên và do quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá đã gây nhiều sức

ép đối với đất nông nghiệp.

-Khả năng lao động trong nông thôn rất lớn nhưng lại thiếu việc làm, thị trường lao động cung lớn hơn cầu nên tình trạng thất nghiệp và bán thất nghiệp vẫn thường xuyên xảy ra. Ở nông thôn trung bình mỗi lao động mới sử dụng khoảng trên 50% quỹ thời gian lao động, còn lại là thiếu việc làm (tương ứng với 6-7 triệu người thất nghiệp cần việc làm quanh năm).

-Thiếu các điều kiện và phương tiện thuận lợi cho giáo dục phổ thông. Các. điều kiện về y tế chăm sóc sức khoẻ yếu kém, nghèo nàn.

-Nhà ở và các điều kiện cải thiện môi trường sinh thái, vệ sinh nông thôn chưa bảo đảm.

-Thiếu các cơ sở phương tiện và điều kiện vui chơi giải trí nghỉ ngơi.

-Hàng tiêu đùng khan hiếm, giá cả đắt đỏ, người nông dân khó có thể mua được những thứ cần thiết cho cuộc sống.

Đó là những khó khăn chủ yếu của phần lớn dân chúng sống ở các vùng nông thôn phải chịu đựng. Mặc dầu vậy hầu hết người dân nông thôn đã quen với cuộc sống thiếu thốn và họ chấp nhận nó như là một sự an bài. Tuy nhiên chúng ta cần phải hiểu rõ sự chênh lệch về chất lượng cuộc sống giữa thành thị và nông thôn hoặc giữa các vùng nông thôn với nhau để xây dựng phương hướng đúng đắn cho sự phát triển.

Mục đích của quy hoạch phát triển nống thôn là khắc phục những khó khăn và cải thiện các điều kiện sống ở các vùng nông thôn, biến nông thôn thành những nơi hấp dẫn để người dân nông thôn có thể cải thiện cuộc sống ngay trên quê hương mình, tránh được tình trạng di cư bất đắc d ra thành phố. Chúng ta phải xác định rõ những khó khăn đối với từng vùng và phải phân loại những khó khăn gay gắt để trong quá trình quy hoạch phát triển sẽ tập trung giải quyết theo thứ tựưu tiên đối với từng vùng.

2.3. Kinh tế thị trường và sự phát triển xã hội tác động đến đời sống nông thôn Ảnh hưởng của quá trình đổi mới và hoạt động của kinh tế thị trường đã làm tăng trưởng

nhanh nền kinh tế của đất nước nhưng nó cũng bộc lộ những ưu điểm và khiếm khuyết qua các hậu quả về xã hội. Có thể nhận định những ưu điểm của nền kinh tế thị trường tác động đến đời sống xã hội qua những khía cạnh sau:

-Xu hướng gia tăng nhanh chóng mức chênh lệch thu nhập giữa các nhóm người một mặt kích thích hoạt động kinh doanh sôi động hơn, nhưng mặt khác cũng có tác động làm yếu đi các quan hệ cộng đồng trước đây vốn chặt chẽở các vùng nông thôn.

-Vai trò của hộ gia đình tăng lên trong hoạt động kinh tếđi kèm với sự thay đổi vai trò của các tổ chức kinh tế cộng đồng như các hợp tác xã nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp. Các tổ chức này trước đây ngoài chức năng kinh tế còn làm cả các chức năng phúc lợi xã hội như đảm bảo dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cho người lao động, tổ chức giáo dục và chăm sóc trẻ em ở tuổi nhà trẻ mẫu giáo, bảo hiểm lao động, bảo hiểm tuổi già, tổ chức các hoạt động văn hoá tinh thần cho dân cư... Sau khi chuyển đổi cơ chế, các hoạt động cộng đồng về xã hội cũng bị suy giảm. Tuy nhiên ở nhiều nơi hiện nay cũng đang được tổ chức lại.

-Việc chuyển sang nền kinh tế thị trường một mặt kích thích động lực kinh tế của các cá nhân nhưng mặt khác cũng làm tăng mức độ rủi ro về kinh tế của họ so với trước đây.

-Phụ nữ nông thôn là lớp người chịu tác động mạnh hơn so với nam giới trong quá trình chuyển đổi cơ chế. Mặc dù kinh tế thị trường làm cho phụ nữ đỡ vất vả hơn trong một số công việc nội trợ nhưng những người lao động nữđang đứng trước những thách thức lớn hơn trong khi tiến kiếm việc làm trên thị trường lao động ởđô thị và họ phải làm việc nhiều hơn trong kinh tế gia đình ở nông thôn để tăng thu nhập, vì vậy họ ít có cơ hội hơn trong việc học hành và tham gia vào các hoạt động xã hội. Sự "bình đẳng" của cạnh tranh trên thị trường lao động đã làm tăng sự bất bình đẳng về quan hệ giới trong cuộc sống theo hướng thiệt thòi hơn cho phụ nữ.

Một trong những vấn đề nóng bỏng nhất của xã hội trong giai đoạn chuyển sang kinh tế thị trường là tình trạng nghèo khổ cảởđô thị và nông thôn. Việc chuyển đổi chính sách theo cơ chế thị trường đang làm cho vấn đề nghèo khổ trở thành mối quan tâm chung của Chính phủ, của các cộng đồng dân cư và của các tổ chức xã hội.

-Sự giãn cách trong thu nhập giữa người giàu và người nghèo có chiều hướng tăng nhanh. Theo số liệu điều tra mẫu thì từ 1989 đến nay, do các chính sách cải cách khuyến khích động lực cá nhân, số người giàu tăng lên 2,4 lần, số người nghèo cũng tăng lên 1,7 lần. Tuy số người giàu tăng lên nhanh hơn nhưng hiện nay người giàu mới chỉ chiếm khoảng 7 - 10% số hộ gia đình. Vì vậy đặc trưng của xã hội vẫn là những người nghèo. Khoảng cách thu nhập giữa giàu và nghèo tăng lên: Thời kỳ 1 976- 1 980 khoảng cách này chỉ là 3-4 lần, thời kỳ 1 98 1 - 1 989 là 6-8 lần, hiện nay khoảng cách này đã lên tới 20 lần ở nông thôn và 40 lần ở các đô thị.

