Tài liệu

De hoc tot ngu van 7 tap 2

Chia sẻ bởi
Lượt xem: 337     Tải về: 0     Lượt mua: 0    
Báo lỗi
Bình luận
Nhúng
/ 162
Tài liệu De hoc tot ngu van 7 tap 2 - tài liệu, sách iDoc.Vnhọc tốt ngữ văn 7(tập hai)  phạm tuấn anh – thái gianghọc tốtngữ văn 7(tập hai)nhà xuất bản đại học quốc gia TP
häc tèt ng÷ v¨n 7
(tËp hai)
1
2
Liên hệ quảng cáo

ph¹m tuÊn anh – th¸i giang
häc tèt
ng÷ v¨n 7
(tËp hai)
nhµ xuÊt b¶n ®¹i häc quèc gia TP. hå chÝ minh
3
Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

Liên hệ quảng cáo

De hoc tot ngu van 7 tap 2
học tốt ngữ văn 7(tập hai)  phạm tuấn anh – thái gianghọc tốtngữ văn 7(tập hai)nhà xuất bản đại học quốc gia TP. hồ chí minhlời nói đầuThực hiện chương trình Trung học cơ sở (ban hành kèm theo Quyết định số 03/QĐ-BGD&ĐT ngày 24/1/2002 của Bộ trưởng Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), môn Ngữ văn được triển khai dạy học theo nguyên tắc tích hợp (văn học, tiếng Việt và làm văn), phát huy tính chủ động tích cực của học sinh. Nhằm giúp các em học sinh có thêm tài liệu tham khảo để tăng cường khả năng tự học, chúng tôi biên soạn bộ sách Học tốt Ngữ văn Trung học cơ sở. Theo đó, cuốn Học tốt Ngữ văn 7 – tập hai sẽ được trình bày theo thứ tự tích hợp các phân môn:- Văn- Tiếng Việt- Làm văn Cách tổ chức mỗi bài trong cuốn sách sẽ gồm hai phần chính:I. Kiến thức cơ bảnII. Rèn luyện kĩ năngNội dung phần Kiến thức cơ bản với nhiệm vụ củng cố và khắc sâu kiến thức sẽ giúp học sinh tiếp cận với những vấn đề thể loại, giới thiệu những điều nổi bật về tác giả, tác phẩm (với phần văn); giới thiệu một số khái niệm, yêu cầu cần thiết mà học sinh cần nắm để có thể vận dụng được khi thực hành.Nội dung phần Rèn luyện kĩ năng đưa ra một số hướng dẫn về thao tác thực hành kiến thức (chẳng hạn: tập tóm tắt một văn bản, tập đọc một văn bản theo đặc trưng thể loại; thực hành liên kết trong văn bản; tạo lập văn bản; phân tích đề, lập dàn ý và luyện tập cách làm bài văn biểu cảm...). Mỗi tình huống thực hành trong phần này đặt ra một yêu cầu học sinh phải thông hiểu kiến thức cơ bản của bài học; ngược lại, qua công việc thực hành, kiến thức lí thuyết cũng có thêm một dịp được cũng cố. Vì thế, giữa lí thuyết và thực hành có mối quan hệ vừa nhân quả vừa tương hỗ rất chặt chẽ.Ngoài các nhiệm vụ trên, ở một mức độ nhất định, nội dung cuốn sách còn hướng tới việc mở rộng và nâng cao kiến thức cho học sinh lớp 7. Điều này thể hiện qua cách tổ chức kiến thức trong từng bài, cách hướng dẫn thực hành cũng như giới thiệu các ví dụ, các bài viết tham khảo.Cuốn sách chắc sẽ còn những khiếm khuyết. Chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp để có thể nâng cao chất lượng trong những lần in sau.Xin chân thành cảm ơn.nhóm biên soạntục ngữ về thiên nhiênvà lao động sản xuấtI. Thể loại Tục ngữ là một trong những thể loại của văn học dân gian. Khác với ca dao, dân ca là những khúc hát tâm tình, thiên về khía cạnh tinh thần, tình cảm, tục ngữ có chức năng chủ yếu là đúc kết kinh nghiệm sống trên rất nhiều lĩnh vực của cuộc sống hằng ngày. Vì thế, tục ngữ được xem là kho kinh nghiệm và tri thức thực tiễn vô cùng phong phú.Phần lớn các câu tục ngữ có hình thức ngắn, có vần hoặc không vần:
Nội dung trích xuất từ tài liệu
Bµi 18

häc tèt ng÷ v¨n 7

(tËp hai)

�� ph¹m tuÊn anh – th¸i giang

häc tèt

ng÷ v¨n 7

(tËp hai)

nhµ xuÊt b¶n ®¹i häc quèc gia TP. hå chÝ minh

lêi nãi ®Çu

Thùc hiÖn ch­¬ng tr×nh Trung häc c¬ së (ban hµnh kÌm theo QuyÕt ®Þnh sè 03/Q§-BGD&§T ngµy 24/1/2002 cña Bé tr­ëng Bé tr­ëng Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o), m«n Ng÷ v¨n ®­îc triÓn khai d¹y häc theo nguyªn t¾c tÝch hîp (v¨n häc, tiÕng ViÖt vµ lµm v¨n), ph¸t huy tÝnh chñ ®éng tÝch cùc cña häc sinh.

Nh»m gióp c¸c em häc sinh cã thªm tµi liÖu tham kh¶o ®Ó t¨ng c­êng kh¶ n¨ng tù häc, chóng t«i biªn so¹n bé s¸ch Häc tèt Ng÷ v¨n Trung häc c¬ së. Theo ®ã, cuèn Häc tèt Ng÷ v¨n 7 – tËp hai sÏ ®­îc tr×nh bµy theo thø tù tÝch hîp c¸c ph©n m«n:

- V¨n

- TiÕng ViÖt

- Lµm v¨n

C¸ch tæ chøc mçi bµi trong cuèn s¸ch sÏ gåm hai phÇn chÝnh:

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

Néi dung phÇn KiÕn thøc c¬ b¶n víi nhiÖm vô cñng cè vµ kh¾c s©u kiÕn thøc sÏ gióp häc sinh tiÕp cËn víi nh÷ng vÊn ®Ò thÓ lo¹i, giíi thiÖu nh÷ng ®iÒu næi bËt vÒ t¸c gi¶, t¸c phÈm (víi phÇn v¨n); giíi thiÖu mét sè kh¸i niÖm, yªu cÇu cÇn thiÕt mµ häc sinh cÇn n¾m ®Ó cã thÓ vËn dông ®­îc khi thùc hµnh.

Néi dung phÇn RÌn luyÖn kÜ n¨ng ®­a ra mét sè h­íng dÉn vÒ thao t¸c thùc hµnh kiÕn thøc (ch¼ng h¹n: tËp tãm t¾t mét v¨n b¶n, tËp ®äc mét v¨n b¶n theo ®Æc tr­ng thÓ lo¹i; thùc hµnh liªn kÕt trong v¨n b¶n; t¹o lËp v¨n b¶n; ph©n tÝch ®Ò, lËp dµn ý vµ luyÖn tËp c¸ch lµm bµi v¨n biÓu c¶m...). Mçi t×nh huèng thùc hµnh trong phÇn nµy ®Æt ra mét yªu cÇu häc sinh ph¶i th«ng hiÓu kiÕn thøc c¬ b¶n cña bµi häc; ng­îc l¹i, qua c«ng viÖc thùc hµnh, kiÕn thøc lÝ thuyÕt còng cã thªm mét dÞp ®­îc còng cè. V× thÕ, gi÷a lÝ thuyÕt vµ thùc hµnh cã mèi quan hÖ võa nh©n qu¶ võa t­¬ng hç rÊt chÆt chÏ.

Ngoµi c¸c nhiÖm vô trªn, ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh, néi dung cuèn s¸ch cßn h­íng tíi viÖc më réng vµ n©ng cao kiÕn thøc cho häc sinh líp 7. §iÒu nµy thÓ hiÖn qua c¸ch tæ chøc kiÕn thøc trong tõng bµi, c¸ch h­íng dÉn thùc hµnh còng nh­ giíi thiÖu c¸c vÝ dô, c¸c bµi viÕt tham kh¶o.

Cuèn s¸ch ch¾c sÏ cßn nh÷ng khiÕm khuyÕt. Chóng t«i rÊt mong nhËn ®­îc ý kiÕn ®ãng gãp ®Ó cã thÓ n©ng cao chÊt l­îng trong nh÷ng lÇn in sau.

Xin ch©n thµnh c¶m ¬n.

nhãm biªn so¹n

�tôc ng÷ vÒ thiªn nhiªn

vµ lao ®éng s¶n xuÊt

I. ThÓ lo¹i

Tôc ng÷ lµ mét trong nh÷ng thÓ lo¹i cña v¨n häc d©n gian. Kh¸c víi ca dao, d©n ca lµ nh÷ng khóc h¸t t©m t×nh, thiªn vÒ khÝa c¹nh tinh thÇn, t×nh c¶m, tôc ng÷ cã chøc n¨ng chñ yÕu lµ ®óc kÕt kinh nghiÖm sèng trªn rÊt nhiÒu lÜnh vùc cña cuéc sèng h»ng ngµy. V× thÕ, tôc ng÷ ®­îc xem lµ kho kinh nghiÖm vµ tri thøc thùc tiÔn v« cïng phong phó.

PhÇn lín c¸c c©u tôc ng÷ cã h×nh thøc ng¾n, cã vÇn hoÆc kh«ng vÇn:

- Tre giµ m¨ng mäc,

-GÇn mùc th× ®en, gÇn ®Ìn th× r¹ng,

- Õch kªu u«m u«m, ao chu«m ®Çy n­íc,...

Mét sè kh¸c cã h×nh thøc c©u dµi, nhiÒu vÕ: Cña lµm ra ®Ó trªn g¸c, cña cê b¹c ®Ó ngoµi s©n, cña phï v©n ®Ó ngoµi ngâ. Cã c©u cßn cã h×nh thøc cña mét c©u ca dao, thÓ lôc b¸t:

Chuån chuån bay thÊp th× m­a

Bay cao th× n¾ng, bay võa th× r©m

Dï dµi hay ng¾n, cã vÇn hay kh«ng vÇn, nãi chung tôc ng÷ ®Òu lµ nh÷ng c©u dÔ nhí, dÔ thuéc. §Æc ®iÓm nµy cña tôc ng÷ chñ yÕu ®­îc t¹o nªn tõ vÇn ®iÖu. Nh÷ng c©u tôc ng÷ kh«ng cã vÇn t¸c ®éng ®Õn ng­êi ®äc, ng­êi nghe bëi kÕt cÊu ®èi lËp hoÆc nh÷ng Ên t­îng ®Æc biÖt nµo ®ã. VÝ dô trong c©u Tre giµ m¨ng mäc lµ quy luËt kÕ thõa, c©u L­¬n ng¾n l¹i chª ch¹ch dµi l¹i dùa trªn nh÷ng yÕu tè ®èi lËp,...

Nh÷ng c©u tôc ng÷ ®­îc dÉn trong bµi nãi chung ®Òu ng¾n (chØ cã mét c©u hai dßng), ®­îc chia thµnh c¸c vÕ (cã c©u 4 vÕ), c¸c vÕ liªn kÕt víi nhau bëi vÇn ®iÖu (NhÊt n­íc, nh× ph©n, tam cÇn, tø gièng). Chñ ®Ò chung cña nh÷ng c©u tôc ng÷ nµy lµ nh÷ng kinh nghiÖm vÒ thiªn nhiªn vµ lao ®éng s¶n xuÊt.

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. §äc kÜ c¸c c©u tôc ng÷ vµ chó thÝch trong bµi ®Ó hiÓu v¨n b¶n vµ nh÷ng tõ ng÷ khã.

2. Cã thÓ chia nh÷ng c©u tôc ng÷ thµnh hai nhãm:

( Nhãm c©u tôc ng÷ vÒ thiªn nhiªn: c©u 1, 2, 3, 4.

( Nhãm c©u tôc ng÷ vÒ lao ®éng s¶n xuÊt: c©u 5, 6, 7, 8.

3. Ph©n tÝch néi dung tõng c©u tôc ng÷:

(1) §ªm th¸ng n¨m ch­a n»m ®· s¸ng

Ngµy th¸ng m­êi ch­a c­êi ®· tèi.

( NghÜa lµ th¸ng n¨m ®ªm ng¾n, th¸ng m­êi ngµy ng¾n. Suy ra th¸ng n¨m ngµy dµi, th¸ng m­êi ®ªm dµi.

( C¬ së thùc tiÔn lµ dùa trªn quan s¸t, tr¶i nghiÖm thùc tÕ.

( ¸p dông kinh nghiÖm nµy, ng­êi ta chó ý ph©n bè thêi gian biÓu lµm viÖc cho phï hîp. Chó ý khÈn tr­¬ng khi lµm viÖc, bè trÝ giÊc ngñ hîp lÝ,...

( C©u tôc ng÷ gióp con ng­êi cã ý thøc vÒ thêi gian lµm viÖc theo mïa vô.

(2) Mau sao th× n¾ng, v¾ng sao th× m­a.

( NghÜa lµ khi trêi nhiÒu (dµy) sao sÏ n¾ng, khi trêi kh«ng cã hoÆc Ýt (v¾ng) sao th× m­a.

( §©y lµ kinh nghiÖm ®Ó ®o¸n m­a n¾ng, liªn quan trùc tiÕp ®Õn c«ng viÖc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ mïa mµng. Do Ýt m©y nªn nh×n thÊy nhiÒu sao, nhiÒu m©y nªn nh×n thÊy Ýt sao.

( Nh×n sao cã thÓ ®o¸n tr­íc ®­îc thêi tiÕt ®Ó s¾p xÕp c«ng viÖc.

(3) R¸ng mì gµ, cã nhµ th× gi÷.

( NghÜa lµ khi cã r¸ng mì gµ, sÏ cã m­a b·o lín. V× vËy ph¶i chó ý chèng b·o cho nhµ cöa.

( C©u tôc ng÷ nh¾c nhë ý thøc phßng chèng b·o lôt.

(4) Th¸ng b¶y kiÕn bß, chØ lo l¹i lôt.

( Vµo th¸ng b¶y, nÕu thÊy kiÕn di chuyÓn (bß) th× kh¶ n¨ng s¾p cã m­a lín vµ lôt léi x¶y ra.

( KiÕn lµ lo¹i c«n trïng nh¹y c¶m. Khi s¾p cã m­a lôt, chóng th­êng di chuyÓn tæ lªn chç cao, v× vËy chóng bß ra khái tæ. (Tr­íc trËn m­a rµo, TrÇn §¨ng Khoa quan s¸t thÊy: kiÕn/ hµnh qu©n/ ®Çy ®­êng.)

– C©u tôc ng÷ ®­îc ®óc kÕt tõ quan s¸t thùc tÕ, nã nh¾c nhë vÒ ý thøc phßng chèng b·o lôt, lo¹i thiªn tai th­êng gÆp ë n­íc ta.

(5) TÊc ®Êt tÊc vµng

– §Êt ®­îc coi quý ngang vµng.

– §Êt th­êng tÝnh b»ng ®¬n vÞ mÉu, sµo, th­íc (diÖn tÝch). TÝnh tÊc lµ muèn tÝnh ®¬n vÞ nhá nhÊt (diÖn tÝch hay thÓ tÝch). Vµng lµ kim lo¹i tÝnh ®Õm b»ng chØ, b»ng c©y (dïng c©n tiÓu li ®Ó c©n ®ong). §Êt quý ngang vµng (Bao nhiªu tÊc ®Êt, tÊc vµng bÊy nhiªu).

– §Êt quý nh­ vµng v× ®Êt nu«i sèng con ng­êi, tiÒm n¨ng cña ®Êt lµ v« h¹n, khai th¸c m·i kh«ng bao giê v¬i c¹n.

– Ng­êi ta sö dông c©u tôc ng÷ nµy ®Ó ®Ò cao gi¸ trÞ cña ®Êt, phª ph¸n viÖc l·ng phÝ ®Êt (bá ruéng hoang, sö dông ®Êt kh«ng hiÖu qu¶).

(6) NhÊt canh tr×, nhÞ canh viªn, tam canh ®iÒn.

– C©u nµy nãi vÒ gi¸ trÞ kinh tÕ khi khai th¸c ao, v­ên, ruéng. Còng cã thÓ nãi vÒ sù c«ng phu, khã kh¨n cña viÖc khai th¸c c¸c gi¸ trÞ kinh tÕ ë c¸c n¬i ®ã. Ruéng th× phæ biÕn, chØ ®Ó cÊy lóa hay trång c©y l­¬ng thùc, hoa mµu. V­ên th× trång c©y ¨n qu¶, c©y lÊy gç. Ao th¶ c¸, th¶ rau muèng,... KÜ thuËt canh t¸c rÊt kh¸c nhau. Ng­êi x­a ®· tæng kÕt vÒ gi¸ trÞ kinh tÕ, còng cã thÓ kÌm theo ®ã lµ ®é khã cña kÜ thuËt.

– ¸p dông c©u tôc ng÷ ®Ó khai th¸c tèt ®iÒu kiÖn tù nhiªn, lµm ra nhiÒu cña c¶i vËt chÊt.

(7) NhÊt n­íc, nh× ph©n, tam cÇn, tø gièng.

– C©u tôc ng÷ nãi vÒ vai trß cña c¸c yÕu tè trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp (trång lóa n­íc) cña nh©n d©n ta.

– YÕu tè n­íc ph¶i lµ yÕu tè quan träng hµng ®Çu, nÕu bÞ óng, hay bÞ h¹n, mïa vô cã thÓ bÞ thÊt thu hoµn toµn. Sau ®ã lµ vai trß quan träng cña ph©n bãn. YÕu tè cÇn cï, tÝch cùc chØ ®ãng vai trß thø ba. Gièng ®ãng vai trß thø t­. Tuy nhiªn, nÕu ba yÕu tè trªn ngang nhau, ai cã gièng tèt, gièng míi th× ng­êi ®ã sÏ thu ho¹ch ®­îc nhiÒu h¬n.

– C©u tôc ng÷ nh¾c nhë ng­êi lµm ruéng ph¶i ®Çu t­ vµo tÊt c¶ c¸c kh©u, nh­ng còng ph¶i chó ý ­u tiªn, kh«ng trµn lan, nhÊt lµ khi kh¶ n¨ng ®Çu t­ cã h¹n.

(8) NhÊt th×, nh× thôc.

– C©u tôc ng÷ nªu vai trß cña thêi vô (kÞp thêi) lµ hµng ®Çu. Sau ®ã míi lµ yÕu tè lµm ®Êt kÜ, cÈn thËn. Thêi vô liªn quan ®Õn thêi tiÕt, n¾ng m­a. NÕu sím qu¸, muén qu¸, c©y trång sÏ bÞ ¶nh h­ëng vµ cã khi kh«ng cho s¶n phÈm.

– C©u tôc ng÷ nh¾c nhë vÊn ®Ò thêi vô vµ viÖc chuÈn bÞ ®Êt kÜ trong canh t¸c.

4. Minh ho¹ ®Æc ®iÓm h×nh thøc cña tôc ng÷:

– Ng¾n gän: Mçi c©u tôc ng÷ chØ cã mét sè l­îng tõ kh«ng nhiÒu. Cã c©u rÊt ng¾n nh­ c©u: TÊc ®Êt, tÊc vµng; NhÊt th×, nh× thôc.

– Th­êng cã vÇn, nhÊt lµ vÇn l­ng. HÇu nh­ c©u tôc ng÷ nµo còng cã vÇn. VÝ dô: nhÊt th×, nh× thôc; Mau sao th× n¾ng, v¾ng sao th× m­a; R¸ng mì gµ, cã nhµ th× gi÷.

– C¸c vÕ ®èi xøng nhau c¶ vÒ h×nh thøc vµ néi dung. VÝ dô nh­ 2 vÕ cña c©u 1, c©u 2, c©u 3.

– LËp luËn chÆt chÏ, giµu h×nh ¶nh. Lêi trong tôc ng÷ c« ®äng, mçi lêi nh­ dån nÐn, kh«ng cã tõ thõa. C¸c h×nh ¶nh vÝ von nh­ ch­a n»m, ch­a c­êi, c¸c h×nh ¶nh thiªn nhiªn nh­ sao, r¸ng, ®Êt, vµng,...

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. C¸ch ®äc

HÇu hÕt c¸c c©u trong bµi ®Òu ®­îc chia thµnh c¸c vÕ, liªn kÕt víi nhau bëi c¸c vÇn nªn khi ®äc cÇn chó ý ng¾t nhÞp theo tõng vÕ c©u. Giäng ®äc râ rµng, rµnh m¹ch.

2. Cã thÓ kÓ thªm mét sè c©u tôc ng÷ nãi vÒ c¸c hiÖn t­îng thêi tiÕt m­a, n¾ng, b·o, lôt.

- Chuån chuån bay thÊp th× m­a

Bay cao th× n¾ng, bay võa th× r©m.

- Giã bÊc hiu hiu, sÕu kªu th× rÐt

Mïa hÌ ®ang n¾ng, cá gµ tr¾ng th× m­a.

- Ho½ng kªu trêi n¾ng

Nai gi¸c, trêi m­a.

(Tôc ng÷ Tµy, Nïng)

- R¸ng mì gµ th× giã, r¸ng mì chã th× m­a.

T×m hiÓu chung vÒ v¨n nghÞ luËn

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. Nhu cÇu nghÞ luËn

§Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ®­îc ®Æt ra d­íi ®©y, em cã thÓ dïng v¨n b¶n tù sù, miªu t¶ hay biÓu c¶m ®­îc kh«ng? V× sao?

- V× sao em ®i häc? (hoÆc: Em häc ®Ó lµm g×?)

- V× sao con ng­êi cÇn ph¶i cã b¹n bÌ?

- Theo em, nh­ thÕ nµo lµ sèng ®Ñp?

- TrÎ em hót thuèc l¸ lµ tèt hay xÊu, lîi hay h¹i?

Gîi ý:

- V¨n kÓ chuyÖn dïng ®Ó lµm g×? V¨n tù sù dïng ®Ó kÓ l¹i nh÷ng sù viÖc theo mét trËt tù nµo ®Êy. C¸c t×nh huèng trªn kh«ng ®Æt ra yªu cÇu nµy.

- V¨n miªu t¶ dïng ®Ó lµm g×? V¨n miªu t¶ dïng ®Ó t¸i hiÖn l¹i sù vËt, hiÖn t­îng ®Ó ng­êi kh¸c cã thÓ h×nh dung mét c¸ch cô thÓ vÒ ®èi t­îng Êy. C¸c t×nh huèng trªn kh«ng ®Æt ra yªu cÇu nµy.

- V¨n biÓu c¶m dïng ®Ó lµm g×? V¨n biÓu c¶m dïng ®Ó thæ lé t×nh c¶m, c¶m xóc cña ng­êi viÕt tr­íc mét sù vËt, hiÖn t­îng nµo ®ã. C¸c vÊn ®Ò ®­îc ®Æt ra ë trªn kh«ng h­íng tíi ®iÒu nµy.

Nh­ vËy, víi c¸c vÊn ®Ò, còng lµ c¸c t×nh huèng giao tiÕp, ®Æt ra ë trªn, chóng ta kh«ng thÓ sö dông v¨n tù sù, miªu t¶ hay biÓu c¶m ®Ó gi¶i quyÕt. ChØ cã thÓ gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò t­¬ng tù nh­ thÕ nµy, ng­êi ta ph¶i sö dông nghÞ luËn nh­ mét ph­¬ng thøc biÓu ®¹t chÝnh, víi c¸c lÝ lÏ chÆt chÏ, thuyÕt phôc. Trªn thùc tÕ, chóng ta vÉn th­êng gÆp c¸c t×nh huèng mµ kh«ng thÓ kh«ng sö dông nghÞ luËn. §ã cã thÓ lµ lêi ph¸t biÓu, nªu ra ý kiÕn, cã thÓ lµ mét bµi x· luËn, b×nh luËn, ®¸nh gi¸ vÒ mét vÊn ®Ò nµo ®ã cña ®êi sèng.