-Tuy nhiên sự phân tầng xã hội, sự phân hoá giàu nghèo cũng tạo ra một môi trường xã hội thực tế cho sự lựa chọn, đào luyện nên những người chủđích thực, những lực lượng có đủ sức mạnh thúc đẩy sự tăng trưởng. Đó cũng là môi trường khắc nghiệt nhất để tuyển chọn và đào thải, đặc biệt đối với thế hệ trẻ.

3. VẤN ĐỀ ĐÓI NGHÈO VÀ KÉM PHÁT TRIỂN

3.1. Khái niệm về sựđói nghèo Trong bất kỳ một quốc gia nào cũng đều có sự chênh lệch về mức sống, điều kiện sống

của những người này so với người khác. Nghiên cứu sự phát triển nhằm cải thiện mức sống của người dân chúng ta cần phải quan tâm đến những người sống trong những điều kiện xấu nhất. Những người đói nghèo trong xã hội là những người không có đủ lương thực để ăn, không có đủ quần áo để mặc, không được bảo trợ về y tế và điều kiện vệ sinh, thiếu thốn tiện nghi sinh hoạt, bản thân họ và con em họ không có cơ hội để học hành, họ không có đủ kiến thức và điều kiện để suy nghĩ về biện pháp cải thiện điều kiện sông của mình. Đó là những người đói nghèo trong xã hội.

Nhu cầu đời sống của con người được biểu hiện ở 2 khía cạnh: Nhu cầu vật chất: đó là lương thực, quần áo, nhà cửa, đồ dùng, phương tiện đi lại và các thứ khác cần cho cuộc sông. Nhu cầu phi vật chất: đó là nhu cầu về cuộc sống tinh thần và hệ thống giá trị của con người như: vãn hoá, giáo dục, tôn giáo, chính trị, xã hội, tâm lý, quyền tự do công dân...

Tuy nhiên khó có thể phân định một cách rạch ròi giữa nhu cầu vật chất và nhu cầu phi vật chất. Giữa nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần có mối quan hệ gắn bó, hỗ trợ cho nhau.

Có nhiều quan niệm khác nhau về sựđói nghèo, song dựa trên quan niêm nghèo đói do các tổ chức quốc tế đưa ra thì khái niệm chung vềđói nghèo được hiểu như sau:

Nghèo: Là tình trạng của một bộ phận dân cư chỉ có các điều kiện vật chất và tinh thần để duy trì cuộc sống của gia đình họở mức tôi thiểu trong điều kiện chung của cộng đồng. Mức sống tối thiểu ởđây được hiểu là các điều kiện ăn, ở, mặc và các nhu cầu khác như văn hoá, y tế giáo dục, đi lại, giao tiếp... chỉ đạt mức duy trì cuộc sống rất bình thường và dưới mức đó là đói khổ. Nghèo luôn luôn là dưới mức trung bình của cộng đồng. Xét trên mọi phương diện, giữa mức nghèo với mức trung bình của xã hội có một khoảng cách thường từ ba lần trở lên.

Đói: Là một bộ phận của những người nghèo mà mọi điều kiện không đạt được ở mức tôi thiểu.

Ngân hàng Châu Á cũng đã đưa ra khái niệm nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối: Nghèo tuyệt đối là việc không thoả mãn nhu cầu tối thiểu để duy trì cuộc sống của con người. Nghèo tương đối là tình trạng không đạt tới mức sống tối thiểu tại một thời điểm nào đó. Khái niệm nghèo tương đối đề cập đến những người nghèo nhất về phân phối thu nhập ở một nước hoặc một vùng nào đó, trong một thời điểm nào đó. Khái niệm nghèo tuyệt đối có xu hướng đề cập đến những người đang bị thiếu ăn theo nghĩa đen.

3.2. Phương pháp xác định ranh giới đói nghèo Ở tất cả các khu vực trong mỗi quốc gia đều có những người giàu và người nghèo. Tuy

nhiên sự giàu nghèo ở mỗi khu vực có mức độ khác nhau. Người giàu ở nông thôn thường thì không bằng người giàu ở thành phố, người nghèo ở nông thôn thường nghèo hơn người nghèo ở thành thị. Thông thường khoảng cách giữa người giàu và người nghèo ở thành thị rõ hơn ở nông thôn.

Phương pháp thông dụng để đánh giá mức độ đói nghèo là xác định mức thu nhập có thểđáp ứng nhu cầu tối thiểu cho cuộc sống của con người, sau đó cần xác định xem ở trong nước hoặc trong vùng có bao nhiêu người có mức thu nhập dưới mức đó. Vấn đề này được mô tả như một đường ranh giới phân định sựđói nghèo. Hầu hết các nước đều đã lượng hoá được mức thu nhập biểu thị đường ranh giới đói nghèo cho mình. Tuy nhiên phương pháp lượng hoá nhu cầu tối thiểu ở mỗi nước để biểu hiện đường ranh giới đói nghèo cũng khác nhau.

Trên cơ sở những khái niệm nói trên, Ngân hàng thế giới đã dùng mức thu nhập quốc dân tính theo đầu người (GDP trên đầu người) để làm thước đo ranh giới đói nghèo. Nếu ranh giới nghèo khổ GDP/người/năm bằng 370USD thì các nước đang phát triển hiện nay có khoảng 1115 triệu người nghèo, chiếm gần 1/3 dân số các nước này.

Ở Inđonêxia quy định cụ thể theo gạo. Người có mức thu nhập bình quân đầu người dưới 285kg/năm được coi là nghèo khổ và họđã phấn đấu giảm tỷ lệ này từ 24% năm 1970 xuống còn 17% năm 1990.

Ở Trung Quốc quy định những hộ có mức thu nhập dưới 200 nhân dân tệ/người/năm thì coi là nghèo, thu nhập dưới 150 nhân dân tệlngười/năm được coi là nghèo khổ tuyệt đối

Ở nước ta theo cách đánh giá của Ngân hàng thế giới năm 1994 .thì mức GDP bình quân đầu người trong cả nước mới đạt 220USD trong một năm. Theo Niên giám thống kê năm 1995 của Tổng cục Thống kê thì bình quân thu nhập tính theo đầu người trong cả nước chỉ đạt 2.720,8 nghìn đồng tương đương 240USD. Với mức bình quân thu nhập như vậy, nước ta được coi là nước rất nghèo so với thế giới.

Theo quan niệm chung của thế giới, chênh lệch giữa mức sống trung bình và mức nghèo khoảng 3 lần, thì mức chênh lệch đó ở nước ta là trên 3 lần. Mức sống trung bình của Việt Nam được quy ra gạo khoảng 45 – 50kg/người/tháng, ranh giới nghèo được xác định là khoảng 15kg/người/tháng. Những người có mức thu nhập thấp như vậy chiếm tỷ lệ khoảng 25 - 30% (năm 1992). Ở những vùng sâu, vùng xa, vùng thường xuyên bị thiên tai thì tỷ lệđó còn lớn hơn nhiều. Nhưng năm vừa qua Chương trình "xóa đói giảm nghèo" đã hoạt động rất tích cực và có hiệu quả, góp phần giảm tỷ lệđói nghèo từ 30% năm 1992 xuống còn 15,7% năm 1998.

Tuy nhiên đường ranh giới đói nghèo không thể tồn tại như nhau trong một giai đoạn dài vì có thể xảy ra trường hợp khi giá cả tăng vọt dẫn đến tình trạng lạm phát, lúc đó mức thu nhập tối thiểu biểu thị đường ranh giới đói nghèo cũng phải tăng lên theo và ngược lại.

Ranh giới đói nghèo không giống nhau ở các vùng, các miền, nó không tồn tại như nhau ở giai đoạn dài mà nó thay đổi theo vùng, theo miền, theo sự phát triển của mỗi quốc gia. Nó phụ thuộc vào tình trạng kinh tế của một nước, vào sự lạm phát. Do đó dẫn đến khi nghiên cứu phát triển phải xác định đường ranh giới đói nghèo cho từng vùng, từng khu vực riêng biệt và tồn được nguyên nhân cụ thẻ dẫn tới đói nghèo. Trên cơ sởđó để có biện pháp đúng đắn giúp họ thoát khỏi đói nghèo.

Phương pháp đánh giá này cũng có những ưu điểm vì nó đề cập đến tình trạng đói nghèo trên khắp đất nước với những nguyên nhân khác nhau. Tuy nhiên nó cũng có những nhược điểm nhất định vì khi xác định mức thu nhập của đường ranh giới đói nghèo chúng ta đã đồng nhất nhưng nhu cầu thiết yếu trong cả nước, điều này không đúng với thực tế. Thực chất là các nhu cầu thiết yếu và các chi phí có thể rất khác nhau giữa các vùng trong một nước và lại càng khác nhau giữa thành thị và nông thôn. Tốt hơn hết là nên xác định đường ranh giới đói nghèo

riêng cho từng vùng và từng khu vực thành thị, nông thôn khác nhau.

Khi xem xét sựđói nghèo ở một vùng riêng biệt người ta phải tìm được những nguyên nhân dẫn đến sựđói nghèo đó. Việc xác định mức thu nhập phân định sựđói nghèo như một' đường ranh giới có tầm quan trọng nhất định trong phương hướng phát triển. Mặc dù sự phát triển có tác động đến nhiều mặt của cuộc sống con người như kinh tế, chính trị, xã hội, tinh thần... Nhưng đối với những người thuộc diện đói nghèo thì cần ưu tiên phát triển những nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống của họ theo một thứ tự nhất định. Đó cũng chính là cách suy nghĩ trong việc quy hoạch một chương trình phát triển nào đó đối với từng vùng.

Tiêu chuẩn và thước đo để xác. định ranh giới đói nghèo ở nước ta hiện nay đang còn nhiều ý kiến khác nhau bởi cách nhìn nhận và quan niệm riêng. Nhưng nhìn chung có thể thống nhất rằng việc xác định ranh giới đói nghèo nhằm phân biệt được trọng tâm đối tượng nghèo để giải quyết có hiệu quả từng đối tượng trong từng thời gian phù hợp và thiết thực. Ở Việt Nam tình trạng nghèo đói thường diễn ra chủ yếu ở vùng nông thôn, nơi có tới gần 76% dân số sinh sống. Mỗi vùng nông thôn có điều kiện rất khác nhau nên ranh giới xác định mức nghèo ở mỗi địa phương một khác nhau phù hợp với tình hình cụ thểở mỗi địa phương đó. Có địa phương căn cứ vào điều kiện sinh sống như nhà cửa, các tiện nghi sinh hoạt tối thì Có nơi lại căn cứ vào (hu nhập nhưng mức thu nhập lại khác nhau. Đường ranh giới nghèo cũng khác nhau giữa nông thôn miền núi và đồng bằng. Đường ranh giới nghèo của Việt Nam trong giai đoạn 1 997- 2000 là 1 5kg gạo/thángl người ở miền núi và 20 kg gạo/tháng/người ở vùng đồng bằng.

3.3. Nguyên nhân của sựđói nghèo và ảnh hưởng của nó đến phát triển xã hội

3.3.1. Nguyên nhân đói nghèo Một đất nước không có đủ nguồn của cải và điều kiện tinh thần để đáp ứng nhu cầu thiết

yếu của người dân trong nước thì được coi là nước nghèo nàn, lạc hậu. Tuy rằng sựđói nghèo không đồng đều về mức độ, Nguyên nhân dẫn tới đói nghèo của mỗi vùng, mỗi quốc gia cũng không giống nhau. Nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội, tập quán sinh sống của mỗi vùng, mỗi dân tộc. Một số nguyên nhân chính dẫn tới đói nghèo là : Do điều kiện tự nhiên không thuận lợi. Do chiến tranh. Do tốc độ tăng dân số quá cao và nền kinh tế kém phát triển. Do bị áp bức, bóc lột. -Do tập quán sinh sống (như tập quán du canh, du cư, do những thủ tục lạc hậu...)