2. ThÕ nµo lµ v¨n b¶n nghÞ luËn?

§äc v¨n b¶n sau vµ tr¶ lêi c©u hái:

Chèng n¹n thÊt häc

Quèc d©n ViÖt Nam!

Khi x­a Ph¸p cai trÞ n­íc ta, chóng thi hµnh chÝnh s¸nh ngu d©n. Chóng h¹n chÕ më tr­êng häc, chóng kh«ng muèn cho d©n ta biÕt ch÷ ®Ó dÔ lõa dèi d©n ta vµ bãc lét d©n ta.

Sè ng­êi ViÖt Nam thÊt häc so víi sè ng­êi trong n­íc ta lµ 95 phÇn tr¨m, nghÜa lµ hÇu hÕt ng­êi ViÖt Nam mï ch÷. Nh­ thÕ th× tiÕn bé lµm sao ®­îc?

Nay chóng ta ®· giµnh ®­îc quyÒn ®éc lËp. Mét trong nh÷ng c«ng viÖc ph¶i thùc hiÖn cÊp tèc trong lóc nµy, lµ n©ng cao d©n trÝ [...]

Mäi ng­êi ViÖt Nam ph¶i hiÓu biÕt quyÒn lîi cña m×nh, bæn phËn cña m×nh, ph¶i cã kiÕn thøc míi ®Ó tham gia vµo c«ng cuéc x©y dùng n­íc nhµ, vµ tr­íc hÕt ph¶i biÕt ®äc, biÕt viÕt ch÷ Quèc ng÷.

Nh÷ng ng­êi ®· biÕt ch÷ h·y d¹y cho nh÷ng ng­êi ch­a biÕt ch÷, h·y gãp søc vµo b×nh d©n häc vô, nh­ c¸c anh chÞ em trong s¸u, b¶y n¨m nay ®· g©y phong trµo truyÒn b¸ Quèc ng÷, gióp ®ång bµo thÊt häc.

Nh÷ng ng­êi ch­a biÕt ch÷ h·y g¾ng søc mµ häc cho biÕt ®i. Vî ch­a biÕt th× chång b¶o, em ch­a biÕt th× anh b¶o, cha mÑ kh«ng biÕt th× con b¶o, ng­êi ¨n ng­êi lµm kh«ng biÕt th× chñ nhµ b¶o, c¸c ng­êi giµu cã th× më líp häc t¹i t­ gia d¹y cho nh÷ng ng­êi kh«ng biÕt ch÷ ë hµng xãm l¸ng giÒng, c¸c chñ Êp, chñ ®ån ®iÒn, chñ hÇm má, nhµ m¸y th× më líp häc cho nh÷ng t¸ ®iÒn, nh÷ng ng­êi lµm cña m×nh.

Phô n÷ l¹i cµng cÇn ph¶i häc, ®· l©u chÞ em bÞ k×m h·m, ®©y lµ lóc chÞ em ph¶i cè g¾ng ®Ó kÞp nam giíi, ®Ó xøng ®¸ng m×nh lµ mét phÇn tö trong n­íc, cã quyÒn bÇu cö vµ øng cö.

C«ng viÖc nµy, mong c¸c anh chÞ em thanh niªn sèt s¾ng gióp søc.

Chñ tÞch

ChÝnh phñ nh©n d©n l©m thêi

Hå ChÝ Minh

(Hå ChÝ Minh toµn tËp, tËp 4,

NXB ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ Néi, 2000)

a) B¸c Hå viÕt bµi v¨n nµy ®Ó lµm g×?

Gîi ý: Trong bµi viÕt nµy, B¸c v¹ch râ t×nh tr¹ng d©n trÝ chung cña x· héi ta tõ ®ã ®Ò cËp ®Õn viÖc cÇn thiÕt ph¶i häc tËp, kªu gäi mäi ng­êi cïng häc tËp.

b) H·y tãm t¾t nh÷ng ý chÝnh cña bµi viÕt. T×m c¸c c©u v¨n mang luËn ®iÓm.

Gîi ý: C¸c c©u v¨n mang luËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n:

- "Mét trong nh÷ng c«ng viÖc ph¶i thùc hiÖn cÊp tèc trong lóc nµy, lµ n©ng cao d©n trÝ"

- "Mäi ng­êi ViÖt Nam ph¶i hiÓu biÕt quyÒn lîi cña m×nh, bæn phËn cña m×nh, ph¶i cã kiÕn thøc míi ®Ó tham gia vµo c«ng cuéc x©y dùng n­íc nhµ, vµ tr­íc hÕt ph¶i biÕt ®äc, biÕt viÕt ch÷ Quèc ng÷."

c) §Ó thuyÕt phôc ng­êi ®äc, ng­êi viÕt ®· lµm g×? H·y liÖt kª c¸c lÝ lÏ cña bµi v¨n.

Gîi ý: §Ó t¹o søc thuyÕt phôc cho bµi viÕt, ng­êi viÕt ®· triÓn khai nh÷ng luËn ®iÓm chÝnh víi c¸c lÝ lÏ chÆt chÏ:

- Tr­íc C¸ch m¹ng th¸ng T¸m, d­íi ¸ch ®« hé cña thùc d©n, nh©n d©n ta ph¶i chÞu c¶nh thÊt häc, mï ch÷;

- Nay ®· dµnh ®­îc ®éc lËp; ®Ó x©y dùng ®Êt n­íc th× kh«ng thÓ kh«ng häc, mäi ng­êi ph¶i biÕt ®äc, biÕt viÕt;

- BiÕn viÖc häc thµnh viÖc lµm réng kh¾p, víi c¸c h×nh thøc cô thÓ cã thÓ ¸p dông mäi lóc, mäi n¬i.

d) Trong bµi v¨n, t¸c gi¶ cã sö dông kÓ chuyÖn, miªu t¶, biÓu c¶m kh«ng? V× sao?

Gîi ý: §Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò "Chèng n¹n thÊt häc" nh­ trªn, kh«ng thÓ sö dông kÓ chuyÖn, miªu t¶ hay biÓu c¶m. Søc thuyÕt phôc chØ cã thÓ ®­îc t¹o nªn b»ng hÖ thèng c¸c luËn ®iÓm, tr×nh bµy víi lÝ lÏ l«gic, chÆt chÏ. NhiÖm vô gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ®Æt ra ®ßi hái ph¶i sö dông nghÞ luËn.

®) V¨n b¶n nghÞ luËn lµ g×?

Gîi ý: V¨n b¶n nghÞ luËn lµ lo¹i v¨n ®­îc viÕt ra nh»m x¸c lËp cho ng­êi ®äc, ng­êi nghe mét t­ t­ëng, quan ®iÓm nµo ®ã b»ng nh÷ng luËn ®iÓm râ rµng, víi lÝ lÏ chÆt chÏ, dÉn chøng x¸c thùc.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. a) Bµi v¨n d­íi ®©y cã ph¶i lµ bµi v¨n nghÞ luËn kh«ng? V× sao?

CÇn t¹o ra thãi quen tèt trong ®êi sèng x· héi

Cã thãi quen tèt vµ thãi quen xÊu. Lu«n dËy sím, lu«n ®óng hÑn, gi÷ lêi høa, lu«n ®äc s¸ch,... lµ thãi quen tèt.

Hót thuèc l¸, hay c¸u giËn, mÊt trËt tù lµ thãi quen xÊu. Cã ng­êi biÕt ph©n biÖt tèt vµ xÊu, nh­ng v× ®· thµnh thãi quen nªn rÊt khã bá, khã söa. Ch¼ng h¹n v× thãi quen hót thuèc l¸, nªn còng cã thãi quen g¹t tµn bõa b·i ra nhµ, c¶ trong phßng kh¸ch lÞch sù, s¹ch bong. Ng­êi biÕt lÞch sù th× cßn söa mét chót b»ng c¸ch xin chñ nhµ cho m­în c¸i g¹t tµn.

Mét thãi quen xÊu ta th­êng gÆp hµng ngµy, ë bÊt cø ®©u lµ thãi quen vøt r¸c bõa b·i. ¡n chuèi xong cø tiÖn tay lµ vøt toÑt ngay c¸i vá ra cöa, ra ®­êng... Thãi quen nµy thµnh tÖ n¹n... Mét xãm nhá, con m­¬ng sau nhµ thµnh con s«ng r¸c... Nh÷ng n¬i khuÊt, n¬i c«ng céng, l©u ngµy r¸c cø ïn lªn, khiÕn nhiÒu khu d©n c­ ph¶i chÞu hËu qu¶ mÊt vÖ sinh nÆng nÒ.

TÖ h¹i h¬n cã ng­êi cã c¸i cèc vì, c¸i chai vì còng tiÖn tay nÐm ra ®­êng. V× thÕ trÎ em, cô giµ giÉm ph¶i, ch¶y m¸u ch©n rÊt nguy hiÓm.

T¹o ®­îc thãi quen tèt lµ rÊt khã. Nh­ng nhiÔm thãi quen xÊu th× dÔ. Cho nªn mçi ng­êi, mçi gia ®×nh h·y tù xem l¹i m×nh ®Ó t¹o ra nÕp sèng ®Ñp, v¨n minh cho x· héi?

(Theo B¨ng S¬n, Giao tiÕp ®êi th­êng)

Gîi ý: Cã vÊn ®Ò nµo ®­îc ®­a ra vµ gi¶i quyÕt trong bµi v¨n nµy kh«ng? T¸c gi¶ nªu lªn ý kiÕn nµo? Cã môc ®Ých thuyÕt phôc ng­êi ®äc vÒ ý kiÕn Êy kh«ng?

V¨n b¶n trªn lµ mét v¨n b¶n nghÞ luËn. T¸c gi¶ bµn ®Õn vÊn ®Ò tËp thãi quen tèt, lo¹i bá nh÷ng thãi quen xÊu trong ®êi sèng hµng ngµy.

b) Tãm t¾t nh÷ng ý chÝnh cña bµi v¨n. §Ó t¹o cho bµi v¨n cã søc thuyÕt phôc, ng­êi viÕt ®· tr×nh bµy c¸c luËn ®iÓm víi lÝ lÏ vµ dÉn chøng nh­ thÕ nµo?

Gîi ý:

- LuËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n thÓ hiÖn ë:

+ Cã ng­êi biÕt ph©n biÖt tèt vµ xÊu, nh­ng v× ®· thµnh thãi quen nªn rÊt khã bá, khã söa.

+ T¹o ®­îc thãi quen tèt lµ rÊt khã. Nh­ng nhiÔm thãi quen xÊu th× dÔ. Cho nªn mçi ng­êi, mçi gia ®×nh h·y tù xem l¹i m×nh ®Ó t¹o ra nÕp sèng ®Ñp, v¨n minh cho x· héi.

- LuËn ®iÓm chÝnh trªn ®­îc triÓn khai víi c¸c lÝ lÏ:

+ Trong cuéc sèng, cã thãi quen tèt (dÉn chøng: dËy sím, lu«n ®óng hÑn, gi÷ lêi høa, lu«n ®äc s¸ch...) vµ cã thãi quen xÊu;

+ C¸i g× ®ã mµ thµnh thãi quen th× rÊt khã söa;

+ Thãi quen xÊu sÏ g©y h¹i ®Õn céng ®ång, t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn m«i tr­êng sèng;

(DÉn chøng: Hót thuèc l¸, hay c¸u giËn, mÊt trËt tù; vøt r¸c bõa b·i, r¸c cø ïn lªn, khiÕn nhiÒu khu d©n c­ ph¶i chÞu hËu qu¶ mÊt vÖ sinh nÆng nÒ, cã ng­êi cßn cã c¸i cèc vì còng tiÖn tay nÐm ra ®­êng. V× thÕ trÎ em, cô giµ giÉm ph¶i, ch¶y m¸u ch©n rÊt nguy hiÓm,...)

+ H·y tù xem l¹i m×nh ®Ó lo¹i bá thãi quen xÊu, t¹o ra nÕp sèng ®Ñp, v¨n minh cho x· héi.

c) VÊn ®Ò mµ bµi viÕt trªn bµn b¹c cã ®óng víi thùc tÕ cña ®êi sèng kh«ng? Nh÷ng g× mµ ng­êi viÕt gi¶i quyÕt trong bµi viÕt cã ý nghÜa nh­ thÕ nµo?

Gîi ý: VÊn ®Ò b¶o vÖ m«i tr­êng, gi÷ g×n nÕp sèng v¨n minh cã ph¶i lµ vÊn ®Ò nãng báng hiÖn nay kh«ng? Em cã hay ®­îc nghe nãi ®Õn vÊn ®Ò nµy trªn c¸c ph­¬ng tiÖn th«ng tin kh«ng? Víi viÖc ®ã nªn t¸n thµnh hay ph¶n ®èi?

2. NhËn xÐt vÒ bè côc cña bµi v¨n trªn.

Gîi ý: Cã thÓ chia bµi v¨n thµnh mÊy phÇn? Néi dung chÝnh cña tõng phÇn lµ g×?

Bµi v¨n cã bè côc 3 phÇn: Më bµi (Nªu vÊn ®Ò thãi quen vµ thãi quen tèt); Th©n bµi (T¸c h¹i cña thãi quen xÊu vµ viÖc cÇn thiÕt ph¶i lo¹i bá thãi quen xÊu); KÕt bµi (Kªu gäi mäi ng­êi lo¹i bá thãi quen xÊu, tù ®iÒu chØnh m×nh ®Ó t¹o ra nÕp sèng ®Ñp, v¨n minh cho x· héi.)

3. S­u tÇm thªm mét sè v¨n b¶n nghÞ luËn mµ em biÕt.

Gîi ý: T×m trªn nh÷ng tê b¸o mµ em ®ang cã (hoÆc m­în cña ng­êi kh¸c) ®Ó chÐp l¹i c¸c ®o¹n v¨n theo yªu cÇu.

4. Bµi v¨n sau ®©y cã ph¶i lµ v¨n b¶n nghÞ luËn kh«ng?

Hai biÓn hå

Ng­êi ta b¶o ë bªn Pa-le-xtin cã hai biÓn hå... BiÓn hå thø nhÊt gäi lµ biÓn ChÕt. §óng nh­ tªn gäi, kh«ng cã sù sèng nµo bªn trong còng nh­ xung quanh biÓn hå nµy. N­íc trong hå kh«ng cã mét lo¹i c¸ nµo cã thÓ sèng næi. Ai còng ®Òu kh«ng muèn sèng gÇn ®ã. BiÓn hå thø hai lµ Ga-li-lª. §©y lµ biÓn hå thu hót nhiÒu kh¸ch du lÞch nhÊt. N­íc ë biÓn hå lóc nµo còng trong xanh m¸t r­îi, ng­êi cã thÓ uèng ®­îc mµ c¸ còng sèng ®­îc. Nhµ cöa ®­îc x©y cÊt rÊt nhiÒu ë ®©y. V­ên c©y xung quanh tèt t­¬i nhê nguån n­íc nµy.

Nh­ng ®iÒu k× l¹ lµ c¶ hai biÓn hå nµy ®Òu ®­îc ®ãn nhËn nguån n­íc tõ s«ng Gioãc-®¨ng. N­íc s«ng Gioãc-®¨ng ch¶y vµo biÓn ChÕt. BiÓn ChÕt ®ãn nhËn vµ gi÷ riªng cho m×nh mµ kh«ng chia sÎ nªn n­íc trong biÓn ChÕt trë nªn mÆn ch¸t. BiÓn hå Ga-li-lª còng ®ãn nhËn nguån n­íc tõ s«ng Gioãc-®¨ng råi tõ ®ã trµn qua c¸c hå nhá vµ s«ng l¹ch, nhê vËy n­íc trong hå nµy lu«n s¹ch vµ mang l¹i sù sèng cho c©y cèi, mu«ng thó, con ng­êi.

Mét ®Þnh lÝ trong cuéc sèng mµ ai còng ®ång t×nh: Mét ¸nh löa sÎ chia lµ mét ¸nh löa lan to¶, mét ®ång tiÒn kinh doanh lµ mét ®ång tiÒn sinh lîi. §«i m«i cã hÐ më míi thu nhËn ®­îc nô c­êi. Bµn tay cã më réng trao ban, t©m hån míi trµn ngËp vui s­íng.

ThËt bÊt h¹nh cho ai c¶ ®êi chØ biÕt gi÷ cho riªng m×nh. "Sù sèng" trong hä råi còng sÏ chÕt dÇn chÕt mßn nh­ n­íc trong lßng biÓn ChÕt...

(Theo Quµ tÆng cña cuéc sèng)

Gîi ý: MÆc dï cã sö dông tù sù nh­ng v¨n b¶n trªn vÉn lµ mét v¨n b¶n nghÞ luËn. KÓ chuyÖn "Hai biÓn hå" lµ ®Ó luËn bµn vÒ hai c¸ch sèng: c¸ch sèng chØ biÕt gi÷ cho riªng m×nh vµ c¸ch sèng biÕt sÎ chia cïng mäi ng­êi. H×nh ¶nh hai biÓn hå mang ý nghÜa t­îng tr­ng cho hai c¸ch sèng ®èi lËp nhau Êy.

tôc ng÷ vÒ con ng­êi vµ x· héi

I. ThÓ lo¹i

(Xem thªm trong bµi Tôc ng÷ vÒ thiªn nhiªn vµ lao ®éng s¶n xuÊt)

Ngoµi c¸c c¸ch gieo vÇn t­¬ng tù nh­ ë bµi Tôc ng÷ vÒ thiªn nhiªn vµ lao ®éng s¶n xuÊt, c¸c c©u tôc ng÷ vÒ con ng­êi vµ x· héi cßn næi bËt ë nh÷ng khÝa c¹nh kh¸c:

( Sö dông c¸c h×nh ¶nh so s¸nh, ho¸n dô, c¸c phÐp ®èi,... hiÖu qu¶.

( §­a ra nh÷ng c©u tôc ng÷ cã nghÜa ®èi lËp nh­ng kh«ng lo¹i trõ nhau mµ cßn bæ sung cho nhau. VÝ dô nh­ hai c©u 5, 6:

Kh«ng thÇy ®è mµy lµm nªn

Häc thÇy kh«ng tµy häc b¹n.

Kh«ng nªn c¨n cø vµo ý nghÜa cña c©u sau ®Ó phñ nhËn vai trß cña ng­êi thÇy còng nh­ ®Ò cao vai trß cña b¹n qu¸ møc. Thùc ra, ®©y chØ lµ nh÷ng c¸ch nãi h×nh ¶nh. Nãi ®Õn "thÇy" lµ nãi ®Õn nhµ tr­êng, ®Õn nh÷ng tri thøc s¸ch vë, cßn nãi ®Õn "b¹n" lµ nãi ®Õn thùc tiÔn ®êi sèng mu«n mµu vÎ. Cã c©u "Mäi lÝ thuyÕt chØ lµ mµu x¸m, cßn c©y ®êi m·i m·i xanh t­¬i", tri thøc ®êi sèng rÊt quan träng nh­ng kh«ng ai cã thÓ phñ nhËn vai trß cña nhµ tr­êng, cña tri thøc s¸ch vë trong viÖc më mang vèn tri thøc, båi d­ìng phÈm chÊt, nh©n c¸ch cña con ng­êi. Tri thøc s¸ch vë vµ tri thøc ®êi sèng ®Òu cÇn thiÕt, kh«ng lo¹i trõ nhau, tr¸i l¹i, ph¶i bæ sung cho nhau ®Ó con ng­êi ®­îc hoµn thiÖn.

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. §äc kÜ v¨n b¶n vµ chó thÝch c¸c tõ mÆt ng­êi vµ kh«ng tµy.

2. Ph©n tÝch tõng c©u tôc ng÷

C©u

NghÜa cña c©u tôc ng÷

Gi¸ trÞ cña kinh nghiÖm mµ c©u tôc ng÷ thÓ hiÖn

1

Con ng­êi quý h¬n tiÒn b¹c.

§Ò cao gi¸ trÞ cña con ng­êi.

2

R¨ng vµ tãc lµ c¸c phÇn thÓ hiÖn h×nh thøc, tÝnh nÕt con ng­êi.

Ph¶i biÕt ch¨m chót tõng yÕu tè thÓ hiÖn h×nh thøc, tÝnh nÕt tèt ®Ñp cña con ng­êi.

3

Dï khã kh¨n vÒ vËt chÊt, vÉn ph¶i trong s¹ch, kh«ng lµm ®iÒu xÊu.

Dï nghÌo khã vÉn ph¶i biÕt gi÷ g×n nh©n c¸ch tèt ®Ñp.

4

CÇn ph¶i häc c¸ch ¨n, nãi,... ®óng chuÈn mùc.

CÇn ph¶i häc c¸c hµnh vi øng xö v¨n ho¸.

5

Muèn lµm ®­îc viÖc g× còng cÇn cã ng­êi h­íng dÉn.

§Ò cao vÞ thÕ cña ng­êi thÇy.

6

Häc thÇy kh«ng b»ng häc b¹n.

§Ò cao viÖc häc b¹n.

7

Khuyªn con ng­êi biÕt yªu ng­êi kh¸c nh­ chÝnh b¶n th©n m×nh.

§Ò cao c¸ch øng xö nh©n v¨n.

8

§­îc h­ëng thµnh qu¶, ph¶i nhí ¬n ng­êi t¹o ra thµnh qu¶ ®ã.

Ph¶i biÕt ¬n víi ng­êi cã c«ng lao gióp ®ì, g©y dùng, t¹o nªn thµnh qu¶.

9

ViÖc lín, viÖc khã kh«ng thÓ do mét ng­êi lµm ®­îc, mµ ph¶i cÇn nhiÒu ng­êi hîp søc.

Kh¼ng ®Þnh søc m¹nh cña t×nh ®oµn kÕt.

3.* C©u tôc ng÷ nªu mèi quan hÖ thÇy trß, b×nh luËn, ®¸nh gi¸ vai trß cña ng­êi thÇy vµ x¸c ®Þnh viÖc tiÕp thu häc hái tõ b¹n bÌ ®­îc nh©n d©n ®óc kÕt:

– Kh«ng thÇy ®è mµy lµm nªn.

– Häc thÇy kh«ng tµy häc b¹n.

Míi ®äc t­ëng chõng hai c©u tôc ng÷ ®èi lËp nhau nh­ng thùc chÊt l¹i bæ sung chÆt chÏ cho nhau. C¶ hai c©u, c©u nµo còng ®Ò cao viÖc häc, chØ cã häc tËp, biÕt t×m thÇy mµ häc th× con ng­êi míi cã thÓ thµnh tµi, cã kh¶ n¨ng ®ãng gãp cho x· héi vµ sèng míi cã ý nghÜa.

4. C¸c gi¸ trÞ næi bËt cña c¸c ®Æc ®iÓm trong tôc ng÷:

* DiÔn ®¹t b»ng so s¸nh:

– Mét mÆt ng­êi b»ng m­êi mÆt cña.

– Häc thÇy kh«ng tµy häc b¹n.

– Th­¬ng ng­êi nh­ thÓ th­¬ng th©n.

PhÐp so s¸nh ®­îc sö dông rÊt ®a d¹ng, linh ho¹t. Trong c©u thø nhÊt, so s¸nh "b»ng", hai ©m "­¬i" (ng­êi ( m­êi) vÇn vµ ®èi nhau qua tõ so s¸nh. Trong c©u thø hai còng diÔn ®¹t quan hÖ ®ã, d©n gian so s¸nh "tµy", vÇn víi ©m "ay" trong vÕ ®­a ra so s¸nh (thÇy). C©u thø ba dïng phÐp so s¸nh "nh­". C¸c c¸ch sö dông ®ã cã t¸c dông dÔ thuéc, dÔ nhí, chuyÓn t¶i ý t­ëng mét c¸ch dÔ dµng.

* DiÔn ®¹t b»ng h×nh ¶nh Èn dô:

– ¨n qu¶ nhí kÎ trång c©y.