Do yếu kém về thể chất. Do chi tiêu không có kế hoạch. -Gặp rủi ro trong sản xuất và đời sống.

-Do phải vay nặng lãi. Ở chừng mực nào đó người ta vẫn phải xác định rõ nguyên nhân của sự nghèo đói đối với từng vùng, lừng nơi để có biện pháp giải quyết thích hợp. Đối với Việt Nam qua điều tra tấn hiểu nguyên nhân của sựđói nghèo, có thể có một số nguyên nhân chủ yếu sau: Hầu hết các hộ nghèo là thiếu vốn sản xuất, thiếu kinh nghiệm làm ăn, diện tích canh tác ít, số con đông, trình độ văn hoá thấp... Ngoài những nguyên nhân trực tiếp nói trên, còn có những nguyên nhân gián tiếp, khách quan dẫn đến tình trạng nghèo như : Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong vùng còn yếu kém, điều kiện tự nhiên, thiên tai khắc nghiệt, dân sốđông, chiến tranh kéo dài; Chiến lược và chính sách phát triển kinh tế vĩ mô chưa quan

tâm đúng mức... Hoặc cũng có một số nguyên nhân khác dẫn tới đói nghèo như: một số người gặp tai nạn rủi ro, mắc bệnh hiểm nghèo, một số người khác nghèo là do lười lao động, ăn tiêu không có kế hoạch, nghiện hút, cờ bạc... Ở nước ta hiện nay cũng giống nhưỞ các nước đang phát triển khác, nghèo khổ rơi vào hộ (nhóm hộ) làm nông nghiệp thuần tuý, độc canh, trình độ văn hoá kém, bị chi phối bởi tập tục của vùng quê. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường thì cự ly giãn cách giữa nhóm giàu và nghèo càng xa.

Tổng hợp chung lại có thể nêu lên những nguyên nhân cơ bản của đói nghèo như sau:

-Do đông con, thiếu lao động.

-Ruộng đất quá ít.

-Thiếu vốn để sản xuất. Không có nghề gì khác ngoài nông nghiệp. Không có tri thức và kinh nghiệm làm ăn.

-Mắc bệnh hiểm nghèo, ốm đau.

-Gặp tai nạn rủi ro. -Chi tiêu không có kế hoạch.

-Các nguyên nhân khác. Những nguyên nhân phổ biến nhất ở vùng nông thôn là thiếu vốn để sản xuất, ruộng đất và tư liệu sản xuất quá ít không có kinh nghiệm làm ăn, số con đông, ít lao động (tỷ lệăn theo cao). Các bộ bịđói nghèo không phải chỉ do một nguyên nhân mà là do nhiều nguyên nhân dẫn tới nghèo. Xác định nguyên nhân dẫn tới đói nghèo của mỗi quốc gia, mỗi khu vực, mỗi người có ý nghĩa cực kỳ quan trọng. Nó giúp chúng ta nhanh chóng tiên ra biện pháp nhằm nâng cao đời sống của người nghèo và thúc đẩy sự phát triển của toàn xã hội.

3.3.2. Ảnh hưởng của nghèo đói đến sự phát triển xã hội và phát triển con người Người nghèo, quốc gia nghèo luôn luôn sống trong tình trạng thiếu thốn, lo âu, day dứt và

mong muốn tìm ra lối thoát. Báo cáo tổng kết chương trình giảm nghèo ở Châu Á - Thái Bình Dương đã đánh giá rằng: Sống một cuộc sống nghèo khổ hiển nhiên sẽ gây ra những thấtvọng, mà sự thất vọng này lại thường là nguồn gốc của những hành động phá phách, gây phiền hà cho cuộc sống và trật tự xã hội. Hoàn cảnh nghèo buộc người ta phải khai thác bừa bãi môi trường và làm giảm khả năng sản xuất của nó; ấp ủ các xung đột về chính trị và xã hội, phá hoại những giá trị cơ bản của con người và làm xói mòn hạnh phúc gia đình Những hành động kiểu này đang là bi kịch cho nhiều gia đình và xã hội.

Đối với Việt Nam, kết quảđiều tra nông thôn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn năm 1994 cho thấy mức thu nhập của hộ nghèo so với hộ giàu còn có một khoảng cách khá xa (8 - 10 lần), thậm chí ở vùng nông thôn khoảng cách này còn lên tới gần 20 lần. Điều kiện sinh hoạt của các hộ nghèo rất kém, trên 70% số hộ nghèo còn phải ở nhà tranh vách đất, trong đó 1 1 ,7% sẽ hộ nghèo khổ sống trong các lều, lán tạm, đồ dùng trong nhà quá đơn sơ, thiếu thốn.

Tóm lại: Sự nghèo khổ không chỉ gây nhức nhối cho người nghèo ở khía cạnh vật chất mà còn phải kể đến nghèo khổ cả về mặt tinh thần làm thui chột cả hệ thống giá trị của con người trong cuộc sống. Nó làm giảm khả năng tham gia vào các hoạt động của cộng đồng,

thiếu những niềm tin và hoài bão trong cuộc sống và dễ bị những ảnh hưởng tiêu cực chi phối. Các hộ nghèo thường là đóng con, thu nhập thấp, thiếu việc làm, họ muốn đi làm thuê nhưng lại có những băn khoăn: sợ không có người thuê, sợ không có bảo hiểm, sợ mang tiếng là phải đi làm thuê, sợ không được trả công thoả đáng...; hoặc là do trình độ hiểu biết thấp nên không biết làm ăn, sản xuất không có hiệu quả nhưng lại không thể tham gia các hoạt động giáo dục đào tạo của cộng đồng để nâng cao trình độ mà luôn mặc cảm, tự ti.

Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển WCED đã nhận định rằng vấn đề nghèo đói và vấn đề suy thoái môi trường có mối quan hệ trực tiếp và tác động qua lại lẫn nhau:

Trong báo cáo phát triển thế giới năm 1992 (World Development Report 1992) đã nêu: "... Hơn một tỷ người ngày nay đang sống trong tình trạng nghèo đói, đa số những người này sẽ sinh ra những gia đình nghèo. Vì vậy trách nhiệm của thế giới là phải làm giảm nạn nghèo khổ. Điều đó vừa là mệnh lệnh của đạo lý vừa là cái cốt yếu để có được sự bền vững về môi trường...".

Bởi thế mà việc đấu tranh, việc thực hiện những chương trình hành động thực tế để giảm hớt tình trạng nghèo khổ ngày càng được chú trọng. Ngay cả với những nước giàu, dù giàu đến mấy họ cũng không thể thờơ với sự nghèo khổ của một số dân chúng. Đặc biệt là đối với những nước nghèo thì công việc xoá đói giảm nghèo càng trở nên quan trọng, có ý nghĩa sâu sắc về chính trị, xã hội, đạo lý và nhân văn. Nó đang là mối quan tâm hàng đầu của nhiều quốc gia.

Do nghèo khổ có nhiều nguyên nhân nên chính sách chống nghèo khổ cũng phải bao gồm nhiều mặt, nhiều biện pháp thiết thực. Đương nhiên chúng ta không thể xóa đói giảm nghèo bằng cách Chính phủ đứng ra cứu tế thường xuyên hoặc kêu gọi tinh thần cưu mang liên tục của cộng đồng mà phải giúp họ nâng cao trình độ nhận thức, giúp vốn cho họ sản xuất và trau dồi cho họ kinh nghiệm làm ăn để họ vơi đi những khó khăn ban đầu và có thể tự vươn lên cùng cộng đồng.

Một trong các tiêu chí xoá đói giảm nghèo là giải quyết công ăn việc làm cho người nghèo.

Nạn thất nghiệp ở nước ta còn do dân số phát triển quá cao mà biện pháp đầu tiên để giải quyết tình trạng trên là nâng vốn đầu tư vào từng ngành, thu hút các nhà đầu tư nước ngoài để giải quyết thu nhập thấp của người dân trong nước.

Đói nghèo ảnh hưởng đến sự phát triển xã hội là do đói nghèo không đủ điều kiện để phát triển kinh tế, vì sự phát triển kinh tế là tiền đề cho phát triển xã hội. Đói nghèo là nguyên nhân của sự kém phát triển, đói nghèo ảnh hưởng đến con người, đói nghèo là gánh nặng của đất nước.

-Về mặt vật chất: không đủ cơm ăn, áo mặc, không đủ khả năng để tự phát triển và cải thiện cuộc sống như nhà cửa, phương tiện sản xuất khó khăn không có đủ điều kiện để học hành, y tế, sinh hoạt văn hoá, thể thao.

-Về mặt tinh thần thì tự ti không có ý chí phấn đấu đi lên. Sơ đồ 1 trên đây cho chúng ta thấy "vòng luẩn quẩn" của sự nghèo khổ và cũng

từđó chúng ta thấy cần tác động vào vấn đề nào, khâu nào để giải quyết vấn đề đói nghèo.

4. VẤN ĐỀ DÂN SỐ, VĂN HOÁ, GIÁO DỤC VỚI MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN

4.1. Sự gia tăng dân số với phát triển và môi trường Dân sốđóng vai trò quan trọng đối với phát triển. Tác động của dân số đối với mỗi vùng

nông thôn có những đặc điểm sau:

Chúng ta đều biết rằng đặc điểm của vùng nông thôn là trình độ dân trí thấp, mức sống thấp, điều kiện để tiếp cận với nền văn minh xã hội cũng hạn chế, song tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên hàng năm thường cao hơn nhiều so với thành thị.

Một trong những nguyên nhân quan trọng gây nên sựđói nghèo ở nông thôn là sự gia tăng dân số quá nhanh đã gây nên một số hậu quả sau: Dân số tăng làm tăng nhu cầu về hàng hoá và dịch vụ nếu cách thức cung ứng không thay đổi thì những nguy hại về môi trường sẽ tăng lên.

Dân số tăng cũng làm tăng nhu cầu về việc làm và đời sống, đặc biệt là ở những vùng nông thôn. Những nhu cầu này đã gây thêm sức ép trực tiếp đến tài nguyên thiên nhiên, đó là việc khai thác bừa bãi đất đai và phá huỷ môi trường.sống tự nhiên.

Dân sốđông cũng sản sinh ra nhiều chất thải đe doạ đến điều kiện sức khoẻ của con người và gây thêm căng thẳng cho sự đồng hoá của trái đất.

Việt Nam là nước đất chật người đông, tỷ lệ tăng dân số cao đã gây nên sức ép nhiều mặt về ruộng đất, nhà ở và việc làm.

-Dân số và số hộ tăng lên kéo theo nhu cầu về đất ở, làm cho đất khu dân cư ngày càng gia tăng và gây sức ép mạnh vào đất nông nghiệp. Trong những năm qua mặc dù Nhà nước đã có chính sách cụ thể và những điều luật chặt chẽ trong việc quy hoạch cấp đất ở, nhưng theo tính toán của Tổng cục địa chính thì hàng năm vẫn phải mất khoảng 6.000 ha cho việc cấp đất ở nông thôn, (rong đó tay vào đất nông nghiệp khoảng 70%.

-Về việc làm, nhìn chung trong các vùng nông thôn tuy không có người thất nghiệp hoàn toàn nhưng tình trảng thiếu việc làm trong lúc thời vụ nông nhàn lại diễn ra rất phổ biến. Khó khăn lớn nhất hiện nay là gần một nửa quỹ thời gian của người lao động nông thôn còn dư thừa (tương đương với 6-7 triệu người thất nghiệp, cần việc làm quanh năm).

-Dân số không đáp ứng được yêu cầu về giáo dục, y tế. * Các giải pháp để giảm tỷ lệ tăng dân số. Muốn giảm tỷ lệ tăng dân số phải có những tiến bộ vững chắc trên 4 mặt sau đây: -Thu nhập của các hộ gia đình nghèo phải tăng lên. Tỷ lệ tử vong trẻ em phải giảm. Các cơ hội được giáo dục và có việc làm (nhất là đối với phụ nữ) phải nâng cao. -Khả năng có được các dịch vụ kế hoạch hoá gia đình phải gia tăng.