– Mét c©y lµm ch¼ng nªn non

Ba c©y chôm l¹i nªn hßn nói cao.

H×nh ¶nh Èn dô trong c©u thø nhÊt: tõ qu¶ – c©y nghÜa ®en chuyÓn sang thµnh qu¶ vµ ng­êi cã c«ng gióp ®ì, sinh thµnh... T­¬ng tù nh­ vËy, c©y vµ non chuyÓn sang nghÜa mét c¸ nh©n vµ viÖc lín, viÖc khã... lµ nh÷ng phÐp Èn dô cã t¸c dông më réng nghÜa, diÔn ®¹t uyÓn chuyÓn c¸c ý t­ëng cÇn nªu.

* Dïng tõ vµ c©u cã nhiÒu nghÜa:

– C¸i r¨ng, c¸i tãc (kh«ng nh÷ng chØ r¨ng tãc cô thÓ, mµ cßn chØ c¸c yÕu tè h×nh thøc nãi chung – lµ nh÷ng yÕu tè nãi lªn h×nh thøc, nh©n c¸ch con ng­êi).

– §ãi, r¸ch (kh«ng nh÷ng chØ ®ãi vµ r¸ch mµ cßn chØ khã kh¨n, thiÕu thèn nãi chung); s¹ch, th¬m chØ viÖc gi÷ g×n t­ c¸ch, nh©n phÈm tèt ®Ñp.

– ¨n, nãi, gãi, më... ngoµi nghÜa ®en cßn chØ viÖc häc c¸ch giao tiÕp, øng xö nãi chung.

– Qu¶, kÎ trång c©y, c©y, non... còng lµ nh÷ng tõ cã nhiÒu nghÜa, nh­ ®· nãi trong c©u 3.

C¸c c¸ch dïng tõ nµy t¹o ra c¸c líp nghÜa phong phó, thÝch øng víi nhiÒu t×nh huèng diÔn ®¹t vµ hoµn c¶nh giao tiÕp.8

III. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. C¸ch ®äc

C¸ch ®äc tôc ng÷ c¬ b¶n gièng nhau, ®Òu ph¶i ®¶m b¶o ®äc ®óng vÇn, ®óng nhÞp. Ngay c¶ víi nh÷ng c©u tôc ng÷ cã h×nh thøc ca dao ("Mét c©y lµm ch¼ng nªn non...") th× tÝnh chÊt ®óc rót kinh nghiÖm vÉn lµ chñ yÕu, cÇn ®äc râ rµng, rµnh m¹ch, kh«ng cÇn chó ý nhiÒu ®Õn yÕu tè truyÒn c¶m.

2. T×m nh÷ng c©u tôc ng÷ ®ång nghÜa hoÆc tr¸i nghÜa víi nh÷ng c©u tôc ng÷ ®· häc trong bµi nµy.

Gîi ý: Tham kh¶o c¸c c©u tôc ng÷ sau:

- §ång nghÜa:

+ Ng­êi sèng h¬n ®èng vµng.

+ LÊy cña che th©n, kh«ng ai lÊy th©n che cña.

+ Uèng n­íc nhí nguån.

¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y.

+ NhiÔu ®iÒu phñ lÊy gi¸ g­¬ng.

Ng­êi trong mét n­íc ph¶i th­¬ng nhau cïng.

- Tr¸i nghÜa:

+ Cña träng h¬n ng­êi.

+ ¡n ch¸o ®¸ b¸t.

+ §­îc chim bÎ n¸, ®­íc c¸ quªn n¬m.

Rót gän c©u

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. ThÕ nµo lµ rót gän c©u?

a) So s¸nh vµ rót ra nhËn xÐt vÒ ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña hai c©u sau:

(1) Häc ¨n, häc nãi, häc gãi, häc më.

(Tôc ng÷)

(2) Chóng ta häc ¨n, häc nãi, häc gãi, häc më.

Gîi ý: H·y so s¸nh:

(1):

Häc ¨n, häc nãi, häc gãi, häc më.

C¸c côm ®éng tõ - VÞ ng÷

(2):

Chóng ta / häc ¨n, häc nãi, häc gãi, häc më.

C

V1

V2

V3

V4

b) V× sao chñ ng÷ trong c©u (1) ®­îc l­îc bá?

Gîi ý: Cã thÓ thªm nh÷ng tõ ng÷ nµo lµm chñ ng÷ cho c©u (1)? Cã thÓ thªm c¸c tõ: chóng t«i, ta, ng­êi ViÖt Nam,... vµo vÞ trÝ chñ ng÷ cña c©u (1). Nh­ vËy, tuú tõng tr­êng hîp vËn dông mµ cã thÓ hiÓu chñ ng÷ cô thÓ lµ ai. Còng chÝnh v× ®iÒu nµy mµ ng­êi ta l­îc bá chñ ng÷ cña c©u, ®Ó côm ®éng tõ vÞ ng÷ "häc ¨n, häc nãi, häc gãi, häc më." trë thµnh kinh nghiÖm chung, lêi khuyªn chung, ®óng víi tÊt c¶ mäi ng­êi.

c) Trong c¸c c©u d­íi ®©y, c©u nµo ®­îc rót gän? Thµnh phÇn nµo cña c©u ®­îc l­îc bá?

(1) Hai ba ng­êi ®uæi theo nã. Råi ba bèn ng­êi, s¸u b¶y ng­êi.

(NguyÔn C«ng Hoan)

(2) - Bao giê cËu ®i Hµ Néi?

- Ngµy mai.

Gîi ý: Ph©n tÝch thµnh phÇn cÊu t¹o cña tõng c©u ®Ó x¸c ®Þnh c©u rót gän.

- C©u "Råi ba bèn ng­êi, s¸u b¶y ng­êi." ®­îc rót gän vÞ ng÷; ng­êi ta cã thÓ c¨n cø vµo c©u ®øng tr­íc ®Ó x¸c ®Þnh ®­îc vÞ ng÷ cña c©u nµy lµ: ®uæi theo nã.

- C©u "Ngµy mai." ®­îc rót gän c¶ chñ ng÷ vµ vÞ ng÷; ng­êi ta cã thÓ c¨n cø vµo c©u ®øng tr­íc nã ®Ó hiÓu ®­îc lµ: T«i ®i Hµ Néi vµo ngµy mai. hoÆc Ngµy mai t«i ®i Hµ Néi.

2. C¸ch sö dông c©u rót gän

a) Trong nh÷ng c©u d­íi ®©y, c©u nµo thiÕu thµnh phÇn? Cã nªn rót gän nh­ vËy kh«ng? V× sao?

S¸ng chñ nhËt, tr­êng em tæ chøc c¾m tr¹i. S©n tr­êng thËt ®«ng vui. Ch¹y lo¨ng qu¨ng. Nh¶y d©y. Ch¬i kÐo co.

Gîi ý:

- C¸c c©u "Ch¹y lo¨ng qu¨ng. Nh¶y d©y. Ch¬i kÐo co." thiÕu thµnh phÇn chñ ng÷;

- Kh«ng ph¶i bao giê viÖc rót gän c©u còng hîp lÝ. Tuú tiÖn l­îc bá thµnh phÇn c©u nh­ nh÷ng c©u trªn khiÕn cho lêi v¨n trë nªn céc lèc, khã hiÓu.

b. Trong c¸c c©u d­íi ®©y, c©u nµo ®­îc rót gän? Rót gän nh­ vËy cã hîp lÝ kh«ng? T¹i sao?

- MÑ ¬i, h«m nay ®­îc ®iÓm 10.

- Con mÑ giái qu¸! Bµi nµo ®­îc ®iÓm 10 thÕ con?

- Bµi kiÓm tra to¸n.

Gîi ý:

- T×m chñ ng÷ cña c©u "MÑ ¬i, h«m nay ®­îc ®iÓm 10.";

- Nãi víi mÑ "Bµi kiÓm tra to¸n." nh­ thÕ cã g× sai kh«ng?

C©u "MÑ ¬i, h«m nay ®­îc ®iÓm 10" kh«ng cã thµnh phÇn chñ ng÷. Nãi nh­ thÕ, c©u trë nªn khã hiÓu (kh«ng biÕt ai ®­îc ®iÓm 10); h¬n n÷a, nãi víi ng­êi bËc trªn kh«ng nªn x­ng h« côt lñn nh­ vËy. C©u "Bµi kiÓm tra to¸n." mÆc dï thiÕu vÞ ng÷ nh­ng cã thÓ chÊp nhËn ®­îc nÕu thªm vµo nh÷ng tõ ng÷ x­ng h« lÔ phÐp, ch¼ng h¹n: Bµi kiÓm tra to¸n ¹! hoÆc Bµi kiÓm tra to¸n mÑ ¹!

c) Nh­ vËy, khi rót gän c©u ta cÇn l­u ý ®iÒu g×?

- Tr¸nh lµm cho ng­êi nghe (®äc) khã hiÓu hoÆc hiÓu sai néi dung cÇn nãi;

- Tr¸nh sù khiÕm nh·, thiÕu lÔ ®é khi dïng nh÷ng c©u céc lèc.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Trong c¸c c©u tôc ng÷ sau, c©u nµo lµ c©u rót gän? Nh÷ng thµnh phÇn nµo cña c©u ®­îc rót gän? Rót gän nh­ vËy nh»m môc ®Ých g×?

(1) Ng­êi ta lµ hoa ®Êt.

(2) ¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y.

(3) Nu«i lîn ¨n c¬m n»m, nu«i t»m ¨n c¬m ®øng.

(4) TÊc ®Êt tÊc vµng.

Gîi ý: C¸c c©u (2), (3) lµ nh÷ng c©u rót gän. Thµnh phÇn bÞ l­îc lµ thµnh phÇn chñ ng÷. Hai c©u nµy, mét c©u nªu nguyªn t¾c øng xö, mét c©u nªu kinh nghiÖm s¶n xuÊt chung cho tÊt c¶ mäi ng­êi nªn cã thÓ rót gän chñ ng÷ lµm cho c©u gän h¬n.

2. H·y t×m c¸c c©u rót gän trong nh÷ng vÝ dô sau.

a) B­íc tíi §Ìo Ngang bãng xÕ tµ,

Cá c©y chen ®¸, l¸ chen hoa.

Lom khom d­íi nói, tiÒu vµi chó,

L¸c ®¸c bªn s«ng, chî mÊy nhµ.

Nhí n­íc ®au lßng, con quèc quèc,

Th­¬ng nhµ mái miÖng, c¸i gia gia.

Dõng ch©n ®øng l¹i, trêi, non, n­íc,

Mét m¶nh t×nh riªng, ta víi ta.

(Bµ HuyÖn Thanh Quan)

b) §ån r»ng quan t­íng cã danh,

C­ìi ngùa mét m×nh ch¼ng ph¶i vÞn ai.

Ban khen r»ng: "Êy míi tµi",

Ban cho c¸i ¸o víi hai ®ång tiÒn.

§¸nh giÆc th× ch¹y tr­íc tiªn,

X«ng vµo trËn tiÒn cëi khè giÆc ra (!)

GiÆc sî, giÆc ch¹y vÒ nhµ,

Trë vÒ gäi mÑ mæ gµ khao qu©n!

(Ca dao)

Gîi ý: C¸c c©u rót gän.

a) Rót gän chñ ng÷

+ B­íc tíi §Ìo Ngang bãng xÕ tµ,

+ Dõng ch©n ®øng l¹i, trêi, non, n­íc,

b) Rót gän chñ ng÷

+ §ån r»ng quan t­íng cã danh,

+ C­ìi ngùa mét m×nh ch¼ng ph¶i vÞn ai.

+ Ban khen r»ng: "Êy míi tµi",

+ Ban cho c¸i ¸o víi hai ®ång tiÒn.

+ §¸nh giÆc th× ch¹y tr­íc tiªn,

+ X«ng vµo trËn tiÒn cëi khè giÆc ra (!)

+ Trë vÒ gäi mÑ mæ gµ khao qu©n!

3. §äc v¨n b¶n sau ®©y vµ tr¶ lêi c©u hái:

MÊt råi

Mét ng­êi cã viÖc ®i xa, dÆn con:

- ë nhµ cã ai hái th× b¶o bè ch¸u ®i v¾ng nhÐ!

Sî con m¶i ch¬i quªn mÊt, «ng ta viÕt mÊy c©u vµo giÊy, ®­a cho con, b¶o:

- Cã ai hái th× ®­a c¸i giÊy nµy.

§øa con cÇm giÊy bá vµo tói ¸o. C¶ ngµy ch¼ng thÊy ai hái. Tèi ®Õn, nã th¾p ®Ìn, lÊy giÊy ra xem, ch¼ng may ®Ó giÊy ch¸y mÊt.

H«m sau cã ng­êi kh¸ch l¹i ch¬i, hái:

- Bè ch¸u cã nhµ kh«ng?

Th»ng bÐ ngÈn ng¬ håi l©u, sùc nhí ra, sê vµo tói kh«ng thÊy giÊy, liÒn nãi:

- MÊt råi.

¤ng kh¸ch söng sèt:

- MÊt bao giê?

- Th­a... tèi h«m qua.

- Sao mµ mÊt nhanh thÕ?

- Ch¸y ¹.

(TruyÖn c­êi d©n gian ViÖt Nam)

a) V× sao cËu bÐ vµ ng­êi kh¸ch trong c©u chuyÖn trªn hiÓu lÇm nhau?

Gîi ý: CËu bÐ ®· tr¶ lêi ng­êi kh¸ch nh­ thÕ nµo? Ng­êi kh¸ch ®· hiÓu lÇm thÕ nµo?

- CËu bÐ dïng nh÷ng c©u thiÕu chñ ng÷ ®Ó tr¶ lêi ng­êi kh¸ch: "MÊt råi.", "Th­a... tèi h«m qua.", "Ch¸y ¹."

- Tõ chç hiÓu nhÇm chñ ng÷ trong c¸c c©u nãi cña cËu bÐ lµ ng­êi bè cña cËu, ng­êi kh¸ch còng dïng nh÷ng c©u thiÕu chñ ng÷ ®Ó hái: "MÊt bao giê?", "Sao mµ mÊt nhanh thÕ?", khiÕn sù hiÓu lÇm cø tiÕp diÔn.

b) §Ó tr¸nh hiÓu lÇm nh­ trong tr­êng hîp trªn, khi nãi n¨ng chóng ta ph¶i l­u ý ®iÒu g×?

Gîi ý: Tr¸nh dïng nh÷ng c©u rót gän trong nh÷ng tr­êng hîp ý nghÜa cña ng÷ c¶nh kh«ng râ rµng, g©y hiÓu lÇm cho ng­êi nghe.

4. Chi tiÕt nµo cã t¸c dông g©y c­êi vµ phª ph¸n trong truyÖn sau:

Tham ¨n

Cã anh chµng phµm ¨n tôc uèng, hÔ ngåi vµo m©m lµ chØ g¾p lÊy g¾p ®Ó, ch¼ng ngÈng mÆt nh×n ai, còng ch¼ng muèn chuyÖn trß g×. Mét lÇn ®i ¨n cç ë nhµ nä, cã «ng kh¸ch thÊy «ng ta ¨n uèng lç m·ng qu¸, bÌn l©n la gîi chuyÖn. ¤ng kh¸ch hái:

- Ch¼ng hay «ng lµ ng­êi ë ®©u ta?

Anh chµng ®¸p:

- §©y.

Råi c¾m cói ¨n.

- ThÕ «ng ®­îc mÊy c«, mÊy cËu råi?

- Mçi.

Nãi xong, l¹i g¾p lia g¾p lÞa.

¤ng kh¸ch hái tiÕp:

- C¸c cô th©n sinh «ng ch¾c cßn c¶ chø?

Anh chµng vÉn kh«ng ngÈng ®Çu lªn, b¶o:

- TiÖt!

(TruyÖn c­êi d©n gian ViÖt Nam)

Gîi ý: TruyÖn nµy ®· sö dông nh÷ng c©u rót gän nh­ thÕ nµo? Nh÷ng c©u rót gän Êy cã t¸c dông g× trong viÖc kh¾c ho¹ tÝnh c¸ch phµm ¨n tôc uèng, ¨n nãi th« lç cña nh©n vËt anh chµng tham ¨n?

§Æc ®iÓm cña v¨n b¶n nghÞ luËn

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

Mçi bµi v¨n nghÞ luËn ®Òu ph¶i cã luËn ®iÓm, luËn cø vµ lËp luËn.

1. LuËn ®iÓm lµ g×?

a) Trong bµi v¨n Chèng n¹n thÊt häc, B¸c Hå ®· v¹ch râ t×nh tr¹ng d©n trÝ chung cña x· héi ta tõ ®ã ®Ò cËp ®Õn viÖc cÇn thiÕt ph¶i häc tËp, kªu gäi mäi ng­êi cïng häc tËp. §©y chÝnh lµ luËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n, luËn ®iÓm nµy ®­îc thÓ hiÖn ra b»ng nh÷ng c©u cô thÓ:

- "Mét trong nh÷ng c«ng viÖc ph¶i thùc hiÖn cÊp tèc trong lóc nµy, lµ n©ng cao d©n trÝ"

- "Mäi ng­êi ViÖt Nam ph¶i hiÓu biÕt quyÒn lîi cña m×nh, bæn phËn cña m×nh, ph¶i cã kiÕn thøc míi ®Ó tham gia vµo c«ng cuéc x©y dùng n­íc nhµ, vµ tr­íc hÕt ph¶i biÕt ®äc, biÕt viÕt ch÷ Quèc ng÷."

§©y chÝnh lµ nh÷ng c©u mang luËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n. §äc nh÷ng c©u nµy, ng­êi ®äc cã thÓ hiÓu ®­îc néi dung c¬ b¶n cña c¶ bµi v¨n, n¾m ®­îc t­ t­ëng, quan ®iÓm cña t¸c gi¶. C¸c néi dung kh¸c cña bµi v¨n xoay quanh, tËp trung thÓ hiÖn nh÷ng luËn ®iÓm nµy.

Nh­ vËy, cã thÓ hiÓu luËn ®iÓm lµ nh÷ng ý chÝnh cña bµi v¨n nghÞ luËn.

2. LuËn cø

- ë bµi v¨n Chèng n¹n thÊt häc, ®Ó lµm râ c¸c luËn ®iÓm, t¸c gi¶ ®· lµm nh÷ng g×?

- T¸c gi¶ ®· lµm râ luËn ®iÓm cña bµi viÕt b»ng nh÷ng lÝ lÏ vµ dÉn chøng nµo?

LuËn ®iÓm chØ cã thÓ thuyÕt phôc ®­îc ng­êi ®äc khi nã cã c¸c lÝ lÏ s¸ng râ, ®óng ®¾n, dÉn chøng ch©n thùc lµm c¬ së. Cã thÓ thÊy ®iÒu nµy khi ph©n tÝch hÖ thèng c¸c lÝ lÏ vµ dÉn chøng cña bµi v¨n Chèng n¹n thÊt hoc:

- Tr­íc C¸ch m¹ng th¸ng T¸m, d­íi ¸ch ®« hé cña thùc d©n Ph¸p, nh©n d©n ta ph¶i chÞu c¶nh thÊt häc, mï ch÷ (dÉn chøng: thùc d©n Ph¸p thi hµnh chÝnh s¸ch ngu d©n, h¹n chÕ më tr­êng häc; 95 phÇn tr¨m ng­êi d©n ViÖt Nam kh«ng biÕt ch÷);

- Nay ®· dµnh ®­îc ®éc lËp; ®Ó x©y dùng ®Êt n­íc th× kh«ng thÓ kh«ng häc, mäi ng­êi ph¶i biÕt ®äc, biÕt viÕt;

- BiÕn viÖc häc thµnh viÖc lµm réng kh¾p, víi c¸c h×nh thøc cô thÓ cã thÓ ¸p dông mäi lóc, mäi n¬i (dÉn chøng: Nh÷ng ng­êi ®· biÕt ch÷ h·y d¹y cho nh÷ng ng­êi ch­a biÕt ch÷. Vî ch­a biÕt th× chång b¶o, em ch­a biÕt th× anh b¶o, cha mÑ kh«ng biÕt th× con b¶o, ng­êi ¨n ng­êi lµm kh«ng biÕt th× chñ nhµ b¶o, c¸c ng­êi giµu cã th× më líp häc ë t­ gia d¹y cho nh÷ng ng­êi kh«ng biÕt ch÷ ë hµng xãm l¸ng giÒng, c¸c chñ Êp, chñ ®ån ®iÒn, chñ hÇm má, nhµ m¸y th× më líp häc cho nh÷ng t¸ ®iÒn, nh÷ng ng­êi lµm cña m×nh..., phô n÷ ..., thanh niªn...)

3. LËp luËn

C¸c luËn cø (lÝ lÏ vµ dÉn chøng) trong bµi Chèng n¹n thÊt häc ®­îc tr×nh bµy nh­ thÕ nµo? T¸c gi¶ ®· nªu, dÉn d¾t tõ luËn cø ®Õn kh¼ng ®Þnh luËn ®iÓm ra sao?

Gîi ý: Chó ý tr×nh tù tr×nh bµy c¸c luËn cø:

D©n ta 95 phÇn tr¨m mï ch÷ ( muèn x©y dùng ®Êt n­íc th× ph¶i cã kiÕn thøc ( ph¶i biÕt ®äc, biÕt viÕt ( b»ng mäi c¸ch ®Ó häc ®äc, häc viÕt ( phô n÷ cµng ph¶i häc ( thanh niªn ph¶i tiªn phong trong viÖc chèng n¹n thÊt häc

C¸ch nªu luËn cø ®Ó dÉn d¾t ®Õn luËn ®iÓm ®­îc gäi lµ lËp luËn.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

Tãm t¾t luËn ®iÓm chÝnh, luËn cø, c¸ch lËp luËn cña v¨n b¶n CÇn t¹o ra thãi quen tèt trong ®êi sèng x· héi (Bµi 18).

Gîi ý: Xem l¹i Gîi ý bµi tËp 2, môc II, bµi 18.

§Ò v¨n nghÞ luËn

vµ viÖc lËp ý cho bµi v¨n nghÞ luËn

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. T×m hiÓu ®Ò v¨n nghÞ luËn

a) Néi dung vµ tÝnh chÊt cña ®Ò v¨n nghÞ luËn

§äc c¸c ®Ò v¨n sau vµ tr¶ lêi c©u hái:

(1) Lèi sèng gi¶n dÞ cña B¸c Hå.

(2) TiÕng ViÖt giµu ®Ñp.

(3) Thuèc ®¾ng gi· tËt.

(4) ThÊt b¹i lµ mÑ thµnh c«ng.

(5) Kh«ng thÓ sèng thiÕu t×nh b¹n.

(6) H·y biÕt quý thêi gian.

(7) Chí nªn tù phô.

(8) Kh«ng thÇy ®è mµy lµm nªn vµ Häc thÇy kh«ng tµy häc b¹n cã m©u thuÉn víi nhau kh«ng?

(9) GÇn mùc th× ®en, gÇn ®Ìn th× r¹ng.

(10) ¡n cç ®i tr­íc, léi n­íc theo sau nªn ch¨ng?

(11) ThËt thµ lµ cha d¹i ph¶i ch¨ng?

- Cã thÓ dïng c¸c ®Ò v¨n trªn lµm ®Ò bµi (®Çu ®Ò) cho bµi v¨n ®­îc kh«ng? T¹i sao?

Gîi ý: Gièng nh­ ®Ò bµi cña c¸c lo¹i v¨n kh¸c, ®Ò bµi cña mét bµi v¨n nghÞ luËn còng kh¸i qu¸t chñ ®Ò, néi dung chÝnh cña bµi v¨n. V× vËy, cã thÓ dïng c¸c ®Ò nµy lµm ®Çu ®Ò cho bµi v¨n víi néi dung t­¬ng øng.

- C¨n cø vµo ®©u ®Ó cã thÓ cho r»ng c¸c ®Ò trªn lµ ®Ò v¨n nghÞ luËn?