Điều đó đòi hỏi phải phát triển đồng bộ cả trên các mặt trận kinh tế, văn hoá, y tế, giáo dục.

Đầu tư vào giáo dục (đặc biệt chú ý đến giới nữ) sẽ mang lại hiệu quả cao nhất cho phát triển và môi trường. Các cuộc điều tra thực tếđã cho thấy, ở những nơi mà hầu hết phụ nữ không được đi học cấp 2 thì ởđó mỗi phụ nữ trung bình có 7 con, còn ở những nơi có tỷ lệ 40% phụ nữ được học cấp 2 thì ởđó mỗi phụ nữ trung bình có 3 con, kể cả sau khi đã điều khiển những nhân tố về thu nhập.

Những người mẹ được giáo dục tốt hơn cũng làm tăng những gia đình lành mạnh hơn, có ít con hơn và con cái được đi học, hoặc giáo dục tốt hơn, sức sản xuất sẽ nhiều hơn cảở nhà cũng nhưở nơi làm việc. Do vậy việc đầu tư vào trường học, thày giáo và phương tiện vật chất cho học tập là việc làm cất yếu. Tuy nhiên các chính sách khuyến khích đi học như chế độ học bổng, cơ hội kiếm việc làm... cũng có tác dụng quan trọng để nâng cao trình độ giáo dục trong dân chúng.

4.2. Vấn đề văn hoá, giáo dục, y tế đối với phát triển nông thôn Nói về sự phát triển không chỉ nói về mặt kinh tế mà còn phải đề cập đến văn hoá, y tế,

giáo dục, an ninh quốc phòng. Vì vậy việc phát triển toàn diện nông thôn là một đòi hỏi tất yếu khách quan để đáp ứng mọi hoạt động kinh tế - xã hội - môi trường và đời sống của cộng đồng nông thôn và chỉ có phát triển, toàn diện mới đảm bảo được đời sống văn hoá xã hội của người dân nông thôn. Nó làm cho dân trí phát triển, sức khoẻ cộng đồng được đảm bảo và công tác xã hội là một trong những vấn đề đểđảm bảo cho sự tăng trưởng kinh tế toàn diện.

Công tác giáo dục, y tếở nông thôn là một nội dung không 'thể thiếu được để nâng cao trình độ dần trí, sức khoẻ và trình độ văn minh của người dân nông thôn đồng thời còn làm tăng năng suất lao động xã hội, góp phần tăng trưởng kinh tế tết hơn.

Phương hướng giáo dục ở nông thôn trước hết là xoá nạn mù chữ, đặc biệt là ở các vùng cao, vùng xa, vùng sâu. Giáo dục phải gắn liền với yêu cầu chiến lược kinh tế xã nội nông thôn và đặc điểm từng vùng, gắn giáo dục tại nhà trường với giáo dục của gia đình và xã hội, gắn việc dạy chữ với dạy nghề trong nông thôn.

Phương hướng phát triển y tế nông thôn: Điều quan trọng là chúng ta tuyên truyền giáo dục bảo vệ sức khoẻ sâu rộng và thường xuyên, đặc biệt ở các vùng núi cao. Tăng cường các trạm y tế xã, xây dựng các trung tâm y tế cho các cụm dân cư để mọi người dân được khám chữa bệnh thuận tiện. Giải quyết dứt điểm các dịch bệnh, xây dựng quỹ bảo hiểm sức khoẻ trong nhân dân nông thôn.

Tổ chức xây dựng và phát triển các công trình sinh hoạt hợp vệ sinh, cấp thoát nước, thực hiện kế hoạch hoá gia đình góp phần giảm tỷ lệ gia tăng dân sốở nông thôn.

Phương hướng phát triển văn hoá ở nông thôn: Nâng cao nhận thức về hiệu quả của công tác văn hoá, nó không tính được bằng tiền mà là kết quả tư tưởng, phẩm giá đạo đức, lối sống tốt đẹp và thị hiếu, thẩm mỹ lành mạnh trong nông thôn. Phải có đầu tư, có chính sách, chế độ cho hoạt động văn hoá đối với các vùng nông thôn. Phát triển các hình thức sinh hoạt văn hoá thích hợp với các vùng, các dân tộc như các hình thức phát thanh, truyền hình, báo chí, hoạt động văn hoá, văn nghệ, thể dục thể thao mang bản sắc dân tộc. Tất nhiên phải có đầu tư thoảđáng và chính sách hợp lý. Sự phát triển của từng vùng cũng phải nằm trong sự phát triển chung của cả nước vì thế chúng ta phải có quy hoạch tổng thể phát triển nông thôn chung, nó

sẽ làm cơ sở cho quy hoạch từng xã, từng địa phương.

5. SỰCẦN THIẾT PHẢI PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN Để xem xét vấn đề này chúng ta hãy cùng suy nghĩ và trả lời một cách nghiêm túc các câu

hỏi quan trọng sau đây:

-Thế nào là phát triển nông thôn ?