Gîi ý: §Ò bµi cña mét bµi v¨n nghÞ luËn cã vai trß nªu ra vÊn ®Ò ®Ó trao ®æi, bµn b¹c. Khi trao ®æi, bµn b¹c vÒ vÊn ®Ò ®­îc nªu ra trong ®Ò v¨n ng­êi lµm v¨n nghÞ luËn ph¶i thÓ hiÖn ®­îc quan ®iÓm, ý kiÕn cña riªng m×nh vÒ vÊn ®Ò ®ã. C¨n cø vµo ®Æc ®iÓm nµy, cã thÓ kh¼ng ®Þnh c¸c ®Ò v¨n trªn ®Òu lµ ®Ò v¨n nghÞ luËn. Ch¼ng h¹n:

+ VÊn ®Ò cña ®Ò (1) lµ ®øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå; ng­êi viÕt ph¶i bµn luËn vÒ ®øc gi¶n dÞ vµ bµy tá th¸i ®é ngîi ca ®øc tÝnh nµy ë vÞ l·nh tô vÜ ®¹i.

+ VÊn ®Ò cña ®Ò (3) lµ cã tr¶i qua khã kh¨n, gian khæ th× míi ®Õn ®­îc vinh quang, sung s­íng; ng­êi viÕt ph¶i ph©n tÝch ®Ó thÊy ®­îc ý nghÜa khuyªn nhñ ®óng ®¾n cña c©u thµnh ng÷ nµy.

+ VÊn ®Ò cña ®Ò (10) lµ kh«ng nªn sèng Ých kØ, c¬ héi; ng­êi viÕt ph¶i tranh luËn ®Ó thÓ hiÖn ®­îc th¸i ®é ph¶n b¸c, lËt l¹i vÊn ®Ò mµ c©u thµnh ng÷ ¡n cç ®i tr­íc, léi n­íc theo sau nªu ra.

- Em h·y thö xÕp c¸c ®Ò trªn thµnh nh÷ng lo¹i kh¸c nhau vµ cho biÕt dùa vµo ®©u ®Ó xÕp nh­ vËy.

Gîi ý: Dùa vµo tÝnh chÊt nghÞ luËn, cã thÓ xÕp c¸c ®Ò trªn theo nh÷ng nhãm sau:

+ §Ò cã tÝnh chÊt gi¶i thÝch, ngîi ca: (1), (2);

+ §Ò cã tÝnh chÊt ph©n tÝch, khuyªn nhñ: (3), (4), (5), (6), (7);

+ §Ò cã tÝnh chÊt suy xÐt, bµn luËn: (8), (9);

+ §Ò cã tÝnh chÊt tranh luËn, b¸c bá: (10), (11).

- TÝnh chÊt cña ®Ò v¨n quy ®Þnh nh­ thÕ nµo ®èi víi viÖc lµm v¨n?

Gîi ý: Cïng víi ®Þnh h­íng vÒ néi dung (vÊn ®Ò nªu ra), ®Ò v¨n nghÞ luËn cßn cã vai trß quan träng trong viÖc ®Þnh h­íng th¸i ®é cña ng­êi viÕt khi nghÞ luËn. Tõ nh÷ng ®Þnh h­íng nµy, ng­êi viÕt x¸c ®Þnh ®­îc h­íng triÓn khai bµi v¨n, c¸ch gi¶i quyÕt vÊn ®Ò phï hîp.

b) T×m hiÓu ®Ò v¨n nghÞ luËn

Chän mét trong sè c¸c ®Ò v¨n ë trªn vµ thùc hiÖn c¸c yªu cÇu t×m hiÓu sau:

- VÊn ®Ò nªu lªn ë ®Ò lµ g×?

- NghÞ luËn vÒ c¸i g×? ChØ tËp trung bµn b¹c vµo träng t©m nµo?

- CÇn thÓ hiÖn th¸i ®é g× ®èi víi vÊn ®Ò ®­îc nªu ra?

- Dù tÝnh lµm bµi nh­ thÕ nµo?

Gîi ý: T×m hiÓu ®Ò v¨n nghÞ luËn, ng­êi viÕt ph¶i x¸c ®Þnh ®­îc vÊn ®Ò cÇn nghÞ luËn; tõ ®ã h×nh dung cô thÓ vÒ ®èi t­îng cÇn bµn b¹c, ®¸nh gi¸ vµ biÕt ®­îc nªn tËp trung vµo nh÷ng g× ®Ó bµi viÕt cã träng t©m (tøc lµ ph¹m vi nghÞ luËn); x¸c ®Þnh ®­îc tÝnh chÊt nghÞ luËn (cÇn béc lé th¸i ®é kh¼ng ®Þnh, ngîi ca hay phñ ®Þnh, phª ph¸n); vµ qua nh÷ng ®iÒu ®· x¸c ®Þnh ®­îc nµy mµ cã thÓ dù tÝnh c¸ch lµm cô thÓ cho bµi v¨n (h­íng triÓn khai). Ch¼ng h¹n, víi ®Ò v¨n Chí nªn tù phô, cÇn x¸c ®Þnh:

+ VÊn ®Ò cÇn nghÞ luËn: tù phô lµ tiªu cùc, kh«ng nªn tù phô;

+ §èi t­îng, ph¹m vi nghÞ luËn: tÝnh tù phô cña con ng­êi, t¸c h¹i cña tÝnh tù phô trong cuéc sèng;

+ TÝnh chÊt nghÞ luËn (khuynh h­íng t­ t­ëng cÇn thÓ hiÖn): phñ ®Þnh, phª ph¸n tÝnh tù phô.

+ H­íng triÓn khai (lËp luËn): lµm râ thÕ nµo lµ tÝnh tù phô, nh÷ng biÓu hiÖn cña nã trong cuéc sèng ( ph©n tÝch t¸c h¹i cña tÝnh tù phô ( nh¾c nhë mäi ng­êi chí nªn tù phô.

2. LËp ý cho bµi v¨n nghÞ luËn

a) Chän mét trong c¸c ®Ò bµi trong môc 1 vµ thùc hiÖn yªu cÇu theo c¸c b­íc sau:

B­íc 1: X¸c lËp luËn ®iÓm

- ý kiÕn cña em tr­íc vÊn ®Ò ®­îc nªu ra ë ®Ò bµi lµ g×?

- Em sÏ cô thÓ ho¸ ý kiÕn cña m×nh b»ng nh÷ng ý nhá nµo?

B­íc 2: T×m luËn cø

§Ó lËp luËn cho ý kiÕn cña m×nh vÒ vÊn ®Ò ®­îc nªu lªn ë ®Ò bµi, em dù ®Þnh dïng nh÷ng lÝ lÏ nµo? T­¬ng øng víi nh÷ng lÝ lÏ Êy lµ nh÷ng dÉn chøng cô thÓ nµo ®Ó thuyÕt phôc mäi ng­êi? Cã thÓ ®Æt nh÷ng c©u hái lµ g×?, v× sao?, nh­ thÕ nµo? ®Ó x¸c ®Þnh c¸c lÝ lÏ. VÝ dô, víi ®Ò bµi Chí nªn tù phô, cã thÓ ®Æt c¸c c©u hái: Tù phô lµ g×? V× sao kh«ng nªn tù phô? Tù phô cã h¹i nh­ thÕ nµo?...

L­u ý: Trong mçi ®Ò bµi th­êng cã nh÷ng kh¸i niÖm, hoÆc vÊn ®Ò cÇn ph¶i c¾t nghÜa th× míi cã thÓ tiÕn hµnh bµn b¹c, bµy tá ý kiÕn cña m×nh vÒ nã ®­îc. Ch¼ng h¹n, ®Ó nghÞ luËn vÒ vÊn ®Ò Chí nªn tù phô, nhÊt thiÕt ph¶i c¾t nghÜa ®­îc "tù phô". C©u hái Tù phô lµ g×? chÝnh lµ nh»m gi¶i quyÕt nhiÖm vô nµy; hoÆc víi ®Ò bµi Lèi sèng gi¶n dÞ cña B¸c Hå, cÇn ph¶i c¾t nghÜa "lèi sèng gi¶n dÞ", cã thÓ ®Æt c©u hái: Lèi sèng gi¶n dÞ lµ nh­ thÕ nµo? hay Sèng nh­ thÕ nµo th× ®­îc xem lµ gi¶n dÞ?...

B­íc 3: X©y dùng lËp luËn

X©y dùng lËp luËn lµ b­íc dù tÝnh, c©n nh¾c c¸ch tr×nh bµy, dÉn d¾t ®Ó lµm sao ®¹t hiÖu qu¶ thuyÕt phôc cao nhÊt. LuËn ®iÓm ®· cã, luËn cø ®· cã, vÊn ®Ò lµ tr×nh bµy c¸c luËn cø Êy theo tr×nh tù nµo, dÉn d¾t ra sao ®Ó mäi ng­êi ®ång ý víi luËn ®iÓm cña m×nh. Ch¼ng h¹n, ®èi víi ®Ò v¨n Chí nªn tù phô, em ®Þnh b¾t ®Çu tr×nh bµy ý kiÕn cña m×nh tõ ®©u, b»ng luËn cø nµo? B¾t ®Çu b»ng viÖc c¾t nghÜa tù phô lµ g×, hay nãi vÒ nh÷ng biÓu hiÖn cña thãi tù phô tr­íc? Nªn nªu ra ý kiÕn phª ph¸n thãi tù phô tr­íc hay sau khi nãi vÒ t¸c h¹i cña thãi tù phô?...

Tãm l¹i, lËp ý cho bµi v¨n nghÞ luËn lµ tiÕn hµnh x¸c lËp luËn ®iÓm, cô thÓ ho¸ luËn ®iÓm b»ng c¸c luËn ®iÓm kh¸c, t×m luËn cø vµ c¸ch lËp luËn hîp lÝ, nh»m t¹o ra søc thuyÕt phôc cho bµi viÕt.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. H·y t×m hiÓu vµ lËp dµn ý cho ®Ò bµi: S¸ch lµ ng­êi b¹n lín cña con ng­êi.

Gîi ý:

- T×m hiÓu ®Ò:

+ VÊn ®Ò: ý nghÜa to lín cña s¸ch ®èi víi ®êi sèng con ng­êi;

+ Bµn luËn vÒ: vai trß cña s¸ch ®èi víi ®êi sèng cña con ng­êi;

+ Th¸i ®é: kh¼ng ®Þnh ý nghÜa to lín cña s¸ch ®èi víi ®êi sèng con ng­êi;

+ Ph¶i ph©n tÝch t¸c dông cña s¸ch ®èi víi nhËn thøc cña con ng­êi vÒ thÕ giíi xung quanh, vÒ c¸c lÜnh vùc tri thøc, vÒ qu¸ khø - hiÖn t¹i - t­¬ng lai, gióp cho ta chia sÎ víi t×nh c¶m cña ng­êi kh¸c, gióp ta cã nh÷ng phót gi©y gi¶i trÝ, th­ëng thøc nghÖ thuËt ng«n tõ,...; tiÕn tíi kh¼ng ®Þnh s¸ch lµ ng­êi b¹n kh«ng thÓ thiÕu trong ®êi sèng mçi ng­êi.

- LËp ý: §äc v¨n b¶n trong SGK, tãm t¾t c¸c luËn ®iÓm, luËn cø, nhËn xÐt vÒ c¸ch lËp luËn, dùa vµo ®ã ®Ó lËp dµn ý cho bµi v¨n cña m×nh. Cã thÓ nªu ra c¸c c©u hái:

- V× sao l¹i nãi "S¸ch lµ ng­êi b¹n lín cña con ng­êi"? V× s¸ch rÊt cã Ých ®èi víi con ng­êi.

- Ých lîi cña s¸ch ®èi víi ®êi sèng con ng­êi thÓ hiÖn cô thÓ ë nh÷ng ph­¬ng diÖn nµo?

- Trong thùc tÕ, Ých lîi cña s¸ch thÓ hiÖn ra sao? Nh÷ng sù viÖc cô thÓ nµo cho thÊy Ých lîi cña s¸ch?

- NhËn râ Ých lîi to lín cña s¸ch nh­ vËy, chóng ta sÏ lµm g×?

Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta

Hå ChÝ Minh

I. ThÓ lo¹i

V¨n b¶n Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta ®­îc viÕt d­íi d¹ng v¨n nghÞ luËn.

V¨n ch­¬ng nghÞ luËn lµ mét thÓ v¨n ®Æc biÖt. Kh¸c víi c¸c thÓ lo¹i nh­ truyÖn, kÝ, kÞch, th¬,... t¸c ®éng chñ yÕu ®Õn b¹n ®äc qua hÖ thèng h×nh t­îng c¶m xóc, v¨n nghÞ luËn x©y dùng mét hÖ thèng luËn ®iÓm, luËn cø, luËn chøng ®Ó luËn bµn vÒ mét vÊn ®Ò nµo ®ã n¶y sinh trong thùc tiÔn ®êi sèng vµ trong nghÖ thuËt.

Trong v¨n b¶n nghÞ luËn, ng­êi viÕt nªu râ vÊn ®Ò cÇn xem xÐt, tr×nh bµy ®Ó thÓ hiÖn nh÷ng hiÓu biÕt, suy nghÜ, quan ®iÓm, th¸i ®é,... cña m×nh ®èi víi vÊn ®Ò ®ã. Gi¸ trÞ cña mét v¨n b¶n nghÞ luËn tr­íc hÕt n»m ë ý nghÜa cña vÊn ®Ò ®­îc nªu ra, ë quan ®iÓm xem xÐt vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, nhÊt lµ ë søc thuyÕt phôc cña lËp luËn.

Søc thuyÕt phôc cña v¨n nghÞ luËn lµ ë hÖ thèng luËn ®iÓm chÆt chÏ, luËn cø chi tiÕt vµ luËn chøng x¸c thùc,... Qua ®ã, ng­êi ®äc tin vµo nh÷ng ®iÒu ng­êi viÕt tr×nh bµy, tù x¸c ®Þnh cho m×nh nh÷ng t­ t­ëng, t×nh c¶m vµ hµnh ®éng ®óng.

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. Bµi v¨n nµy nghÞ luËn vÊn ®Ò tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta. C©u v¨n th©u tãm néi dung nghÞ luËn trong bµi: "D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc. §ã lµ mét truyÒn thèng quý b¸u cña ta".

2. Bµi v¨n cã bè côc ba phÇn:

– Më bµi (tõ ®Çu ®Õn "lò b¸n n­íc vµ lò c­íp n­íc") nªu lªn vÊn ®Ò nghÞ luËn: Tinh thÇn yªu n­íc lµ mét truyÒn thèng quý b¸u cña nh©n d©n ta.

– Th©n bµi (tiÕp theo ®Õn "lßng nång nµn yªu n­íc"): Chøng minh tinh thÇn yªu n­íc trong lÞch sö vµ trong cuéc kh¸ng chiÕn hiÖn t¹i.

– KÕt bµi (phÇn cßn l¹i): NhiÖm vô ph¸t huy tinh thÇn yªu n­íc trong c«ng cuéc kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Ph¸p.

3. §Ó chøng minh cho nhËn ®Þnh: "D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc. §ã lµ mét truyÒn thèng quý b¸u cña ta", t¸c gi¶ ®· ®­a ra c¸c dÉn chøng:

– Tinh thÇn yªu n­íc trong lÞch sö c¸c thêi ®¹i.

– Tinh thÇn yªu n­íc trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p. Trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, dÉn chøng l¹i chia ra c¸c løa tuæi; ng­êi trong vïng t¹m bÞ chiÕm vµ n­íc ngoµi; miÒn ng­îc, miÒn xu«i; chiÕn sÜ ngoµi mÆt trËn vµ c«ng chøc ë hËu ph­¬ng; phô n÷ vµ c¸c bµ mÑ chiÕn sÜ; c«ng nh©n, n«ng d©n thi ®ua s¶n xuÊt ®Õn ®iÒn chñ quyªn ®Êt ruéng cho ChÝnh phñ,... C¸c dÉn chøng tiªu biÓu, toµn diÖn ®· chøng minh d©n ta cã truyÒn thèng nång nµn yªu n­íc.

4. Trong bµi v¨n, t¸c gi¶ ®· sö dông h×nh ¶nh so s¸nh: tinh thÇn yªu n­íc kÕt thµnh (nh­) mét lµn sãng v« cïng m¹nh mÏ, to lín, v× thÕ nã l­ít qua mäi sù nguy hiÓm, khã kh¨n; nã nhÊn ch×m tÊt c¶ lò b¸n n­íc vµ lò c­íp n­íc. So s¸nh tinh thÇn yªu n­íc víi lµn sãng m¹nh mÏ vµ to lín lµ c¸ch so s¸nh cô thÓ, ®éc ®¸o. Lèi so s¸nh nh­ vËy lµm næi bËt søc m¹nh cuån cuén, v« song cña tinh thÇn yªu n­íc.

H×nh ¶nh so s¸nh kh¸c lµ vÝ tinh thÇn yªu n­íc nh­ c¸c thø cña quý. Cã khi ®­îc tr­ng bµy, cã khi ®­îc cÊt giÊu. Khi ®­îc tr­ng bµy, ai còng nh×n thÊy. Khi ®­îc cÊt giÊu th× kÝn ®¸o. Nh­ vËy tinh thÇn yªu n­íc khi tiÒm tµng, khi lé râ, nh­ng lóc nµo còng cã. C¸ch so s¸nh nµy lµm cho ng­êi ®äc h×nh dung ®­îc gi¸ trÞ cña lßng yªu n­íc; mÆt kh¸c nªu tr¸ch nhiÖm ®­a tÊt c¶ cña quý Êy ra tr­ng bµy, nghÜa lµ kh¬i gîi, ph¸t huy tÊt c¶ søc m¹nh cßn ®ang tiÒm Èn, ®ang ®­îc cÊt giÊu Êy ®Ó cho cuéc kh¸ng chiÕn th¾ng lîi.

5. a) C©u më ®o¹n cña ®o¹n v¨n nµy lµ:

“§ång bµo ta ngµy nay còng rÊt xøng ®¸ng víi tæ tiªn ta ngµy tr­íc”.

C©u kÕt ®o¹n cña ®o¹n v¨n lµ:

"Nh÷ng cö chØ cao quý ®ã, tuy kh¸c nhau n¬i viÖc lµm, nh­ng ®Òu gièng nhau n¬i lßng nång nµn yªu n­íc".

b) C¸c dÉn chøng trong ®o¹n nµy ®­îc ®­a ra theo m« h×nh "tõ ... ®Õn ..." vµ ®­îc s¾p xÕp theo c¸c tr×nh tù: tuæi t¸c, khu vùc c­ tró; tiÒn tuyÕn, hËu ph­¬ng; tÇng líp, giai cÊp.

c) Nh÷ng sù viÖc vµ con ng­êi nµy cã mèi quan hÖ theo c¸c b×nh diÖn kh¸c nhau, nh­ng bao qu¸t toµn bé giµ trÎ, g¸i trai, miÒn xu«i, miÒn ng­îc, tiÒn tuyÕn, hËu ph­¬ng, n«ng d©n, c«ng nh©n, ®iÒn chñ,...; nghÜa lµ toµn thÓ nh©n d©n ViÖt Nam.

6. NghÖ thuËt bµi v¨n cã nh÷ng ®iÓm næi bËt:

– Bè côc chÆt chÏ.

– DÉn chøng chän läc vµ tr×nh bµy theo trËt tù thêi gian (tõ x­a ®Õn nay). NhÊn m¹nh c¸c dÉn chøng thêi nay, ®­a c¸c dÉn chøng nµy theo c¸c b×nh diÖn ®Ó lµm næi bËt tÝnh chÊt toµn d©n.

– H×nh ¶nh so s¸nh ®éc ®¸o, gîi cho ng­êi ®äc thÊy râ søc m¹nh to lín vµ gi¸ trÞ quý b¸u cña tinh thÇn yªu n­íc vèn lµ mét kh¸i niÖm trõu t­îng.

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

B»ng nh÷ng dÉn chøng cô thÓ, phong phó, bµi v¨n lµm s¸ng tá ch©n lÝ: D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc. §ã lµ mét truyÒn thèng quý b¸u cña ta.

2. C¸ch ®äc

§Ó ®äc tèt v¨n b¶n nµy, cÇn chó ý:

( §èi víi mét v¨n b¶n nghÞ luËn, ®iÒu tr­íc hÕt lµ ph¶i ®äc rµnh m¹ch, râ rµng ®Ó lµm næi bËt nh÷ng luËn ®iÓm, th¸i ®é, c¸ch ®¸nh gi¸,... cña t¸c gi¶ vÒ vÊn ®Ò ®­îc nªu ra.

( Ngoµi hÖ thèng luËn ®iÓm, luËn cø, lÝ lÏ,... ®Ó t¹o nªn mét giäng ®iÖu l«i cuèn, hÊp dÉn, t¸c gi¶ ®· sö dông thñ ph¸p trïng ®iÖp víi c¸c c©u, c¸c thµnh phÇn c©u ®­îc lÆp ®i lÆp l¹i theo mét nhÞp ®é t¨ng tiÕn. BiÖn ph¸p nghÖ thuËt nµy gióp cho t¸c gi¶ ®i ®Õn nh÷ng kÕt luËn cÇn thiÕt mét c¸ch nhÑ nhµng, tho¶i m¸i vµ rÊt tù nhiªn. Khi sö dông biÖn ph¸p nµy, c¸c c©u v¨n ®­îc kÐo dµi ra h¬n b×nh th­êng, do ®ã g©y Ýt nhiÒu khã kh¨n cho viÖc ®äc. Tr­íc khi ®äc thµnh tiÕng, cÇn ®äc thÇm nhiÒu lÇn, ghi nhí nh÷ng c©u dµi ®Ó gi÷ h¬i, gi÷ giäng cho phï hîp.

3. T×m hiÓu vÒ c¸ch liÖt kª, ®ång thêi häc c¸ch lËp luËn trong bµi ®Ó x©y dùng ®o¹n v¨n.

Tham kh¶o ®o¹n v¨n sau:

Phßng cña bÐ Nam (em trai t«i) lén xén thËt. Tõ gi­êng tñ ®Õn quÇn ¸o. Tõ giÊy vë, bót s¸ch ®Õn ®å ch¬i. Lóc nµo cu cËu còng bÇy biÖn lén tung hÕt c¶.

C©u ®Æc biÖt

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. ThÕ nµo lµ c©u ®Æc biÖt?

Ph©n tÝch thµnh phÇn cÊu t¹o cña c¸c c©u d­íi ®©y, so s¸nh vµ rót ra nhËn xÐt:

¤i, em Thuû! TiÕng kªu söng sèt cña c« gi¸o lµm t«i giËt m×nh. Em t«i b­íc vµo líp.

(Kh¸nh Hoµi)

Gîi ý:

- L­u ý c©u: ¤i, em Thuû!

§©y lµ c©u chØ gåm mét tõ c¶m th¸n (¤i) vµ mét côm danh tõ (em Thuû). Kh«ng thÓ xem ®©y lµ c©u rót gän, bëi v× nã kh«ng thÓ cã chñ ng÷ hay vÞ ng÷. NÕu víi c©u rót gän, ®Ó hiÓu ®­îc nã ng­êi ta ph¶i ®Æt vµo trong ng÷ c¶nh, tøc lµ dùa vµo ý nghÜa cña c¸c c©u kh¸c th× víi c©u ®Æc biÖt, ng­êi ta cã thÓ hiÓu ®­îc ý nghÜa cña nã c¶ khi t¸ch nã ra khái ng÷ c¶nh. Nãi lµ c©u ®Æc biÖt lµ v× nã kh«ng ®­îc cÊu t¹o theo m« h×nh chñ ng÷ - vÞ ng÷ nh­ c©u th«ng th­êng, còng kh«ng ph¶i ®­îc l­îc bít thµnh phÇn nµo ®ã ®Ó cã thÓ kh«i phôc nh­ c©u rót gän. Nh­ vËy ®¸p ¸n cÇn chän lµ C.

2. C©u ®Æc biÖt cã t¸c dông g×?

a) T×m c¸c c©u ®Æc biÖt trong nh÷ng ®o¹n v¨n sau ®©y:

(1) Mét ®ªm mïa xu©n. Trªn dßng s«ng ªm ¶, c¸i ®ß cò cña b¸c tµi Ph¸n tõ tõ tr«i.

(Nguyªn Hång)

(2) §oµn ng­êi nhèn nh¸o lªn. TiÕng reo. TiÕng vç tay.

(Nam Cao)

(3) "Trêi ¬i!". C« gi¸o t¸i mÆt vµ n­íc m¾t giµn giôa. Lò nhá còng khãc mçi lóc mét to h¬n.

(Kh¸nh Hoµi)

(4) An gµo lªn:

- S¬n! Em S¬n! S¬n ¬i!

- ChÞ An ¬i!

S¬n ®· nh×n thÊy chÞ.

(NguyÔn §×nh Thi)

Gîi ý: C¸c c©u ®Æc biÖt lµ:

- (1): Mét ®ªm mïa xu©n.

- (2): TiÕng reo. TiÕng vç tay.

- (3): "Trêi ¬i!"

- (4): - S¬n! Em S¬n! S¬n ¬i!; - ChÞ An ¬i!

b) C¸c c©u ®Æc biÖt trªn dïng ®Ó lµm g×? X¸c ®Þnh t¸c dông cña tõng c©u vµ ®Æt chóng vµo nh÷ng vÞ trÝ thÝch hîp trong b¶ng sau:

Gäi ®¸p

LiÖt kª, th«ng b¸o vÒ sù cã mÆt cña sù vËt, hiÖn t­îng

Béc lé c¶m xóc

X¸c ®Þnh thêi gian, n¬i chèn

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. T×m trong c¸c ®o¹n v¨n sau nh÷ng c©u ®Æc biÖt vµ c©u rót gän:

a) Tinh thÇn yªu n­íc còng nh­ c¸c thø cña quý. Cã khi ®­îc tr­ng bµy trong tñ kÝnh, trong b×nh pha lª, râ rµng dÔ thÊy. Nh­ng còng cã khi cÊt giÊu kÝn ®¸o trong r­¬ng, trong hßm. Bæn phËn cña chóng ta lµ lµm cho nh÷ng cña quý kÝn ®¸o Êy ®Òu ®­îc ®­a ra tr­ng bµy. NghÜa lµ ph¶i ra søc gi¶i thÝch, tuyªn truyÒn, tæ chøc, l·nh ®¹o, lµm cho tinh thÇn yªu n­íc cña tÊt c¶ mäi ng­êi ®Òu ®­îc thùc hµnh vµo c«ng viÖc yªu n­íc, c«ng viÖc kh¸ng chiÕn.

(Hå ChÝ Minh)

b) §øng tr­íc tæ dÕ, ong xanh khÏ vç c¸nh, uèn m×nh, gi­¬ng cÆp r¨ng réng vµ nhän nh­ ®«i gäng k×m, råi tho¾t c¸i lao nhanh xuèng hang s©u. Ba gi©y... Bèn gi©y... N¨m gi©y... L©u qu¸!

(Vò Tó Nam)

c) Sãng Çm Çm ®Ëp vµo nh÷ng t¶ng ®¸ lín ven bê. Giã biÓn thæi lång léng. Ngoµi kia lµ ¸nh ®Ìn s¸ng räi cña mét con tµu. Mét håi cßi.

(NguyÔn TrÝ Hu©n)

d) Chim s©u hái chiÕc l¸:

- L¸ ¬i! H·y kÓ chuyÖn cuéc ®êi b¹n cho t«i nghe ®i!

- B×nh th­êng l¾m, ch¼ng cã g× ®¸ng kÓ ®©u.

(TrÇn Hoµi D­¬ng)

Gîi ý:

a) – Kh«ng cã c©u ®Æc biÖt.

- C©u rót gän:

Cã khi ®­îc tr­ng bµy trong tñ kÝnh, trong b×nh pha lª, râ rµng dÔ thÊy. Nh­ng còng cã khi cÊt giÊu kÝn ®¸o trong r­¬ng, trong hßm.

NghÜa lµ ph¶i ra søc gi¶i thÝch, tuyªn truyÒn, tæ chøc, l·nh ®¹o, lµm cho tinh thÇn yªu n­íc cña tÊt c¶ mäi ng­êi ®Òu ®­îc thùc hµnh vµo c«ng viÖc yªu n­íc, c«ng viÖc kh¸ng chiÕn.

b) – C©u ®Æc biÖt:

Ba gi©y... Bèn gi©y... N¨m gi©y... L©u qu¸!

- Kh«ng cã c©u rót gän.

c) – C©u ®Æc biÖt:

Mét håi cßi.

- Kh«ng cã c©u rót gän.

d) – C©u ®Æc biÖt: L¸ ¬i!

– C©u rót gän:

H·y kÓ chuyÖn cuéc ®êi b¹n cho t«i nghe ®i!

B×nh th­êng l¾m, ch¼ng cã g× ®¸ng kÓ ®©u.

2. NhËn xÐt t¸c dông cña tõng c©u ®Æc biÖt vµ c©u rót gän võa t×m ®­îc.

Gîi ý:

Lo¹i c©u T¸c dông

C©u ®Æc biÖt

C©u rót gän

"Cã khi ®­îc tr­ng bµy trong tñ kÝnh,... dÔ thÊy. Nh­ng còng cã khi... trong hßm."

"NghÜa lµ... c«ng viÖc kh¸ng chiÕn."

Lµm cho lêi v¨n ng¾n gän, tr¸nh lÆp thõa.

Ba gi©y... Bèn gi©y... N¨m gi©y...

X¸c ®Þnh, gîi t¶ thêi gian.

L©u qu¸!

Béc lé tr¹ng th¸i c¶m xóc

Mét håi cßi.

Th«ng b¸o vÒ sù cã mÆt cña sù vËt, hiÖn t­îng

L¸ ¬i!

Gäi ®¸p

"H·y kÓ chuyÖn cuéc ®êi b¹n cho t«i nghe ®i!"; "B×nh th­êng l¾m, ch¼ng cã g× ®¸ng kÓ ®©u."

Lµm cho lêi v¨n ng¾n gän, tr¸nh lÆp thõa.

3. ViÕt ®o¹n v¨n ng¾n (kho¶ng 5 – 7 c©u) t¶ c¶nh quª h­¬ng, trong ®ã cã mét vµi c©u ®Æc biÖt.

Gîi ý: Xem l¹i c¸c d¹ng c©u ®Æc biÖt ®· häc, kÕt hîp xem l¹i phÇn ph©n biÖt c©u ®Æc biÖt víi c©u rót gän. H·y häc c¸ch sö dông chÝnh c¸c d¹ng c©u ®Æc biÖt trong bµi ®Ó t¹o lËp ®o¹n v¨n.

Bè côc vµ ph­¬ng ph¸p lËp luËn

trong bµi v¨n nghÞ luËn

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. Bè côc trong bµi v¨n nghÞ luËn

§äc l¹i bµi Tinh thÇn yªu n­íc vµ cho biÕt:

- Cã thÓ chia v¨n b¶n nµy thµnh mÊy phÇn?

- Néi dung cña tõng phÇn lµ g×?

Gîi ý:

V¨n b¶n cã bè côc ba phÇn:

- PhÇn Më bµi nªu lªn vÊn ®Ò sÏ bµn luËn: tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta - luËn ®iÓm lín;

- PhÇn Th©n bµi cô thÓ ho¸ luËn ®iÓm lín b»ng c¸c luËn ®iÓm nhá:

+ Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta trong qu¸ khø;

+ Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta trong hiÖn t¹i;

- PhÇn KÕt bµi kh¼ng ®Þnh nh÷ng luËn ®iÓm ®· tr×nh bµy: Bæn phËn chóng ta ngµy nay trong viÖc ph¸t huy tinh thÇn yªu n­íc.

2. LËp luËn trong bµi v¨n nghÞ luËn

- LËp luËn lµ c¸ch ®­a ra nh÷ng luËn cø (lÝ lÏ vµ dÉn chøng) ®Ó thuyÕt phôc ng­êi ®äc (nghe) vÒ t­ t­ëng, quan ®iÓm cña ng­êi viÕt (nãi) (thÓ hiÖn ë luËn ®iÓm chÝnh). Tõ luËn ®iÓm, ng­êi ta tiÕn hµnh x¸c ®Þnh lÝ lÏ cho phï hîp. Sau ®ã, tõ lÝ lÏ, ng­êi ta tiÕn hµnh lùa chän dÉn chøng cho phï hîp. Nh­ vËy, lÝ lÏ vµ dÉn chøng ph¶i phï hîp víi nhau vµ phï hîp víi luËn ®iÓm.

- Cã lËp luËn tæng thÓ cña c¶ bµi - lËp luËn theo chiÒu däc vµ cã lËp luËn bé phËn cña tõng ®o¹n - lËp luËn theo chiÒu ngang.

+ LËp luËn tæng thÓ, theo chiÒu däc, thÓ hiÖn ra ë mèi quan hÖ gi÷a c¸c phÇn trong bè côc (Më bµi - Th©n bµi - KÕt bµi) cña bµi viÕt hoÆc gi÷a c¸c ®o¹n trong phÇn Th©n bµi. VÝ dô, lËp luËn theo chiÒu däc cña bµi Tinh thÇn yªu n­íc lµ lËp luËn theo mèi quan hÖ thêi gian, cã thÓ ®­îc s¬ ®å ho¸ nh­ sau:

+ LËp luËn cña bµi v¨n nghÞ luËn cßn thÓ hiÖn ë lËp luËn theo chiÒu ngang. Tøc lµ lËp luËn trong tõng phÇn, ®o¹n. VÝ dô, trong bµi Tinh thÇn yªu n­íc, c¸c phÇn vµ c¸c ®o¹n cã lËp luËn nh­ sau:

Më bµi: LËp luËn theo quan hÖ nguyªn nh©n - kÕt qu¶

Th©n bµi: LËp luËn theo quan hÖ tæng ph©n hîp

KÕt bµi: LËp luËn theo quan hÖ suy luËn t­¬ng ®ång

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

§äc bµi v¨n sau ®©y vµ tr¶ lêi c©u hái.

Häc c¬ b¶n míi cã thÓ trë thµnh tµi lín

ë ®êi cã nhiÒu ng­êi ®i häc, nh­ng Ýt ai biÕt häc cho thµnh tµi.

Danh ho¹ I-ta-li-a Lª-«-na ®¬ Vanh-xi (1452 - 1519) thêi cßn bÐ, cha thÊy cã n¨ng khiÕu héi ho¹, míi cho theo häc danh ho¹ Vª-r«-ki-«. §¬ Vanh-xi th× muèn häc cho nhanh, nh­ng c¸ch d¹y cña Vª-r«-ki-« rÊt ®Æc biÖt. ¤ng b¾t cËu bÐ häc vÏ trøng gµ mÊy chôc ngµy liÒn, lµm cËu ta ph¸t ch¸n. Lóc bÊy giê cËu thÇy míi nãi:"Em nªn biÕt r»ng trong mét ngh×n c¸i trøng, kh«ng bao giê cã hai c¸i h×nh d¸ng hoµn toµn gièng nhau! Cho dï lµ mét c¸i trøng, chØ cÇn ta thay ®æi gãc nh×n nã l¹i hiÖn ra mét h×nh d¸ng kh¸c. Do vËy nÕu kh«ng cè c«ng luyÖn tËp th× kh«ng vÏ ®óng ®­îc ®©u.!". ThÇy Vª-r«-ki-« cßn nãi, vÏ ®i vÏ l¹i c¸i trøng cßn lµ c¸ch luyÖn m¾t cho tinh, luyÖn tay cho dÎo. Khi nµo m¾t tinh tay dÎo th× míi vÏ ®­îc mäi thø. Häc theo c¸ch cña thÇy qu¶ nhiªn vÒ sau §¬ Vanh-xi trë thµnh ho¹ sÜ lín cña thêi Phôc h­ng.

ChuyÖn vÏ trøng cña §¬ Vanh-xi cho ng­êi ta thÊy chØ ai chÞu khã luyÖn tËp ®éng t¸c c¬ b¶n thËt tèt, thËt tinh th× míi cã tiÒn ®å. Vµ còng chØ cã nh÷ng «ng thÇy lín míi biÕt d¹y cho häc trß nh÷ng ®iÒu c¬ b¶n nhÊt. Ng­êi x­a nãi, chØ cã thÇy giái míi ®µo t¹o ®­îc trß giái, qu¶ kh«ng sai.

(Theo Xu©n Yªn)

a) Bµi v¨n nªu t­ t­ëng g×? T­ t­ëng Êy thÓ hiÖn ë nh÷ng luËn ®iÓm nµo? T×m nh÷ng c©u mang luËn ®iÓm.

Gîi ý: Bµi v¨n nªu t­ t­ëng: vai trß cña häc c¬ b¶n ®èi víi mét nh©n tµi. LuËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n thÓ hiÖn râ tõ nhan ®Ò cña bµi v¨n: häc c¬ b¶n míi cã thÓ trë thµnh tµi lín; nãi c¸ch kh¸c: ®Ó trë thµnh tµi ph¶i häc tõ c¬ b¶n.

§Ó thÓ hiÖn ®­îc luËn ®iÓm, ng­êi viÕt ®· thiÕt lËp lÝ lÏ vµ dÉn chøng:

- ë ®êi cã nhiÒu ng­êi ®i häc, nh­ng Ýt ai biÕt häc cho thµnh tµi.

- T¸c gi¶ nªu chuyÖn Lª-«-na ®¬ Vanh-xi häc vÏ trøng (ng­êi viÕt ®· m­în c©u chuyÖn vÒ ho¹ sÜ thiªn tµi lµm thµnh luËn cø thuyÕt phôc cho t­ t­ëng häc c¬ b¶n míi cã thÓ trë thµnh tµi lín.)

- ChØ ai chÞu khã luyÖn tËp ®éng t¸c c¬ b¶n thËt tèt, thËt tinh th× míi cã tiÒn ®å.

b) Bµi v¨n trªn ®­îc bè côc ra sao? H·y nhËn xÐt vÒ c¸ch lËp luËn cña bµi v¨n.

Gîi ý: Quan s¸t c¸c m« h×nh sau:

- LËp luËn cña toµn bµi, lËp luËn chiÒu däc: Quan hÖ tæng ph©n hîp.

- Më bµi: LËp luËn theo quan hÖ t­¬ng ph¶n.

- KÕt bµi: LËp luËn theo quan hÖ nguyªn nh©n - kÕt qu¶.

LuyÖn tËp vÒ ph­¬ng ph¸p lËp luËn

trong v¨n nghÞ luËn

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. LËp luËn trong ®êi sèng

a) - §äc c¸c vÝ dô sau vµ cho biÕt bé phËn nµo lµ luËn cø, bé phËn nµo lµ kÕt luËn.

(1) H«m nay trêi m­a, chóng ta kh«ng ®i ch¬i c«ng viªn n÷a.

(2) Em rÊt thÝch ®äc s¸ch, v× qua s¸ch em häc ®­îc nhiÒu ®iÒu.

(3) Trêi nãng qu¸, ®i ¨n kem ®i.

Gîi ý: LËp luËn lµ c¸ch ®­a ra nh÷ng lÝ lÏ vµ dÉn chøng (luËn cø) ®Ó dÉn d¾t thuyÕt phôc ng­êi nghe (®äc) chÊp nhËn mét quan ®iÓm, t­ t­ëng nµo ®ã cña ng­êi nãi (viÕt). Quan ®iÓm, t­ t­ëng cÇn ®­îc chÊp nhËn Êy lµ kÕt luËn. Quan s¸t b¶ng sau:

- NhËn xÐt vÒ vÞ trÝ, mèi quan hÖ gi÷a kÕt luËn vµ luËn cø trong c¸c c©u trªn. Cã thÓ ho¸n ®æi vÞ trÝ gi÷a luËn cø víi kÕt luËn ®­îc kh«ng?

Gîi ý: Quan s¸t b¶ng sau:

LuËn cø

KÕt luËn

H«m nay trêi m­a

chóng ta kh«ng ®i ch¬i c«ng viªn n÷a.

v× qua s¸ch em häc ®­îc nhiÒu ®iÒu.

Em rÊt thÝch ®äc s¸ch

Trêi nãng qu¸

®i ¨n kem ®i.

Nguyªn nh©n

KÕt qu¶

Cã thÓ ho¸n ®æi vÞ trÝ gi÷a luËn cø vµ kÕt luËn, vÝ dô:

Chóng ta kh«ng ®i ch¬i c«ng viªn n÷a, (v×) h«m nay trêi m­a.

b) D­íi ®©y lµ c¸c kÕt luËn, h·y lùa chän nh÷ng luËn cø thÝch hîp ®Ó x©y dùng thµnh mét lËp luËn hoµn chØnh (®iÒn vµo vÞ trÝ dÊu ba chÊm).

(1) Em rÊt yªu tr­êng em ...

(2) Nãi dèi rÊt cã h¹i ...

(3) ... nghØ mét l¸t ®Ó nghe nh¹c th«i.

(4) ... chóng ta cÇn biÕt nghe lêi cha mÑ.

(5) ... em rÊt thÝch ®i tham quan.

Gîi ý:

- ... v× ...

- ... v× ...

- MÖt qu¸, ...

- "C¸ kh«ng ¨n muèi c¸ ­¬n; Con kh«ng nghe lêi cha mÑ, tr¨m ®­êng con h­.", ...

- §i tham quan sÏ ®­îc biÕt thªm nhiÒu ®iÒu míi l¹ nªn ...

c) D­íi ®©y lµ c¸c luËn cø, h·y viÕt tiÕp phÇn kÕt luËn.

(1) Ngåi m·i ë nhµ ch¸n l¾m ...

(2) Ngµy mai ®· thi råi mµ bµi vë cßn nhiÒu qu¸ ...

(3) NhiÒu b¹n nãi n¨ng thËt khã nghe ...

(4) C¸c b¹n ®· lín råi, lµm anh lµm chÞ chóng nã …

(5) CËu nµy ham bãng ®¸ thËt ...

Gîi ý: Chó ý lùa chän kÕt luËn phï hîp víi luËn cø cho tr­íc vµ ®óng víi thùc tÕ.

- (1): ..., ph¶i ...

- (2): ..., ph¶i ...

- (3): ... khiÕn cho ...

- (4): ... cho nªn ph¶i ...

- (5): ... ch¼ng chÞu ...

2. LËp luËn trong v¨n nghÞ luËn

a) D­íi ®©y lµ c¸c luËn ®iÓm th­êng gÆp trong v¨n nghÞ luËn. H·y ®äc vµ nhËn xÐt vÒ ®Æc ®iÓm chung cña chóng.

(1) Chèng n¹n thÊt häc.

(2) D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc.

(3) CÇn t¹o ra thãi quen tèt trong ®êi sèng x· héi.

(4) S¸ch lµ ng­êi b¹n lín cña con ng­êi.

(5) Häc c¬ b¶n míi cã thÓ trë thµnh tµi lín.

Gîi ý: H·y so s¸nh víi c¸c kÕt luËn trong môc 1. b trªn ®Ó thÊy ®­îc ®Æc ®iÓm cña luËn ®iÓm trong v¨n nghÞ luËn.

LuËn ®iÓm trong v¨n nghÞ luËn lµ nh÷ng kÕt luËn cã tÝnh kh¸i qu¸t, cã ý nghÜa phæ biÕn ®èi víi x· héi, kh¸c víi nh÷ng kÕt luËn cña lËp luËn trong ®êi sèng lµ nh÷ng luËn ®iÓm g¾n víi nh÷ng t×nh huèng giao tiÕp nhÊt ®Þnh.

b) Tuú chän mét ®Ò bµi nghÞ luËn ®· ®­îc giíi thiÖu trong c¸c bµi häc tr­íc, h·y h×nh thµnh lËp luËn b»ng c¸ch ®Æt ra nh÷ng c©u hái sau:

- V× sao ph¶i nªu ra luËn ®iÓm ®ã?

- LuËn ®iÓm ®ã cã néi dung g×?

- LuËn ®iÓm ®ã cã c¬ së nµo trong thùc tÕ?

- LuËn ®iÓm ®ã cã t¸c dông g×?

Gîi ý: Tr¶ lêi c¸c c©u hái trªn, thùc chÊt lµ tiÕn hµnh x¸c ®Þnh c¸c luËn ®iÓm nhá, c¸c luËn cø thÝch hîp vµ s¾p xÕp chóng cho hîp lÝ, nh»m dÉn d¾t ®Õn kÕt luËn, lµm cho ng­êi ®äc, ng­êi nghe ®ång ý víi luËn ®iÓm cña m×nh. Ch¼ng h¹n, víi ®Ò bµi "S¸ch lµ ng­êi b¹n lín cña con ng­êi", cã thÓ ®Æt ra nh÷ng c©u hái nh­ sau:

- V× sao l¹i nãi "S¸ch lµ ng­êi b¹n lín cña con ng­êi"? V× s¸ch rÊt cã Ých ®èi víi con ng­êi.

- Ých lîi cña s¸ch ®èi víi ®êi sèng con ng­êi thÓ hiÖn cô thÓ ë nh÷ng ph­¬ng diÖn nµo?

- Trong thùc tÕ, Ých lîi cña s¸ch thÓ hiÖn ra sao? Nh÷ng sù viÖc cô thÓ nµo cho thÊy Ých lîi cña s¸ch?

- NhËn râ Ých lîi to lín cña s¸ch nh­ vËy, chóng ta sÏ lµm g×?

§äc l¹i bµi Ých lîi cña viÖc ®äc s¸ch (bµi 19) ®Ó kiÓm tra l¹i c¸c ph­¬ng ¸n tr¶ lêi.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. §äc l¹i hai truyÖn ThÇy bãi xem voi vµ Õch ngåi ®¸y giÕng. Víi mçi truyÖn, h·y rót ra mét kÕt luËn d­íi d¹ng mét luËn ®iÓm ®Ó cã thÓ dïng lµm ®Ò bµi cho bµi v¨n nghÞ luËn.

Gîi ý:

- ThÇy bãi xem voi: Ph¶i cã c¸i nh×n toµn diÖn tr­íc sù vËt, hiÖn t­îng.

- Õch ngåi ®¸y giÕng: Kh«ng ®­îc chñ quan, kiªu ng¹o.

2. LËp luËn cho hai luËn ®iÓm võa x¸c ®Þnh ®­îc.

Gîi ý:

- X©y dùng lËp luËn chÝnh:

+ ThÇy bãi xem voi: Muèn hiÓu biÕt ®­îc sù vËt, hiÖn t­îng nµo ®ã cÇn ph¶i cã c¸i nh×n toµn diÖn. (quan hÖ ®iÒu kiÖn - kÕt qu¶)

+ Õch ngåi ®¸y giÕng: Kh«ng ®­îc chñ quan, kiªu ng¹o mµ ph¶i cè g¾ng më réng tÇm hiÓu biÕt cña m×nh. ( quan hÖ suy luËn b¸c bá - kh¼ng ®Þnh)

- Tõ nh÷ng lËp luËn chÝnh ®· x¸c ®Þnh ®­îc, h·y ®Æt c¸c c©u hái ®Ó x©y dùng luËn ®iÓm phô vµ c¸c luËn cø t­¬ng øng; s¾p xÕp c¸c luËn ®iÓm, luËn cø theo bè côc 3 phÇn. Chó ý thiÕt lËp mèi quan hÖ lËp luËn gi÷a ba phÇn, ch¼ng h¹n, víi ®Ò Kh«ng ®­îc chñ quan, kiªu ng¹o, cã thÓ lËp luËn theo quan hÖ tæng ph©n hîp nh­ sau:

sù giµu ®Ñp cña tiÕng viÖt

§Æng Thai Mai

I. VÒ T¸c gi¶

§Æng Thai Mai (1902-1984) lµ mét nhµ v¨n, ®ång thêi lµ nhµ nghiªn cøu v¨n häc lín. Nh÷ng bµi phª b×nh, nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu cña «ng cã gi¸ trÞ lín vÒ häc thuËt, mang ®Õn cho b¹n ®äc nh÷ng nhËn thøc s©u s¾c vÒ t¸c gia, t¸c phÈm v¨n häc, vÒ ng«n ng÷ d©n téc,...