-Tại sao phải ưu tiên phát triển nông thôn ? Phát triển nông thôn cho ai ? -Phát triển nông thôn như thế nào ? Để trả lời những câu hỏi trên đây, các chuyên gia của Ngân hàng thế giới đã đưa ra quan niệm về phát triển nông thôn là: phát triển nông thôn là một chiến lược vạch ra nhằm cải thiện đời sống kinh tế - xã hội của một bộ phận dân cư tụt hậu, đặc biệt là ở các vùng nông thôn. Nó đòi hỏi phải mở rộng các lợi ích của sự phát triển đến với những người nghèo nhất trong số những người đang tiến kế sinh nhai ở các vùng nông thôn. Theo Uma Lele trong "Kế hoạch phát triển nông thôn ở châu Phi" thì phát triển nông thôn được định nghĩa là sự cải thiện mức sống của số lớn dân chúng có thu nhập thấp đang cư trú ở các vùng nông thôn và tự lực thực hiện quá trình phát triển của họ. Theo Nandasema Ratnapana (ấn Độ) thì phát triển nông thôn không thể là một hoạt động cục bộ, rời rạc và thiếu quyết lâm. Nó phải là một hoạt động của tổng thể, liên tục diễn ra trong cả một quốc gia. Phát triển nông thôn không thể tồn tại lâu hơn như một cố gắng đơn độc chỉ thực hiện trong các cộng đồng nông thôn lạc hậu với lý do nhân đạo, mà nó phải thể hiện như một chương trình phát triển tổng thể quốc gia, bổ sung cho những nỗ lực phát triển kinh tế quốc dân to lớn. Ngày nay Chính phủ các nước và nhiều tổ chức quốc tế nghiên cứu các ván đề phát triển ngày càng có quan hệ chặt chẽ với nhau và nhận thức rõ hơn về thực trạng và yêu cầu phát triển nông thôn. Ở Việt Nam chúng ta đã nghiên cứu và thảo luận về sự phát triển, chúng ta đã và đang có những suy nghĩ xây dựng mục tiêu và chương trình hành động cho sự phát triển của từng vùng, từng địa phương và toàn quốc. Những thành tựu đạt được trong sự đổi mới và phát triển đất nước những năm vừa qua đã làm cho bộ mặt nông thôn thay đổi rõ rệt. Kết cau hạ tầng được đầu tư cải tạo hoàn thiện hơn, những tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất được áp dụng đã làm tăng năng suất cây trồng, vật nuôi và giá trị sản lượng nông nghiệp, tăng trưởng kinh tế và mức thu nhập bình quân đầu người, môi trường sống cũng đang dần dần được cải thiện.

Trong quá trình phát triển sự đổi mới về cơ cấu kinh tế về kết cấu hạ tầng đã làm tăng sản lượng công nghiệp, nông nghiệp, làm cho nền kinh tế tăng trưởng, mức thu nhập tăng đã góp phần nâng cao mức sống của người nông dân. Tuy nhiên còn rất nhiều người dân đặc biệt' là những người nông dân sống ở vùng sâu vùng xa, không được hưởng hoặc được hưởng rất ít những nguồn lợi mà quá trình phát triển đất nước mang lại. Thậm chí họ còn bị thiệt thòi do quá trình phát triển gây nên. Do đó phải quy hoạch để phát triển các vùng nông thôn ngang tầm với thành thị

Ví dụ: Khi phá' triển khu gang thép Thái Nguyên công nhân thì được lợi còn nông dân vùng lân cận bịảnh hưởng xấu của môi trường.

Nông thôn Việt Nam có trên 76% dân số sinh sống và làm việc. Nếu sự phát triển chỉ tiến hành theo kiểu trước đây mà không chú ý đến đặc điểm của từng nơi, từng đối tượng thì những giải pháp ấy chưa thể rút ngắn được khoảng cách giữa những người giàu và người nghèo và tất nhiên vẫn còn một số không nhỏ tầng lớp dân cư trong xã hội ít được hưởng quyền lợi từ sự thay đổi này, đó là những lớp người nghèo ở nông thôn và thành thị.

Chúng ta có thể so sánh những' thành quả do sự phát triển mang lại và những người được hưởng nguồn lợi ấy với những tổn thất mà nó gây ra và những người dân nông thôn phải chịu đựng để thấy được sự cần thiết phải thay đổi quan điểm và chương trình hành động cho sự phát triển.

Những chương trình phát triển cần phải tập trung giải quyết những khó khăn cho người dân nông thôn như quan hệ giữa dân số với đất đai cho sản xuất nông nghiệp, quan hệ giữa dân trí, học vấn với năng suất lao động và trình độ sản xuất hàng hoá, quan hệ giữa dân số và việc làm... Điều mà chúng ta mong muốn là giảm bớt sự chênh lệch giàu nghèo đến mức có thể chấp nhận được. Thực tếở một số nước đang phát triển đã gặp phải thất bại khi muốn rút ngắn khoảng cách này và một số trường hợp lại làm cho sự chênh lệch này ngày càng rộng hơn, bởi vì có những chương trình phát triển đặt ra nhưng không chú ý đến những khó khăn mà người nghèo ở các vùng nông thôn phải chịu đựng. Chính thực trạng này đã tác động mạnh mẽ đến đời sống của người dân nông thôn, buộc chúng ta phải hướng tới sự phát triển một cách toàn diện, nếu như không muốn có sự thất bại.

Giữa nông thôn và thành thị còn có sự khác nhau lớn về cơ hội kiếm sống và điều kiện sống. Quy hoạch phát triển nông thôn là tạo điều kiện cho nông thôn phát triển với nhịp độ nhanh mạnh, biến nông thôn thành nơi có điều kiện sống tốt hơn nhằm rút ngắn khoảng cách giữa nông thôn và thành thị.

Phát triển kinh tếở thành thị sẽ có hiệu quả cao hơn nông thôn, song phải đầu tư cho nông thôn để phát triển và nâng cao đời sống của người dân.

6. ĐỜI SỐNG NÔNG THÔN

6.1. Ý nghĩa của việc nâng cao đời sống nông thôn -Nâng cao đời sống của các tầng lớp nông dân ở nông thôn vừa là mục tiêu vừa là động lực. Mục tiêu đó là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nông dân. Điều này có nghĩa là nâng cao chất lượng lao động tạo ra của cải vật chất, tinh thần. Mục tiêu cao nhất của phát triển nông thôn là làm cho đời sống của nông thôn ngày càng được cải thiện, góp

phần ổn định và phát triển tình hình kinh tế- xã hội không những ở nông thôn mà còn ở cả nước.

-Nâng cao đời sống của nông thôn sẽ hạn chế được tình trạng di dân từ nông thôn ra thành phố, góp phần giảm sức ép về nhiều mặt đối với thành phố như vấn đề nhà ở, giao thông, an ninh trật tự (nếu di dân quá nhiều vào thành phố thì hậu quả như thế nào? Tệ nạn, an ninh trật tự, công ăn việc làm ra làm sao?). Nếu cuộc sống ở vùng nông thôn được nâng lên, nó sẽ hấp dẫn người dân, khi đó họ sẽ yên tâm ở quê làm ăn.