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. §©y chØ lµ mét ®o¹n trÝch nªn bè côc kh«ng hoµn chØnh. Cã thÓ chia thµnh c¸c phÇn nh­ sau:

( PhÇn më ®Çu (®o¹n 1, 2): Nªu luËn ®iÓm kh¸i qu¸t.

( PhÇn khai triÓn (cßn l¹i): VÎ ®Ñp vµ søc sèng cña tiÕng ViÖt. PhÇn nµy gåm hai ý:

+ Tõ "TiÕng ViÖt, trong cÊu t¹o cña nã" ®Õn "rÊt ngon lµnh trong nh÷ng c©u tôc ng÷": TiÕng ViÖt trong con m¾t ng­êi n­íc ngoµi;

+ Tõ "TiÕng ViÖt chóng ta gåm cã" ®Õn hÕt: Nh÷ng yÕu tè t¹o nªn vÎ ®Ñp vµ søc sèng cña tiÕng ViÖt.

2. NhËn ®Þnh "TiÕng ViÖt cã nh÷ng ®Æc s¾c cña mét thø tiÕng ®Ñp, mét thø tiÕng hay" ®­îc gi¶i thÝch kh¸ râ rµng qua mét cÊu tróc lÆp cã nhÞp ®iÖu: "nãi thÕ cã nghÜa lµ nãi r»ng..." gåm hai vÕ. ë vÕ thø nhÊt, t¸c gi¶ nªu nh÷ng ®Æc tr­ng c¬ b¶n cña tiÕng ViÖt ("hµi hoµ vÒ mÆt ©m h­ëng, thanh ®iÖu mµ còng rÊt tÕ nhÞ, uyÓn chuyÓn trong c¸ch ®Æt c©u"), vÕ thø hai tiÕp nèi vÕ tr­íc, nªu kh¶ n¨ng cña tiÕng ViÖt trong viÖc "diÔn t¶ t×nh c¶m, t­ t­ëng vµ tho¶ m·n cho yªu cÇu cña ®êi sèng v¨n ho¸ n­íc nhµ qua c¸c thêi k× lÞch sö".

3. §Ó chøng minh cho vÎ ®Ñp cña tiÕng ViÖt, t¸c gi¶ ®· tr×nh bµy nh÷ng ý kiÕn theo hai ph­¬ng thøc gi¸n tiÕp vµ trùc tiÕp. Víi mçi ph­¬ng thøc, t¸c gi¶ l¹i ®­a ra nh÷ng chøng cø cô thÓ, giµu søc thuyÕt phôc.

Ph­¬ng thøc gi¸n tiÕp lµ tr×nh bµy c¸c ý kiÕn vÒ tiÕng ViÖt cña ng­êi n­íc ngoµi. T¸c gi¶ ®· ®­a ra nh÷ng chøng cø rÊt toµn diÖn, tõ ng­êi kh«ng biÕt tiÕng ViÖt cho ®Õn ng­êi biÕt tiÕng ViÖt. Ng­êi kh«ng biÕt tiÕng ViÖt th× chØ cÇn c¨n cø vµo ©m thanh còng nhËn ra r»ng, "tiÕng ViÖt lµ mét thø tiÕng giµu chÊt nh¹c". Ng­êi biÕt tiÕng ViÖt cã thÓ ®­a ra nh÷ng nhËn ®Þnh cô thÓ. Ph­¬ng thøc nµy tuy kh«ng thÓ cung cÊp nh÷ng nhËn ®Þnh kh¸i qu¸t vµ ®Çy ®ñ nh­ng cã ­u ®iÓm lµ rÊt kh¸ch quan.

§Ó bæ sung cho ph­¬ng thøc trªn, t¸c gi¶ trùc tiÕp ph©n tÝch, miªu t¶ c¸c yÕu tè ng«n ng÷ cña tiÕng ViÖt trªn c¸c ph­¬ng diÖn c¬ b¶n, tõ ng÷ ©m, ng÷ ph¸p ®Õn tõ vùng. VÒ ng÷ ©m: tiÕng ViÖt cã hÖ thèng nguyªn ©m, phô ©m phong phó vµ rÊt giµu thanh ®iÖu (s¸u thanh). VÒ ng÷ ph¸p: tiÕng ViÖt rÊt uyÓn chuyÓn, nhÞp nhµng. VÒ tõ vùng: tiÕng ViÖt gîi h×nh, giµu nh¹c ®iÖu. TiÕng ViÖt cã kh¶ n¨ng dåi dµo trong viÖc cÊu t¹o tõ ng÷ vµ h×nh thøc diÔn ®¹t. TiÕng ViÖt cã sù ph¸t triÓn qua c¸c thêi k× lÞch sö vÒ c¶ hai mÆt tõ vùng vµ ng÷ ph¸p. CÊu t¹o vµ kh¶ n¨ng thÝch øng víi sù ph¸t triÓn lµ mét biÓu hiÖn vÒ søc sèng m¹nh mÏ cña tiÕng ViÖt.

Qua hÖ thèng luËn cø vµ nh÷ng dÉn chøng toµn diÖn vÒ mäi mÆt nh­ vËy, t¸c gi¶ ®· lµm næi bËt c¸i ®Ñp vµ c¸i hay cña tiÕng ViÖt. C¸i ®Ñp cña tiÕng ViÖt thÓ hiÖn ë sù hµi hoµ vÒ ©m h­ëng, thanh ®iÖu, cßn c¸i hay l¹i thÓ hiÖn trong sù tÕ nhÞ, uyÓn chuyÓn trong c¸ch ®Æt c©u, cã ®Çy ®ñ kh¶ n¨ng diÔn ®¹t nh÷ng t­ t­ëng, t×nh c¶m cña con ng­êi vµ tho¶ m·n c¸c yªu cÇu ph¸t triÓn cña ®êi sèng v¨n ho¸ ngµy mét phøc t¹p vÒ mäi mÆt kinh tÕ, chÝnh trÞ, khoa häc, kÜ thuËt, v¨n nghÖ,...

VÝ dô: Sù kÕt hîp gi÷a ©m thanh, nhÞp ®iÖu vµ ý nghÜa ®· t¹o cho c¸c c©u th¬ ViÖt mét kh¶ n¨ng biÓu ®¹t v« cïng phong phó vµ s©u s¾c:

Con l¹i vÒ quª mÑ nu«i x­a

Mét buæi tr­a n¾ng dµi b·i c¸t

Giã léng x«n xao, sãng biÓn ®u ®­a

M¸t r­îi lßng ta ng©n nga tiÕng h¸t.

(Tè H÷u, MÑ T¬m)

§o¹n th¬ trªn rÊt giµu h×nh ¶nh vµ nh¹c ®iÖu. Buæi tr­a n¾ng dµi b·i c¸t, cã giã léng x«n xao, cã sãng biÓn ®u ®­a, vµ lßng ng­êi còng x«n xao, ®u ®­a cïng víi sãng, víi giã. Bëi thÕ nªn sù chuyÓn ®æi nghÜa trong c©u th¬ cuèi (lßng ta m¸t r­îi, ng©n nga tiÕng h¸t) trë nªn hÕt søc tù nhiªn, khiÕn cho b¹n ®äc còng c¶m thÊy r¹o rùc, b©ng khu©ng, dÔ dµng ®ång c¶m, sÎ chia nçi niÒm t©m tr¹ng víi t¸c gi¶.

4. Sù giµu cã vµ kh¶ n¨ng phong phó cña tiÕng ViÖt ®­îc thÓ hiÖn ë nh÷ng ph­¬ng diÖn:

- TiÕng ViÖt cã hÖ thèng nguyªn ©m phô ©m phong phó, giµu thanh ®iÖu (6 thanh).

- UyÓn chuyÓn, c©n ®èi, nhÞp nhµng vÒ mÆt có ph¸p.

- Tõ vùng dåi dµo gi¸ trÞ th¬, nh¹c, ho¹.

- Cã kh¶ n¨ng dåi dµo vÒ cÊu t¹o tõ ng÷ vµ h×nh thøc diÔn ®¹t.

- Cã sù ph¸t triÓn qua c¸c thêi k× lÞch sö vÒ c¶ hai mÆt tõ vùng vµ ng÷ ph¸p. Cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi sù ph¸t triÓn liªn tôc cña thêi ®¹i vµ cuéc sèng.

5.* VÒ nghÖ thuËt nghÞ luËn, bµi viÕt nµy cã nhiÒu ­u ®iÓm næi bËt: T¸c gi¶ ®· kÕt hîp hµi hoµ gi÷a gi¶i thÝch, chøng minh víi b×nh luËn. T¸c gi¶ ®· sö dông mét hÖ thèng lËp luËn chÆt chÏ: nªu nhËn ®Þnh kh¸i qu¸t, gi¶i thÝch b»ng nhiÒu ph­¬ng thøc linh ho¹t, tiÕp ®ã dïng c¸c dÉn chøng ®Ó chøng minh. C¸c dÉn chøng ®­îc dÉn ra kh¸ bao qu¸t, toµn diÖn.

§Ó cho bµi viÕt thªm ng¾n gän, sóc tÝch, t¸c gi¶ ®· nhiÒu lÇn sö dông biÖn ph¸p më réng thµnh phÇn c©u. VÝ dô: "Hä kh«ng hiÓu tiÕng ta, vµ ®ã lµ mét Ên t­îng, Ên t­îng cña ng­êi "nghe" vµ chØ nghe th«i". HoÆc: "Mét gi¸o sÜ n­íc ngoµi (chóng ta biÕt r»ng nhiÒu nhµ truyÒn ®¹o Thiªn Chóa n­íc ngoµi còng lµ nh÷ng ng­êi rÊt th¹o tiÕng ViÖt), ®· cã thÓ nãi...". C¸ch më réng c©u nh­ vËy gióp t¸c gi¶ kh«ng ph¶i viÕt nhiÒu c©u, ®ång thêi l¹i lµm cho c¸c ý g¾n kÕt víi nhau chÆt chÏ vµ m¹ch l¹c h¬n.

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

Bµi v¨n chøng minh sù giµu cã vµ ®Ñp ®Ï cña tiÕng ViÖt trªn nhiÒu ph­¬ng diÖn: ng÷ ©m, tõ vùng, ng÷ ph¸p, biÓu hiÖn hïng hån cña søc sèng d©n téc.

2. C¸ch ®äc

Còng gièng nh­ v¨n b¶n Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta, ®o¹n trÝch nµy ®­îc tæ chøc rÊt chÆt chÏ, l« gÝch víi hÖ thèng luËn ®iÓm, luËn cø, luËn chøng võa sinh ®éng võa khoa häc. Ngoµi c¸c yªu cÇu chung khi ®äc kiÓu bµi nghÞ luËn (®· tr×nh bµy ë bµi tr­íc), cÇn chó ý ®Õn tæ chøc ng«n ng÷ riªng, giäng ®iÖu vµ c¸ch hµnh v¨n riªng cña tõng t¸c gi¶, t¸c phÈm. Cô thÓ, trong v¨n b¶n Sù giµu ®Ñp cña TiÕng ViÖt, hÖ thèng lËp luËn ®­îc tr×nh bµy theo h­íng tõ kh¸i qu¸t ®Õn cô thÓ, tõ thùc tiÔn ®Õn lÝ luËn, trong ®ã cã c¶ lÝ luËn vÒ tiÕng, vÒ vÇn, vÒ thanh, tõ tõ vùng ®Õn ng÷ ph¸p, ng÷ ©m,...

NÕu nh­ trong v¨n b¶n Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta, cÊu tróc trïng ®iÖp cña v¨n b¶n cã g©y Ýt nhiÒu khã kh¨n cho viÖc ®äc nh­ng l¹i cã thÓ gióp b¹n ®äc n¾m b¾t ®­îc nhÞp ®iÖu mét c¸ch nhanh chãng th× trong v¨n b¶n nµy, ®Æc ®iÓm ®ã l¹i kh«ng ®­îc thÓ hiÖn mét c¸ch râ rµng (dÉu t¸c gi¶ cã sö dông biÖn ph¸p lÆp cÊu tróc). Yªu cÇu chung víi c¸c v¨n b¶n nghÞ luËn vÉn lµ tËp ®äc tr­íc nhiÒu lÇn ®Ó n¾m b¾t ®­îc t­ t­ëng, nhÊt lµ m¹ch v¨n cña t¸c gi¶, tõ ®ã cã sù ®iÒu chØnh giäng ®äc cho phï hîp.

3. §äc bµi TiÕng ViÖt giµu vµ ®Ñp (trÝch trong cuèn Gi÷ g×n sù trong s¸ng cña tiÕng ViÖt cña Ph¹m V¨n §ång) vµ ghi l¹i nh÷ng ý kiÕn nãi vÒ sù giµu ®Ñp, phong phó cña tiÕng ViÖt vµ nhiÖm vô ph¶i gi÷ g×n sù trong s¸ng cña tiÕng ViÖt.

4. Cã thÓ lÊy c¸c vÝ dô kiÓu nh­:

- §­êng v« xø HuÕ quanh quanh,

Non xanh n­íc biÕc nh­ tranh ho¹ ®å…

(Ca dao)

- … Th©n em nh­ chÏn lóa ®ßng ®ßng,

PhÊt ph¬ d­íi ngän n¾ng hång ban mai.

(Ca dao)

- … Tuæi th¬ t«i ®· h»n s©u trong kÝ øc nh÷ng ngän nói trong xa lÊp l¸nh nh­ kim c­¬ng, lóc xanh mê, khi xanh thÉm, lóc tÝm l¬, khi rùc rì nh­ nói ngäc mµu xanh.

(Mai V¨n T¹o)

- … Th­êng th­êng, vµo kho¶ng ®ã trêi ®· hÕt nåm, m­a xu©n b¾t ®Çu thay thÕ cho m­a phïn, kh«ng cßn lµm cho nÒn trêi ®ïng ®ôc nh­ mµu pha lª mê. S¸ng dËy, n»m dµi nh×n ra cöa sæ thÊy nh÷ng vÖt xanh t­¬i hiÖn ë trªn trêi, m×nh c¶m thÊy r¹o rùc mét niÒm vui s¸ng sña. Trªn giµn hoa thiªn lÝ, vµi con ong siªng n¨ng ®· bay ®i kiÕm nhÞ hoa. ChØ ®é t¸m chÝn giê, trªn nÒn trêi trong trong cã nh÷ng lµn s¸ng hång hång rung ®éng nh­ c¸nh con ve míi lét.

(Vò B»ng)

Thªm tr¹ng ng÷ cho c©u

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. §Æc ®iÓm cña tr¹ng ng÷

a) X¸c ®Þnh tr¹ng ng÷ trong c¸c c©u d­íi ®©y

D­íi bãng tre xanh, ®· tõ l©u ®êi, ng­êi d©n cµy ViÖt Nam dùng nhµ, dùng cöa, vì ruéng, khai hoang. Tre ¨n ë víi ng­êi, ®êi ®êi, kiÕp kiÕp. [...]

Tre víi ng­êi nh­ thÕ ®· mÊy ngh×n n¨m. Mét thÕ kØ "v¨n minh", "khai ho¸" cña thùc d©n còng kh«ng lµm ra ®­îc mét tÊc s¾t. Tre vÉn ph¶i cßn vÊt v¶ m·i víi ng­êi. Cèi xay tre nÆng nÒ quay, tõ ngh×n ®êi nay, xay n¾m thãc.

(ThÐp Míi)

Gîi ý: Ph©n tÝch thµnh phÇn cÊu t¹o cña tõng c©u ®Ó nhËn diÖn tr¹ng ng÷.

b) NhËn xÐt vÒ ý nghÜa cña c¸c tr¹ng ng÷ võa t×m ®­îc trong c¸c c©u trªn.

Gîi ý: Tr¹ng ng÷ lµ thµnh phÇn phô cña c©u, cã t¸c dông më réng ý nghÜa cho c©u.

C¸c tr¹ng ng÷

ý nghÜa

D­íi bãng tre xanh

lµm râ, x¸c ®Þnh vÒ mÆt kh«ng gian (n¬i chèn) cho ®iÒu ®­îc nãi ®Õn trong c©u.

®· tõ l©u ®êi

bæ sung thªm thµnh phÇn ý nghÜa x¸c ®Þnh vÒ mÆt thêi gian cho c©u

®êi ®êi, kiÕp kiÕp

tõ ngh×n ®êi nay

c) C¸c tr¹ng ng÷ trªn n»m ë vÞ trÝ nµo trong c©u?

Gîi ý:

- Tr¹ng ng÷ cã thÓ n»m ë ®Çu c©u: D­íi bãng tre xanh, ®· tõ l©u ®êi, ng­êi d©n cµy ViÖt Nam dùng nhµ, dùng cöa, vì ruéng, khai hoang.

- Tr¹ng ng÷ n»m ë cuèi c©u: Tre ¨n ë víi ng­êi, ®êi ®êi, kiÕp kiÕp.

- Tr¹ng ng÷ cã thÓ n»m ë gi÷a c©u: Cèi xay tre nÆng nÒ quay, tõ ngh×n ®êi nay, xay n¾m thãc.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Trong sè c¸c c©u sau ®©y, ë c©u nµo côm tõ mïa xu©n lµm tr¹ng ng÷? ë nh÷ng c©u cßn l¹i, côm tõ mïa xu©n ®ãng vai trß g×?

a) Mïa xu©n cña t«i - mïa xu©n B¾c ViÖt, mïa xu©n cña Hµ Néi - lµ mïa xu©n cã m­a riªu riªu, giã lµnh l¹nh, cã tiÕng nh¹n kªu trong ®ªm xanh [...].

(Vò B»ng)

b) Mïa xu©n, c©y g¹o gäi ®Õn bao nhiªu lµ chim rÝu rÝt.

(Vò Tó Nam)

c) Tù nhiªn nh­ thÕ: ai còng chuéng mïa xu©n.

(Vò B»ng)

d) Mïa xu©n! Mçi khi ho¹ mi tung ra nh÷ng tiÕng hãt vang lõng, mäi vËt nh­ cã sù ®æi thay k× diÖu.

(Vâ Qu¶ng)

Gîi ý: Ph©n tÝch thµnh phÇn cÊu t¹o cña tõng c©u ®Ó nhËn diÖn tr¹ng ng÷ (nÕu cã) vµ x¸c ®Þnh vai trß cña côm tõ mïa xu©n trong c©u.

- a)

Mïa xu©n cña t«i - mïa xu©n B¾c ViÖt, mïa xu©n cña Hµ Néi - /

C

lµ mïa xu©n cã m­a riªu riªu,... cã tiÕng nh¹n ... ®ªm xanh.

V

- b)

Mïa xu©n, c©y g¹o / gäi ®Õn bao nhiªu lµ chim rÝu rÝt.

Tr. ng÷

C

V

- c)

Tù nhiªn nh­ thÕ: ai / còng chuéng mïa xu©n.

C

V

- d)

Mïa xu©n!

C©u ®Æc biÖt

2. T×m tr¹ng ng÷ trong c¸c c©u d­íi ®©y:

a) C¬n giã mïa h¹ l­ít qua võng sen trªn hå, nhuÇn thÊm c¸i h­¬ng th¬m cña l¸, nh­ b¸o tr­íc mïa vÒ cña mét thøc quµ thanh nh· vµ tinh khiÕt. C¸c b¹n cã ngöi thÊy, khi ®i qua nh÷ng c¸nh ®ång xanh, mµ h¹t thãc nÕp ®Çu tiªn lµm trÜu th©n lóa cßn t­¬i, ngöi thÊy c¸i mïi th¬m m¸t cña b«ng lóa non kh«ng? Trong c¸i vá xanh kia, cã mét giät s÷a tr¾ng th¬m, ph¶ng phÊt h­¬ng vÞ ngµn hoa cá. D­íi ¸nh n¾ng, giät s÷a dÇn dÇn ®«ng l¹i, b«ng lóa ngµy cµng cong xuèng, nÆng v× c¸i chÊt quý trong s¹ch cña Trêi.

(Th¹ch Lam)

b) Chóng ta cã thÓ kh¼ng ®Þnh r»ng: cÊu t¹o cña TiÕng ViÖt, víi kh¶ n¨ng thÝch øng víi hoµn c¶nh lÞch sö nh­ chóng ta võa nãi trªn ®©y, lµ mét chøng cí kh¸ râ vÒ søc sèng cña nã.

(§Æng Thai Mai)

Gîi ý: Xem b¶ng d­íi

3. Ph©n lo¹i c¸c tr¹ng ng÷ võa t×m ®­îc dùa theo ý nghÜa mµ nã bæ sung cho c©u.

Gîi ý: Ph©n tÝch thµnh phÇn cÊu t¹o cña tõng c©u ®Ó x¸c ®Þnh thµnh phÇn tr¹ng ng÷. H·y quan s¸t b¶ng sau:

Tr¹ng ng÷ chØ thêi gian

khi ®i qua nh÷ng c¸nh ®ång xanh, mµ h¹t thãc nÕp ®Çu tiªn lµm trÜu th©n lóa cßn t­¬i

Tr¹ng ng÷ chØ kh«ng gian (n¬i chèn)

trong c¸i vá xanh kia; d­íi ¸nh n¾ng

Tr¹ng ng÷ chØ nguyªn nh©n

v× c¸i chÊt quý trong s¹ch cña Trêi

Tr¹ng ng÷ chØ c¸ch thøc

nh­ b¸o tr­íc mïa vÒ cña mét thøc quµ thanh nh· vµ tinh khiÕt

Tr¹ng ng÷ chØ ph­¬ng tiÖn

víi kh¶ n¨ng thÝch hîp víi hoµn c¶nh lÞch sö nh­ chóng ta võa nãi trªn ®©y

C¸c lo¹i tr¹ng ng÷ trªn ®©y còng lµ c¸c lo¹i tr¹ng ng÷ mµ chóng ta th­êng sö dông khi nãi, viÕt.

T×m hiÓu chung

vÒ phÐp lËp luËn chøng minh

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. Trong ®êi sèng, chóng ta vÉn th­êng lµm s¸ng tá mét viÖc g× ®ã cho ng­êi kh¸c thÊy hoÆc lµm cho ai ®ã tin vµo nhËn ®Þnh cña m×nh. Ng­êi ta chØ cã thÓ tin vµo nhËn ®Þnh cña ai ®ã khi nhËn ®Þnh ®ã cã c¨n cø ®óng ®¾n, dùa trªn nh÷ng sù thËt ®­îc thõa nhËn. Ch¼ng h¹n, em s¬ ý ®¸nh r¬i mét chiÕc bót m¸y rÊt quý, em biÕt cã mét b¹n ë líp kh¸c (kh«ng quen em) nhÆt ®­îc, em gÆp ®Ó xin l¹i nh­ng b¹n ®ã muèn em chøng tá ®­îc r»ng chiÕc bót m¸y ®ã lµ cña em. Trong t×nh huèng nµy, em ph¶i lµm g×? Em ph¶i chøng minh cho b¹n ®ã tin r»ng chiÕc bót m¸y ®ã lµ cña em. Lµm thÕ nµo ®Ó b¹n ®ã tin? Em kh«ng thÓ chØ gi¶i thÝch su«ng, cÇn ®­a ra nh÷ng chøng cø x¸c thùc, vÝ dô: trªn th©n bót cã kh¾c tªn em, lo¹i mùc trong bót, mét vÕt søt nhá ë bªn trong ruét bót, mét b¹n kh¸c cïng x¸c nhËn chiÕc bót ®ã ®óng lµ cña em,...

VËy, chøng minh lµ g×?

Chøng minh lµ dïng c¸i ®­îc thõa nhËn lµ ®óng, cã thËt ®Ó chøng tá mét ®iÒu g× ®ã lµ ®¸ng tin.

2. §äc bµi v¨n nghÞ luËn sau vµ tr¶ lêi c©u hái:

§õng sî vÊp ng·

§· bao lÇn b¹n vÊp ng· mµ kh«ng hÒ nhí. LÇn ®Çu tiªn chËp ch÷ng b­íc ®i, b¹n ®· bÞ ng·. LÇn ®Çu tiªn tËp b¬i, b¹n uèng n­íc vµ suýt chÕt ®uèi ph¶i kh«ng? LÇn ®Çu tiªn ch¬i bãng bµn, b¹n cã ®¸nh tróng bãng kh«ng? Kh«ng sao ®©u v× ...

Oan §i-xn©y tõng bÞ toµ b¸o sa th¶i v× thiÕu ý t­ëng. ¤ng còng nÕm mïi ph¸ s¶n nhiÒu lÇn tr­íc khi s¸ng t¹o nªn §i-xn©y-len.

Lóc cßn häc phæ th«ng, Lu-i Pa-xt¬ chØ lµ mét häc sinh trung b×nh. VÒ m«n Ho¸, «ng ®øng h¹ng 15 trong sè 22 häc sinh cña líp.

LÐp T«n-xt«i, t¸c gi¶ cña bé tiÓu thuyÕt næi tiÕng ChiÕn tranh vµ hoµ b×nh, bÞ ®×nh chØ häc ®¹i häc v× "võa kh«ng cã n¨ng lùc, võa thiÕu ý chÝ häc tËp".

Hen-ri Pho thÊt b¹i vµ ch¸y tói tíi n¨m lÇn tr­íc khi thµnh c«ng.

Ca sÜ «-pª-ra næi tiÕng En-ri-c« Ca-ru-x« bÞ thÇy gi¸o cho lµ thiÕu chÊt giäng vµ kh«ng thÓ nµo h¸t ®­îc.

VËy xin b¹n chí lo sî thÊt b¹i. §iÒu ®¸ng sî h¬n lµ b¹n ®· bá qua nhiÒu c¬ héi chØ v× kh«ng cè g¾ng hÕt m×nh.

(Theo Tr¸i tim cã ®iÒu k× diÖu)

a) X¸c ®Þnh luËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n §õng sî vÊp ng·. T×m nh÷ng c©u v¨n mang luËn ®iÓm.

Gîi ý:

- Nhan ®Ò cña bµi v¨n thÓ hiÖn luËn ®iÓm chÝnh ®õng sî vÊp ng·. Bµi v¨n sö dông phÐp lËp luËn chøng minh ®Ó thuyÕt phôc vÒ luËn ®iÓm nµy.

- C¸c c©u mang luËn ®iÓm:

+ §· bao lÇn b¹n vÊp ng· mµ kh«ng hÒ nhí. LÇn ®Çu tiªn chËp ch÷ng b­íc ®i, b¹n ®· bÞ ng·. LÇn ®Çu tiªn tËp b¬i, b¹n uèng n­íc vµ suýt chÕt ®uèi ph¶i kh«ng? LÇn ®Çu tiªn ch¬i bãng bµn, b¹n cã ®¸nh tróng bãng kh«ng? Kh«ng sao ®©u v× ...

+ VËy xin b¹n chí lo sî thÊt b¹i. §iÒu ®¸ng sî h¬n lµ b¹n ®· bá qua nhiÒu c¬ héi chØ v× kh«ng cè g¾ng hÕt m×nh.

b) Bµi v¨n ®· lËp luËn nh­ thÕ nµo ®Ó chøng minh cho luËn ®iÓm ®õng sî vÊp ng·? C¸c sù thËt ®­îc dÉn ra cã ®¸ng tin cËy kh«ng? C¸c sù thËt nµy cã t¸c dông nh­ thÕ nµo trong phÐp lËp luËn chøng minh mµ ng­êi viÕt x©y dùng?

Gîi ý:

Ng­êi viÕt ®­a ra nh÷ng dÉn chøng hÕt søc x¸c thùc. Toµn lµ nh÷ng tªn tuæi lõng lÉy mµ kh«ng ai kh«ng biÕt. NghÜa lµ nh÷ng sù thùc dÉn ra mÆc nhiªn ®Òu ®­îc thõa nhËn. §iÒu nµy quyÕt ®Þnh ®Õn ®é thuyÕt phôc cña luËn ®iÓm vµ cïng víi lÝ lÏ chÆt chÏ t¹o nªn mét lËp luËn chøng minh hoµn chØnh.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. X¸c ®Þnh luËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n sau:

Kh«ng sî sai lÇm

B¹n ¬i, nÕu b¹n muèn sèng mét ®êi mµ kh«ng ph¹m chót sai lÇm nµo, lµm g× ®­îc nÊy, th× ®ã hoÆc lµ b¹n ¶o t­ëng, hoÆc lµ b¹n hÌn nh¸t tr­íc cuéc ®êi.

Mét ng­êi mµ lóc nµo còng sî thÊt b¹i, lµm g× còng sî sai lÇm lµ mét ng­êi sî h·i thùc tÕ, trèn tr¸nh thùc tÕ, vµ suèt ®êi kh«ng bao giê cã thÓ tù lËp ®­îc. B¹n sî sÆc n­íc th× b¹n kh«ng biÕt b¬i; b¹n sî nãi sai th× b¹n kh«ng nãi ®­îc ngo¹i ng÷! Mét ng­êi mµ kh«ng chÞu mÊt g× th× sÏ kh«ng ®­îc g×. Sai lÇm còng cã hai mÆt. Tuy nã ®em l¹i tæn thÊt, nh­ng nã còng ®em ®Õn bµi häc cho ®êi.

Khi tiÕn b­íc vµo t­¬ng lai, b¹n lµm sao tr¸nh ®­îc sai lÇm? NÕu b¹n sî sai th× b¹n ch¼ng d¸m lµm g×. Ng­êi kh¸c b¶o b¹n sai ch­a ch¾c b¹n ®· sai, v× tiªu chuÈn ®óng sai kh¸c nhau. Lóc ®ã b¹n chí ngõng tay, mµ cø tiÕp tôc lµm, dï cho cã gÆp tr¾c trë. ThÊt b¹i lµ mÑ cña thµnh c«ng.

TÊt nhiªn b¹n kh«ng ph¶i lµ ng­êi liÒu lÜnh, mï qu¸ng, cè ý mµ ph¹m sai lÇm. Ch¼ng ai thÝch sai lÇm c¶. Cã ng­êi ph¹m sai lÇm th× ch¸n n¶n. Cã kÎ sai lÇm råi th× tiÕp tôc sai lÇm thªm. Nh­ng cã ng­êi biÕt suy nghÜ, rót kinh nghiÖm, t×m con ®­êng kh¸c ®Ó tiÕn lªn.

Nh÷ng ng­êi s¸ng suèt d¸m lµm, kh«ng sî sai lÇm, míi lµ ng­êi lµm chñ sè phËn cña m×nh.

(Theo Hång DiÔm)

Gîi ý: Nhan ®Ò Kh«ng sî sai lÇm chÝnh lµ luËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n.

2. T×m nh÷ng c©u v¨n mang luËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n trªn.

Gîi ý: §Ó chøng minh cho luËn ®iÓm kh«ng sî sai lÇm, bµi viÕt ®· triÓn khai nh÷ng luËn ®iÓm nhá nµo?

C¸c c©u mang luËn ®iÓm:

- B¹n ¬i, nÕu b¹n muèn sèng mét ®êi mµ kh«ng ph¹m chót sai lÇm nµo, lµm g× ®­îc nÊy, th× ®ã hoÆc lµ b¹n ¶o t­ëng, hoÆc lµ b¹n hÌn nh¸t tr­íc cuéc ®êi.

- Sai lÇm còng cã hai mÆt. Tuy nã ®em l¹i tæn thÊt, nh­ng nã còng ®em ®Õn bµi häc cho ®êi.

- ThÊt b¹i lµ mÑ cña thµnh c«ng.

- Nh÷ng ng­êi s¸ng suèt d¸m lµm, kh«ng sî sai lÇm, míi lµ ng­êi lµm chñ sè phËn cña m×nh.

3. Trong bµi v¨n trªn, ®Ó chøng minh luËn ®iÓm cña m×nh, ng­êi viÕt ®· ®­a ra nh÷ng lÝ lÏ nµo?

Gîi ý: C¸c lÝ lÏ:

- Kh«ng chÞu mÊt th× còng ch¼ng ®­îc g×: Mét ng­êi mµ lóc nµo còng sî thÊt b¹i, lµm g× còng sî sai lÇm lµ mét ng­êi sî h·i thùc tÕ, trèn tr¸nh thùc tÕ, vµ suèt ®êi kh«ng bao giê cã thÓ tù lËp ®­îc. B¹n sî sÆc n­íc th× b¹n kh«ng biÕt b¬i; b¹n sî nãi sai th× b¹n kh«ng nãi ®­îc ngo¹i ng÷!

- Khã tr¸nh ®­îc sai lÇm trªn con ®­êng b­íc vµo t­¬ng lai: NÕu b¹n sî sai th× b¹n ch¼ng d¸m lµm g×. Ng­êi kh¸c b¶o b¹n sai ch­a ch¾c b¹n ®· sai, v× tiªu chuÈn ®óng sai kh¸c nhau. Lóc ®ã b¹n chí ngõng tay, mµ cø tiÕp tôc lµm, dï cho cã gÆp tr¾c trë. ThÊt b¹i lµ mÑ cña thµnh c«ng.

- Kh«ng liÒu lÜnh, mï qu¸ng, cè ý mµ ph¹m sai lÇm mµ ph¶i biÕt suy nghÜ, rót kinh nghiÖm: TÊt nhiªn b¹n kh«ng ph¶i lµ ng­êi liÒu lÜnh, mï qu¸ng, cè ý mµ ph¹m sai lÇm. Ch¼ng ai thÝch sai lÇm c¶. Cã ng­êi ph¹m sai lÇm th× ch¸n n¶n. Cã kÎ sai lÇm råi tiÕp tôc sai lÇm thªm. Nh­ng cã ng­êi biÕt suy nghÜ, rót kinh nghiÖm, t×m con ®­êng kh¸c ®Ó tiÕn lªn.

4. So s¸nh víi c¸ch lËp luËn cña bµi v¨n trªn víi c¸ch lËp luËn cña bµi §õng sî vÊp ng·.

Gîi ý: §Ó lËp luËn chøng minh, trong bµi §õng sî vÊp ng·, ng­êi viÕt ®· sö dông lÝ lÏ vµ nh©n chøng, cßn ë bµi Kh«ng sî sai lÇm ng­êi viÕt sö dông lÝ lÏ vµ ph©n tÝch lÝ lÏ.

Thªm tr¹ng ng÷ cho c©u

(TiÕp theo)

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. C«ng dông cña tr¹ng ng÷

a) + X¸c ®Þnh thµnh phÇn tr¹ng ng÷ trong c¸c c©u sau:

(1) Nh­ng t«i yªu mïa xu©n nhÊt lµ vµo kho¶ng sau ngµy r»m th¸ng giªng [...].

Th­êng th­êng, vµo kho¶ng ®ã trêi ®· hÕt nåm, m­a xu©n b¾t ®Çu thay thÕ cho m­a phïn, kh«ng cßn lµm cho nÒn trêi ®ïng ®ôc nh­ mµu pha lª mê. S¸ng dËy, n»m dµi nh×n ra cöa sæ thÊy nh÷ng vÖt xanh t­¬i hiÖn ë trªn trêi, m×nh c¶m thÊy r¹o rùc mét niÒm vui s¸ng sña. Trªn giµn hoa lÝ, vµi con ong siªng n¨ng ®· bay ®i kiÕm nhÞ hoa. ChØ ®é t¸m chÝn giê s¸ng, trªn nÒn trêi trong trong cã nh÷ng lµn s¸ng hång hång rung ®éng nh­ c¸nh con ve míi lét.

(Vò B»ng)

(2) VÒ mïa ®«ng, l¸ bµng ®á nh­ mµu ®ång hun.

(§oµn Giái)

Gîi ý:

- Th­êng th­êng, vµo kho¶ng ®ã trêi ®· hÕt nåm, m­a xu©n b¾t ®Çu thay thÕ cho m­a phïn, kh«ng cßn lµm cho nÒn trêi ®ïng ®ôc nh­ mµu pha lª mê.

- S¸ng dËy, n»m dµi nh×n ra cöa sæ thÊy nh÷ng vÖt xanh t­¬i hiÖn ë trªn trêi, m×nh c¶m thÊy r¹o rùc mét niÒm vui s¸ng sña.

- Trªn giµn hoa lÝ, vµi con ong siªng n¨ng ®· bay ®i kiÕm nhÞ hoa.

- ChØ ®é t¸m chÝn giê s¸ng, trªn nÒn trêi trong trong cã nh÷ng lµn s¸ng hång hång rung ®éng nh­ c¸nh con ve míi lét.

- VÒ mïa ®«ng, l¸ bµng ®á nh­ mµu ®ång hun.

+ Thö l­îc bá thµnh phÇn tr¹ng ng÷ trong c¸c c©u trªn vµ cho biÕt viÖc nµy cã ¶nh h­ëng nh­ thÕ nµo ®Õn ý nghÜa cña c©u.

Gîi ý: §äc c¸c c©u l­îc bá tr¹ng ng÷ vµ nhËn xÐt:

- trêi ®· hÕt nåm, m­a xu©n b¾t ®Çu thay thÕ cho m­a phïn, kh«ng cßn lµm cho nÒn trêi ®ïng ®ôc nh­ mµu pha lª mê.

- m×nh c¶m thÊy r¹o rùc mét niÒm vui s¸ng sña.

- vµi con ong siªng n¨ng ®· bay ®i kiÕm nhÞ hoa.

- cã nh÷ng lµn s¸ng hång hång rung ®éng nh­ c¸nh con ve míi lét.

- l¸ bµng ®á nh­ mµu ®ång hun.

Tr¹ng ng÷ kh«ng ph¶i lµ thµnh phÇn b¾t buéc ph¶i cã trong c©u nh­ng nã lµ thµnh phÇn ®ãng vai trß quan träng trong viÖc biÓu ®¹t. Chóng ta kh«ng thÓ hiÓu ®­îc râ rµng néi dung cña c¸c c©u trªn bëi v× chóng ®· bÞ l­îc bá tr¹ng ng÷, kh«ng hiÓu ®­îc sù viÖc ®­îc diÔn ra trong ®iÒu kiÖn, hoµn c¶nh nµo. Cã khi, v× v¾ng mÆt tr¹ng ng÷ nªn ý nghÜa cña c©u trë nªn thiÕu chÝnh x¸c, khã x¸c ®Þnh, vÝ dô: l¸ bµng ®á nh­ mµu ®ång hun. NÕu kh«ng g¾n h×nh ¶nh nµy víi tr¹ng ng÷ chØ thêi gian VÒ mïa ®«ng, th× s¾c ®ång hun cña l¸ bµng cã vÎ lµ bÊt hîp lÝ bëi v× khi ®ã c©u L¸ bµng ®á nh­ mµu ®ång hun nh­ lµ nhËn ®Þnh chung vÒ mµu s¾c cña l¸ bµng, mµ sù thùc th× l¸ bµng chØ cã thÓ cã mµu ®ång hun vµo mïa ®«ng th«i.​

Khi lµm mét bµi v¨n nghÞ luËn, em ph¶i s¾p xÕp luËn cø theo nh÷ng tr×nh tù nhÊt ®Þnh: s¾p xÕp theo tr×nh tù thêi gian, kh«ng gian, tr×nh tù quan hÖ nguyªn nh©n - kÕt qu¶, ®iÒu kiÖn - kÕt qu¶,... §èi víi viÖc s¾p xÕp nµy, tr¹ng ng÷ cã mét vai trß quan träng trong viÖc nèi kÕt c¸c c©u, c¸c ®o¹n, gãp phÇn lµm cho liªn kÕt cña v¨n b¶n chÆt chÏ, m¹ch l¹c.

2. T¸ch tr¹ng ng÷ thµnh c©u riªng

Cã thÓ gép hai c©u d­íi ®©y thµnh mét c©u ®­îc kh«ng? Em thÝch c¸ch diÔn ®¹t nµo (gép hay t¸ch)? V× sao?

(1) Ng­êi ViÖt Nam ngµy nay cã lÝ do ®Çy ®ñ vµ v÷ng ch¾c ®Ó tù hµo víi tiÕng nãi cña m×nh. (2) Vµ ®Ó tin t­ëng h¬n n÷a vµo t­¬ng lai cña nã.

(§Æng Thai Mai)

Gîi ý:

- C©u (1) cã tr¹ng ng÷ kh«ng?

Ng­êi ViÖt Nam ngµy nay cã lÝ do ®Çy ®ñ vµ v÷ng ch¾c ®Ó tù hµo víi tiÕng nãi cña m×nh.

- Cã thÓ gép c©u (1) vµ c©u (2) thµnh mét c©u cã hai tr¹ng ng÷:

Ng­êi ViÖt Nam ngµy nay cã lÝ do ®Çy ®ñ vµ v÷ng ch¾c ®Ó tù hµo víi tiÕng nãi cña m×nh vµ ®Ó tin t­ëng h¬n n÷a vµo t­¬ng lai cña nã.

C©u (2) cã vèn lµ tr¹ng ng÷ cña c©u (1), ng­êi viÕt ®· t¸ch nã ra thµnh mét c©u riªng ®Ó nhÊn m¹nh ý.

- NÕu gép hai c©u thµnh mét th× lµm gi¶m ®i s¾c th¸i nhÊn m¹nh th«ng tin ®Ó tin t­ëng h¬n n÷a vµo t­¬ng lai cña tiÕng ViÖt.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. T×m c¸c tr¹ng ng÷ trong nh÷ng c©u d­íi ®©y vµ nhËn xÐt vÒ c«ng dông cña chóng.

a) KÕt hîp nh÷ng bµi nµy l¹i, ta ®­îc chiªm ng­ìng mét bøc ch©n dung tinh thÇn tù ho¹ rÊt râ nÐt vµ sinh ®éng cña nhµ th¬.

ë lo¹i bµi thø nhÊt, ng­êi ta thÊy trong nhµ th¬ Hå ChÝ Minh cã nhµ b¸o NguyÔn ¸i Quèc hÕt søc s¾c s¶o trong bót ph¸p kÝ sù, phãng sù vµ nghÖ thuËt ch©m biÕm.

ë lo¹i bµi thø hai, ta l¹i thÊy ë nhµ th¬ c¸ch m¹ng sù tiÕp nèi truyÒn thèng thi ca l©u ®êi cña ph­¬ng §«ng, cña d©n téc, tõ LÝ B¹ch, §ç Phñ,... ®Õn NguyÔn Tr·i, NguyÔn BØnh Khiªm, NguyÔn Du, NguyÔn KhuyÕn,...

(Theo NguyÔn §¨ng M¹nh)

b) §· bao lÇn b¹n vÊp ng· mµ kh«ng hÒ nhí. LÇn ®Çu tiªn chËp ch÷ng b­íc ®i, b¹n ®· bÞ ng·. LÇn ®Çu tiªn tËp b¬i, b¹n uèng n­íc vµ suýt chÕt ®uèi ph¶i kh«ng? LÇn ®Çu tiªn ch¬i bãng bµn, b¹n cã ®¸nh tróng bãng kh«ng? Kh«ng sao ®©u v×... [...]. Lóc cßn häc phæ th«ng, Lu-i Pa-xt¬ chØ lµ mét häc sinh trung b×nh. VÒ m«n ho¸, «ng ®øng h¹ng 15 trong sè 22 häc sinh cña líp.

Gîi ý:

- C¸c tr¹ng ng÷:

+ §o¹n a:

KÕt hîp nh÷ng bµi nµy l¹i,(1) ta ®­îc chiªm ng­ìng mét bøc ch©n dung tinh thÇn tù ho¹ rÊt râ nÐt vµ sinh ®éng cña nhµ th¬.

ë lo¹i bµi thø nhÊt,(2) ng­êi ta thÊy trong nhµ th¬ Hå ChÝ Minh cã nhµ b¸o NguyÔn ¸i Quèc hÕt søc s¾c s¶o trong bót ph¸p kÝ sù, phãng sù vµ nghÖ thuËt ch©m biÕm.

ë lo¹i bµi thø hai,(3) ta l¹i thÊy ë nhµ th¬ c¸ch m¹ng sù tiÕp nèi truyÒn thèng thi ca l©u ®êi cña ph­¬ng §«ng, cña d©n téc, tõ LÝ B¹ch, §ç Phñ,... ®Õn NguyÔn Tr·i, NguyÔn BØnh Khiªm, NguyÔn Du, NguyÔn KhuyÕn,...

+ §o¹n b:

§· bao lÇn b¹n vÊp ng· mµ kh«ng hÒ nhí. LÇn ®Çu tiªn chËp ch÷ng b­íc ®i,(4) b¹n ®· bÞ ng·. LÇn ®Çu tiªn tËp b¬i,(5) b¹n uèng n­íc vµ suýt chÕt ®uèi ph¶i kh«ng? LÇn ®Çu tiªn ch¬i bãng bµn,(6) b¹n cã ®¸nh tróng bãng kh«ng? Kh«ng sao ®©u v×... [...]. Lóc cßn häc phæ th«ng,(7) Lu-i Pa-xt¬ chØ lµ mét häc sinh trung b×nh. VÒ m«n ho¸,(8) «ng ®øng h¹ng 15 trong sè 22 häc sinh cña líp.

- C«ng dông:

+ Bæ sung ý nghÜa cho c©u: vÒ thêi gian - (4), (5), (6), (7); vÒ kh«ng gian, n¬i chèn - (2), (3); vÒ c¸ch thøc - (1); vÒ ph­¬ng diÖn - (8);

+ Liªn kÕt: ë c¶ hai ®o¹n nµy, c¸c tr¹ng ng÷ ®Òu ®­îc liªn kÕt víi nhau theo kiÓu lËp luËn diÔn dÞch gióp cho bµi v¨n trë nªn râ rµng, dÔ hiÓu.

2. ViÖc t¸ch tr¹ng ng÷ thµnh c©u riªng trong c¸c vÝ dô d­íi ®©y cã t¸c dông g×?

a) Bè ch¸u ®· hi sinh. N¨m 72.

(Theo b¸o V¨n nghÖ)

b) Bèn ng­êi lÝnh ®Òu cói ®Çu, tãc xo· gèi. Trong lóc tiÕng ®ên vÉn kh¾c kho¶i v¼ng lªn nh÷ng ch÷ ®ên li biÖt, bån chån.

(Anh §øc)

Gîi ý:

- X¸c ®Þnh c©u ®­îc t¸ch tõ thµnh phÇn tr¹ng ng÷;

- NhËn xÐt t¸c dông:

+ Thö gép c©u ®­îc t¸ch tõ tr¹ng ng÷ víi c©u cã nßng cèt thµnh mét c©u:

Bè ch¸u ®· hi sinh n¨m 72.

Bèn ng­êi lÝnh ®Òu cói ®Çu, tãc xo· gèi, trong lóc tiÕng ®ên vÉn kh¾c kho¶i v¼ng lªn nh÷ng ch÷ ®ên li biÖt, bån chån.

+ §äc vµ so s¸nh víi c¸c c©u khi ®­îc t¸ch ®Ó thÊy ®­îc t¸c dông nhÊn m¹nh th«ng tin cña viÖc t¸ch tr¹ng ng÷ thµnh c©u riªng.

3. H·y viÕt mét ®o¹n v¨n tõ 5 ®Õn 10 c©u vÒ sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt, trong ®ã cã sö dông tr¹ng ng÷ ®Ó bæ sung ý nghÜa vµ ®Ó liªn kÕt c¸c c©u.

Gîi ý: Chó ý ®¶m b¶o tÝnh thèng nhÊt chñ ®Ò cña ®o¹n. VÒ viÖc sö dông tr¹ng ng÷ ®Ó liªn kÕt c¸c c©u, cã thÓ dùa theo quan hÖ vÒ thêi gian (lÞch sö tiÕng ViÖt) hoÆc quan hÖ gi÷a c¸c ph­¬ng diÖn (ch÷ viÕt, ©m thanh, ý nghÜa,...),...