6.2. Nội dung và phương pháp đánh giá đời sống nông thôn

6.2.1. Chỉ tiêu mức thu nhập Thu nhập do người lao động làm ra từ các ngành trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thuỷ

sản, thủ công nghiệp, dịch vụ được tính bằng giá trị tiền tệ qua đó người ta tính được thu nhập bình quân cho mỗi hộ, mỗi cá nhân trong hộ trong một đơn vị thời gian như hàng tháng, hàng năm, sau đó đánh giá mức thu nhập của cá nhân đó, hộ đó và vùng đó.

Ngoài ra còn căn cứ vào các chỉ tiêu như : Bình quân lương thực/ đầu người. Chỉ tiêu này thường được dùng đểđánh giá ở những vùng có nền kinh tế tự cấp tự túc.

6.2.2. Mức chi tiêu Mức chi tiêu bao gồm toàn bộ các chi tiêu về vật chất và tinh thần như: ăn, mặc, đi lại, đồ

dùng trong gia đình, chi phí cho học tập, cho văn hoá, y tế, cho văn nghệ thể thao.

6.2.3. Chi phí tích luỹ Chi tiêu này không nói lên một cách trực tiếp về tiêu dùng cho đời sống nhưng nói lên

khả năng tích luỹ cho tái sản xuất, trong đó bao gồm tái sản xuất sức lao động. Ngoài ra trong quá trình đánh giá đời sống nông thôn người ta còn căn cứ vào một số chỉ tiêu cụ thể khác như mức sử dụng lương thực thực phẩm chủ yếu cho một nhân khẩu và tỉ lệ hộ có nhà gạch, nhà mái bằng, tỷ lệ hộ có xe máy, tỷ lệ các vật dụng có giá trị như ti vi, tủ lạnh hoặc tỷ lệ hộ được dùng nước sạch hoặc tuổi thọ bình quân của dân, tỷ lệ hộ biết đọc, biết viết, tỷ lệ người tết nghiệp phổ thông, tết nghiệp đại học, tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng, tỷ lệ người mắc bệnh tệ nạn xã hội.

6.3. Xu thế biến đổi đời sống ở nông thôn Đời sống ở nông thôn được cải thiện từng bước như mức thu nhập và mức chi tiêu hàng

năm tăng lên, nhu cầu về lương thực thực phẩm dần dần được cải thiện, tỷ lệ có nhà kiên cố ngày càng tặng, mọi người đều có quyền được đi học, được chăm lo về y tế, bảo vệ sức khoẻ. Xu thế biến đổi không đồng đều về đời sống nông dân giữa các vùng, các tầng lớp nhân dân, mức chênh lệch về đời sống gia tăng (xu hướng biến đổi này do nhiều yếu tố đặc biệt là điều kiện tự nhiên. Ví dụ như đồng bằng sông Cửu Long hoặc đồng bằng sông Hồng có điều kiện sống tốt hơn vùng miền núi và vùng Thanh Hoá, Quảng Bình... Những nơi khác nhau sẽ có điều kiện sinh sống khác nhau, mức sống khác nhau mặc dù khả năng của con người thì như nhau. Qua đó họ có ý chí quyết tâm lao động nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống... )

Trong các vùng khác nhau cũng có những điều kiện phát triển kinh tế khác nhau để nâng cao đời sống của con người.

-Sự biến đổi của đời sống nông thôn gắn liền với việc chuyển dịch cơ cấu nông thôn. Chuyển dịch cơ cấu nông thôn sẽ góp phần quan trọng trong việc tăng thu nhập để cải thiện đời sống (tuỳ từng nơi, từng vùng của nông thôn mà thay đổi cơ cấu cây trồng cho phù hợp, với từng điều kiện). Cơ cấu các ngành kinh tế nông thôn như trồng trọt, chăn nuôi, ngành chế biến, ngành dịch vụ... tạo nên cơ cấu kinh tế nông thôn.

Tuỳ từng nơi mà cơ cấu kinh tế phát triển khác nhau. Cơ cấu kinh tế có thể thay đổi theo trình độ phát triển hay nhu cầu của xã hội, phù hợp với điều kiện thay đổi cơ cấu kinh tế, làm cơ sở tăng trưởng kinh tế, tăng thu nhập, chất lượng cuộc sống tăng lên.

-Xu thế biến đổi đời sống theo hướng tăng số hộ giàu, giảm số hộ nghèo, xoá bỏ hộđói (tuỳ theo từng vùng mà quy định mức giàu nghèo khác nhau). Tuy nhiên muốn xoá được hộđói, giảm hộ nghèo, tăng số hộ giàu thì phải cần tăng cường vai trò của quy hoạch.

6.4. Xu hướng nâng cao đời sống nhân dân Cần đánh giá đúng tình hình kinh tế xã hội, đời sống và ngân sách của từng vùng dân cư khác nhau. Trên cơ sởđó có kế hoạch phát triển thích hợp để nâng cao đời sống nhân dân trong vùng. Cần mở rộng các công trình, khu vực dịch vụ công cộng nhằm bảo vệ và cải thiện đời sống của các tầng lớp dân cư nông thôn (ví như muốn phát triển nông thôn phải phát triển cơ sở hạ tầng dịch vụ, phát triển y tế, văn hoá...).

-Hạn chế việc tăng dân số, giải quyết việc làm ở nông thôn bằng cách phát triển các nghề phụ, xây dựng khu chế biến tăng sản phẩm xuất khẩu. Giải quyết vấn đề việc làm ngoài việc tăng thu nhập còn có ý nghĩa ổn định xã hội và đảm bảo an ninh trật tự.

-Thực hiện có hiệu qua các chương trình dự án nhằm nâng cao đời sống xoá đói giảm nghèo. Hiện nay có nhiều dự án của Chính phủ và phi chính phủ nhằm nâng cao trình độ phát triển sản xuất. Tuy nhiên một số dự án chưa thực sự mang lại hiệu quả như mong đợi do công tác quản lý và thực hiện dự án chưa tốt.

Đơn vị chủ quản: CÔNG TY TNHH THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ THIÊN THI
Địa chỉ: 41-43 Trần Cao Văn, P6, Q3, HCM
giấy phép MXH: 102/GXN - TTĐT