C¸ch lµm bµi v¨n lËp luËn chøng minh

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. C¸c b­íc lµm bµi v¨n lËp luËn chøng minh

a) T×m hiÓu ®Ò vµ t×m ý

- §Ò yªu cÇu ®iÒu g×?

Thao t¸c nµy nh»m x¸c ®Þnh yªu cÇu chung cña ®Ò.

- Chóng ta ph¶i chøng minh ®iÒu g×?

Thao t¸c nµy nh»m x¸c ®Þnh cô thÓ vÊn ®Ò cÇn chøng minh. §iÒu cÇn chøng minh cã thÓ ®­îc ®­a ra d­íi d¹ng luËn ®iÓm cho s½n hoÆc d­íi d¹ng mét c©u v¨n, c©u th¬, c©u nãi, h×nh ¶nh... §èi víi nh÷ng ®Ò mµ vÊn ®Ò cÇn chøng minh ®­îc ®­a ra mét c¸ch gi¸n tiÕp, ta ph¶i x¸c ®Þnh ®­îc mét c¸ch cô thÓ, chÝnh x¸c vÊn ®Ò qua h×nh ¶nh, c¸ch biÓu ®¹t, ch¼ng h¹n: H·y chøng minh tÝnh ®óng ®¾n cña c©u tôc ng÷ Cã c«ng mµi s¾t, cã ngµy nªn kim. Víi ®Ò kiÓu nµy, mét mÆt ph¶i c¾t nghÜa ®­îc nghÜa ®en cña h×nh ¶nh mµi s¾t ( nªn kim, mÆt kh¸c, ph¶i hiÓu ®­îc ngô ý cña h×nh ¶nh nµy: khuyªn nhñ con ng­êi ph¶i biÕt kiªn tr×, nhÉn n¹i, bÒn chÝ th× sÏ ®¹t ®­îc kÕt qu¶.

- LuËn ®iÓm cña bµi v¨n sÏ lµ g×?

Thao t¸c nµy nh»m x¸c ®Þnh luËn ®iÓm cô thÓ cho bµi v¨n (luËn ®iÓm cã thÓ dïng ®­îc ®Ó ®Æt nhan ®Ò cho bµi v¨n).

- LËp luËn chøng minh theo c¸ch nµo?

Tuú theo tõng luËn ®iÓm cô thÓ mµ lùa chän c¸ch lËp luËn theo c¸c h­íng:

+ Dïng lÝ lÏ vµ ph©n tÝch lÝ lÏ;

+ Dïng lÝ lÏ vµ dÉn chøng;

+ KÕt hîp c¶ hai.

b) LËp dµn bµi

LËp dµn bµi theo bè côc ba phÇn, x¸c ®Þnh néi dung cña tõng phÇn, mèi quan hÖ gi÷a c¸c phÇn, tr×nh tù triÓn khai c¸c luËn cø trong tõng phÇn, c¸ch ®­a dÉn chøng cho mçi luËn ®iÓm, lÝ lÏ,...

- Më bµi:

Nªu ý nghÜa vÊn ®Ò cÇn chøng minh, kh¸i qu¸t ý kiÕn cña m×nh vÒ vÊn ®Ò ®ã.

- Th©n bµi:

+ TriÓn khai luËn ®iÓm chÝnh b»ng c¸c luËn ®iÓm nhá nµo?

+ Dïng nh÷ng lÝ lÏ nµo ®Ó chøng minh?

+ Lùa chän c¸c dÉn chøng ®Ó thuyÕt phôc cho lÝ lÏ.

+ C©n nh¾c viÖc s¾p xÕp c¸c luËn cø (lÝ lÏ vµ dÉn chøng) sao cho cã søc thuyÕt phôc nhÊt.

- KÕt bµi:

Kh¼ng ®Þnh tÝnh ®óng ®¾n cña ®iÒu ®· chøng minh. Më réng ý nghÜa cña vÊn ®Ò.

c) ViÕt bµi

Dùa vµo dµn ý ®· x©y dùng, viÕt tõ Më bµi, tõng ®o¹n cña Th©n bµi vµ KÕt bµi.

- C¸ch viÕt Më bµi: Cã c¸c c¸ch sau:

+ §i th¼ng vµo vÊn ®Ò cÇn chøng minh

Ch¼ng h¹n, víi ®Ò v¨n Nh©n d©n ta th­êng nãi: "Cã chÝ th× nªn". H·y chøng minh tÝnh ®óng ®¾n cña c©u tôc ng÷ ®ã. Cã thÓ viÕt Më bµi nh­ sau:

Cã ý chÝ, nghÞ lùc th× sÏ thùc hiÖn ®­îc hoµi b·o cña m×nh, míi cã thÓ trë thµnh ng­êi thµnh ®¹t. §óng nh­ nh©n d©n ta ®· ®óc kÕt: "Cã chÝ th× nªn".

+ §i tõ c¸i chung, dÉn d¾t ®Õn c¸i cÇn chøng minh

Còng víi ®Ò v¨n trªn, theo c¸ch nµy cã thÓ viÕt:

Cuéc sèng bao giê còng ®Çy nh÷ng khã kh¨n, th¸ch thøc. Ng­êi ta sèng tøc lµ biÕt kh¾c phôc khã kh¨n, v­ît qua nh÷ng th¸ch thøc ®Ó v­¬n tíi thµnh c«ng. ThiÕu ®i ý chÝ, nghÞ lùc sÏ kh«ng bao giê ®Õn ®­îc bÕn bê cña thµnh c«ng, ®óng nh­ d©n gian vÉn th­êng nãi: Cã chÝ th× nªn.

+ Tõ thùc tiÔn ®Ó dÉn vµo vÊn ®Ò cÇn chøng minh

Víi ®Ò v¨n trªn, theo c¸ch nµy cã thÓ viÕt:

Ai mµ ch¼ng muèn thµnh ®¹t. Song kh«ng ph¶i ai còng cã ®­îc ý chÝ, nghÞ lùc ®Ó cã thÓ thµnh ®¹t. Nh©n d©n ta ®· d¹y rÊt ®óng vÒ ®iÒu nµy: Cã chÝ th× nªn.

- C¸ch viÕt Th©n bµi:

+ Chó ý viÕt tuÇn tù tõng ®o¹n, lùa chän c¸c tõ ng÷, c©u kÕt nèi, chuyÓn tiÕp gi÷a c¸c phÇn, c¸c ®o¹n. §èi víi v¨n lËp luËn chøng minh, ta th­êng gÆp c¸c tõ ng÷ chuyÓn tiÕp nh­: ThËt vËy,...; Qu¶ ®óng nh­ vËy,...; Cã thÓ thÊy râ...; §iÒu ®ã ®­îc chøng tá...; ...

+ Khi ph©n tÝch lÝ lÏ, cÇn chó ý tÝnh l«gic, chÆt chÏ;

+ Khi ®­a dÉn chøng cÇn tËp trung ph©n tÝch nh÷ng biÓu hiÖn tiªu biÓu, g¾n víi luËn ®iÓm, lÝ lÏ cña m×nh, kh«ng nªn kÓ lÓ dµi dßng.

- KÕt bµi:

+ Ng­êi ta th­êng sö dông nh÷ng tõ ng÷ ®Ó chuyÓn ý khi kÕt bµi nh­: Tãm l¹i,...; Nh­ vËy,...; §Õn ®©y, cã thÓ kh¼ng ®Þnh...

+ Chó ý sù h« øng gi÷a Më bµi vµ KÕt bµi: Më bµi theo c¸ch nµo th× KÕt bµi còng ph¶i theo c¸ch Êy.

d) §äc l¹i vµ söa ch÷a

- KiÓm tra l¹i c¸ch diÔn ®¹t, c¸ch dïng c¸c tõ ng÷ lËp luËn, c¸c tõ ng÷ chuyÓn tiÕp,...

- So¸t c¸c lçi vÒ chÝnh t¶, dïng tõ, viÕt c©u,...

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

C¸c ®Ò v¨n sau ®©y cã g× gièng vµ kh¸c nhau?

§Ò 1: H·y chøng minh tÝnh ®óng ®¾n cña c©u tôc ng÷: Cã c«ng mµi s¾t, cã ngµy nªn kim.

§Ò 2: H·y chøng minh tÝnh ch©n lÝ trong bµi th¬:

Kh«ng cã viÖc g× khã

ChØ sî lßng kh«ng bÒn

§µo nói vµ lÊp biÓn

QuyÕt chÝ ¾t lµm nªn.

(Hå ChÝ Minh)

Gîi ý: So s¸nh ë tõng khÝa c¹nh ®Ó nhËn biÕt sù gièng vµ kh¸c nhau gi÷a c¸c ®Ò:

- VÒ yªu cÇu: cïng lµ chøng minh tÝnh ®óng ®¾n cña mét luËn ®iÓm (chøng minh tÝnh ch©n lÝ ®ång nghÜa víi chøng minh tÝnh ®óng ®¾n).

- VÒ vÊn ®Ò cÇn chøng minh, h·y so s¸nh:

+ Cã c«ng mµi s¾t, cã ngµy nªn kim.

+ Kh«ng cã viÖc g× khã

ChØ sî lßng kh«ng bÒn

§µo nói vµ lÊp biÓn

QuyÕt chÝ ¾t lµm nªn.

Suy cho cïng th× ý nghÜa cña c©u tôc ng÷ vµ bµi th¬ trªn kh«ng kh¸c nhau. Nh­ng ph¶i l­u ý sù kh¸c nhau vÒ c¸ch biÓu ®¹t. C©u Cã c«ng mµi s¾t cã ngµy nªn kim nãi vÒ vai trß cña ý chÝ, nghÞ lùc mét c¸ch gi¸n tiÕp th«ng qua h×nh ¶nh mµi s¾t thµnh kim. Bµi th¬ cña Hå ChÝ Minh, võa trùc tiÕp nãi vÒ ý chÝ, nghÞ lùc, sù bÒn bØ (Kh«ng cã viÖc g× khã, ChØ sî lßng kh«ng bÒn), võa m­în h×nh ¶nh ®Ó nãi vÒ khã kh¨n, th¸ch thøc (§µo nói vµ lÊp biÓn). §èi víi c¸ch biÓu ®¹t gi¸n tiÕp, m­în h×nh ¶nh ®Ó nãi th× tr­íc khi tiÕn hµnh chøng minh cÇn ph©n tÝch, c¾t nghÜa tõ nghÜa ®en cña tõ ng÷ ®Ó x¸c ®Þnh ®­îc vÊn ®Ò cÇn chøng minh.

LuyÖn tËp lËp luËn chøng minh

I. H­íng dÉn chung

1. ChuÈn bÞ ë nhµ

Cho ®Ò v¨n: Chøng minh r»ng nh©n d©n ViÖt Nam tõ x­a ®Õn nay lu«n lu«n sèng theo ®¹o lÝ "¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y", "Uèng n­íc nhí nguån".

a) T×m hiÓu ®Ò vµ t×m ý

b) LËp dµn ý

c) ViÕt mét sè ®o¹n v¨n: Më bµi, ®o¹n chøng minh b»ng ph©n tÝch lÝ lÏ, ®o¹n chøng minh b»ng dÉn chøng thùc tÕ, KÕt bµi.

2. Thùc hµnh trªn líp

a) Tr×nh bµy dµn ý ®· chuÈn bÞ tr­íc tæ hoÆc nhãm theo sù h­íng dÉn cña thÇy, c« gi¸o

b) Chó ý tham kh¶o ý kiÕn cña c¸c b¹n, cïng trao ®æi vÒ c¸ch lËp luËn, vÒ c¸c dÉn chøng thùc tÕ

c) Ghi chÐp nh÷ng nhËn xÐt cña thÇy c« gi¸o ®Ó bæ sung, ®iÒu chØnh dµn ý, l¾ng nghe c¸c ®o¹n v¨n hay so s¸nh ®Ó hoµn thiÖn phÇn viÕt cña m×nh.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. §Ó lËp dµn ý cho bµi v¨n lËp luËn chøng minh víi ®Ò bµi trªn, em ph¶i lµm c¸c b­íc víi néi dung cô thÓ nh­ thÕ nµo?

Gîi ý:

- Hai c©u tôc ng÷ "¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y" vµ "Uèng n­íc nhí nguån" nãi lªn ®iÒu g×?

- Chó ý c¸c tõ ng÷ gîi dÉn trong ®Ò bµi ®Ó x¸c ®Þnh ®óng luËn ®iÓm cho bµi v¨n: Chøng minh r»ng nh©n d©n ViÖt Nam tõ x­a ®Õn nay lu«n lu«n sèng theo ®¹o lÝ "¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y", "Uèng n­íc nhí nguån".

LuËn ®iÓm cña bµi v¨n kh«ng ph¶i lµ tÝnh ®óng ®¾n cña hai c©u "¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y", "Uèng n­íc nhí nguån" mµ lµ tõ x­a ®Õn nay nh©n d©n ta ®· lu«n lu«n sèng theo ®¹o lÝ ®óng ®¾n ®­îc ®óc kÕt trong hai c©u nµy. ViÖc hiÓu ý nghÜa cña hai c©u tôc ng÷ lµ ®Ó x¸c ®Þnh c¸i ®¹o lÝ mµ nh©n ta lu«n coi träng ë ®©y lµ g×, tõ ®ã míi cã thÓ x¸c ®Þnh ®­îc c¸c lÝ lÏ, dÉn chøng còng nh­ ®Þnh h­íng lËp luËn cho phï hîp.

- Ph©n tÝch lÝ lÏ: diÔn gi¶i ý nghÜa cña hai c©u tôc ng÷; kh¼ng ®Þnh r»ng tõ x­a ®Õn nay nh©n d©n ta lu«n chøng tá ®¹o lÝ Êy;

- T×m nh÷ng biÓu hiÖn cô thÓ trong thùc tÕ ®êi sèng ®Ó chøng minh r»ng nh©n d©n ta lu«n "¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y", "Uèng n­íc nhí nguån". §©y lµ nhiÖm vô träng t©m cña bµi v¨n. Cã thÓ tham kh¶o thªm s¸ch b¸o, hái thªm ng­êi lín ®Ó cã c¸c dÉn chøng thuyÕt phôc. Cã thÓ dÉn c¸c dÉn chøng theo gîi ý sau:

+ C¸c lÔ héi ë ®×nh, chïa nh»m môc ®Ých g×? H·y kÓ mét sè lÔ héi mµ em biÕt (LÔ giç tæ Hïng V­¬ng ch¼ng h¹n);

+ C¸c gia ®×nh ng­êi ViÖt Nam cã th­êng hay thê cóng tæ tiªn kh«ng? Ngµy cóng giç trong mçi gia ®×nh cã ý nghÜa g×?

+ ý nghÜa cña c¸c ngµy lÔ: Ngµy Th­¬ng binh liÖt sÜ, Ngµy Nhµ gi¸o ViÖt Nam, Ngµy phô n÷ ViÖt Nam, Ngµy ThÇy thuèc ViÖt Nam...;

+ Nhµ n­íc phong tÆng danh hiÖu Bµ mÑ ViÖt Nam anh hïng, con em th­¬ng binh liÖt sÜ ®­îc h­ëng chÕ ®é ­u tiªn,...

- Cã ph¶i c¸c ho¹t ®éng trªn ®· thµnh nÕp sèng, thµnh nÐt ®Ñp trong sinh ho¹t v¨n ho¸ cña ng­êi ViÖt Nam kh«ng?

- B¶n th©n em cã suy nghÜ g× vÒ ®¹o lÝ "¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y", "Uèng n­íc nhí nguån"? Em ®· lµm ®­îc nh÷ng viÖc g× theo ®¹o lÝ Êy vµ sÏ sèng thÕ nµo ®Ó thùc hiÖn ®¹o lÝ Êy?

2. X¸c ®Þnh c¸c ý cho tõng phÇn (Më bµi, Th©n bµi, KÕt luËn) theo lËp luËn nhÊt ®Þnh. Lµm sao võa ®¶m b¶o ®­îc mèi quan hÖ chÆt chÏ gi÷a c¸c phÇn, võa thiÕt lËp ®­îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c ®o¹n trong phÇn Th©n bµi.

Cã thÓ lËp luËn theo tr×nh tù thêi gian tõ x­a ®Õn nay, hoÆc theo møc ®é tõ chung ®Õn riªng, tõ réng ®Õn hÑp cña c¸c dÉn chøng.

®øc tÝnh gi¶n dÞ cña b¸c hå

Ph¹m V¨n §ång

I. VÒ t¸c gi¶ vµ t¸c phÈm

1. T¸c gi¶

Ph¹m V¨n §ång (1906-2000) lµ nhµ c¸ch m¹ng næi tiÕng vµ nhµ v¨n ho¸ lín, quª ë x· §øc T©n, huyÖn Mé §øc, tØnh Qu¶ng Ng·i. ¤ng tham gia c¸ch m¹ng tõ n¨m 1925, ®· gi÷ nhiÒu c­¬ng vÞ quan träng trong bé m¸y l·nh ®¹o cña §¶ng vµ Nhµ n­íc ViÖt Nam, tõng lµ Thñ t­íng ChÝnh phñ trªn 30 n¨m. Ph¹m V¨n §ång cã nhiÒu c«ng tr×nh, bµi nãi vµ viÕt s©u s¾c vÒ v¨n ho¸, v¨n nghÖ, vÒ Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vµ c¸c danh nh©n v¨n ho¸ cña d©n téc.

2. T¸c phÈm

§o¹n v¨n §øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå trÝch tõ bµi Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, tinh hoa vµ khÝ ph¸ch cña d©n téc, l­¬ng t©m cña thêi ®¹i - diÔn v¨n trong LÔ kØ niÖm 80 n¨m ngµy sinh cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh (1980).

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. §èi t­îng vµ ®Ò tµi nghÞ luËn ®· ®­îc nªu râ trong ®Ò bµi vµ c©u më ®Çu cña bµi v¨n:

( §øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå.

( [...] Sù nhÊt qu¸n gi÷a ®êi ho¹t ®éng chÝnh trÞ lay trêi chuyÓn ®Êt víi ®êi sèng b×nh th­êng v« cïng gi¶n dÞ vµ khiªm tèn cña Hå Chñ tÞch.

T¸c gi¶ ®· chøng minh ®øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c trªn c¸c ph­¬ng diÖn:

( B÷a ¨n h»ng ngµy.

( Nhµ ë.

( ViÖc lµm.

( Lêi nãi, bµi viÕt.

2. V× ®©y chØ lµ mét ®o¹n trÝch nªn kh«ng cã ®ñ c¸c thµnh phÇn trong bè côc th«ng th­êng cña mét bµi v¨n nghÞ luËn. Cô thÓ:

( Më bµi: Sù nhÊt qu¸n gi÷a cuéc ®êi c¸ch m¹ng vµ cuéc sèng thanh b¹ch, gi¶n dÞ cña B¸c.

( Th©n bµi: T¸c gi¶ chøng minh sù gi¶n dÞ cña B¸c trong sinh ho¹t, lèi sèng, viÖc lµm:

+ B÷a ¨n thanh ®¹m, gi¶n dÞ.

+ C¨n nhµ sµn ®¬n s¬, gÇn gòi thiªn nhiªn.

+ C«ng viÖc bËn rén nh­ng B¸c kh«ng muèn lµm phiÒn ®Õn ng­êi kh¸c.

B×nh luËn: §êi sèng vËt chÊt gi¶n dÞ, thanh b¹ch lµ sù hoµ hîp tuyÖt vêi víi ®êi sèng tinh thÇn s«i næi, phong phó cña B¸c.

+ Gi¶n dÞ trong lêi nãi, bµi viÕt.

3. Nh÷ng chøng cø ë ®o¹n v¨n tõ "Con ng­êi cña B¸c" ®Õn "NhÊt, §Þnh, Th¾ng, Lîi!" rÊt giµu søc thuyÕt phôc v× tr­íc hÕt, t¸c gi¶ ®· ®­a ra mét hÖ thèng luËn cø toµn diÖn, tõ b÷a ¨n, nhµ ë ®Õn viÖc lµm, c¸ch nãi, c¸ch viÕt... C¸c dÉn chøng ®Òu cô thÓ, x¸c thùc vµ rÊt phong phó. H¬n n÷a, nh÷ng ®iÒu t¸c gi¶ nãi ra l¹i ®­îc b¶o ®¶m b»ng mèi quan hÖ gÇn gòi, l©u dµi cña m×nh víi Chñ tÞch Hå ChÝ Minh.

4. Trong ®o¹n trÝch, ngoµi c¸c luËn ®iÓm, luËn cø ®Ó chøng minh, t¸c gi¶ cßn kÕt hîp víi nh÷ng lêi b×nh luËn, gi¶i thÝch s©u s¾c ®Ó b¹n ®äc hiÓu râ thªm vÊn ®Ò. VÝ dô: Sau phÇn chøng minh vÒ ®øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c trong ®êi sèng sinh ho¹t, t¸c gi¶ viÕt:

"Nh­ng chí hiÓu lÇm r»ng B¸c sèng kh¾c khæ theo lèi nhµ tu hµnh, thanh tao theo kiÓu nhµ hiÒn triÕt Èn dËt. B¸c Hå sèng ®êi sèng gi¶n dÞ, thanh b¹ch nh­ vËy, bëi v× Ng­êi sèng s«i næi, phong phó ®êi sèng vµ cuéc ®Êu tranh gian khæ vµ ¸c liÖt cña qu©n chóng nh©n d©n. §êi sèng vËt chÊt gi¶n dÞ cµng hoµ hîp víi ®êi sèng t©m hån phong phó, víi nh÷ng t­ t­ëng, t×nh c¶m, nh÷ng gi¸ trÞ tinh thÇn cao ®Ñp nhÊt. §ã lµ ®êi sèng thùc sù v¨n minh mµ B¸c Hå nªu g­¬ng s¸ng trong thÕ giíi ngµy nay".

Trong ®o¹n v¨n trªn, t¸c gi¶ ®· phèi hîp nhiÒu ph­¬ng ph¸p, biÖn ph¸p kh¸c nhau:

( LËt l¹i vÊn ®Ò: "Nh­ng chí hiÓu lÇm r»ng...".

( Gi¶i thÝch: "bëi v× Ng­êi sèng s«i næi, phong phó...".

( B×nh luËn: "§êi sèng vËt chÊt gi¶n dÞ cµng hoµ hîp víi ®êi sèng t©m hån phong phó, víi nh÷ng t­ t­ëng, t×nh c¶m, nh÷ng gi¸ trÞ tinh thÇn cao ®Ñp nhÊt...".

C¸ch phèi hîp c¸c ph­¬ng ph¸p, biÖn ph¸p kh¸c nhau nh­ vËy gióp cho t¸c gi¶ soi s¸ng vÊn ®Ò tõ nhiÒu gãc ®é, ®ång thêi còng khiÕn cho bµi viÕt t¨ng thªm søc thuyÕt phôc vµ hÊp dÉn h¬n.

5. Nh÷ng nÐt ®Æc s¾c trong nghÖ thuËt nghÞ luËn cña bµi v¨n:

( LuËn ®iÓm ng¾n gän, tËp trung.

( LuËn cø x¸c ®¸ng, toµn diÖn.

( LuËn chøng phong phó, cô thÓ, x¸c thùc.

T­ t­ëng, gi¸ trÞ cña bµi v¨n cßn ®­îc thÓ hiÖn râ rµng vµ s©u s¾c h¬n qua sù kÕt hîp ph­¬ng ph¸p nghÞ luËn chøng minh víi c¸c ph­¬ng ph¸p, biÖn ph¸p kh¸c nh­ gi¶i thÝch, nªu vÊn ®Ò vµ lËt l¹i vÊn ®Ò...

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

Bµi v¨n nªu bËt ®øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c thÓ hiÖn trªn nhiÒu ph­¬ng diÖn: tõ sinh ho¹t, lèi sèng, quan hÖ víi ®ång chÝ, ®ång bµo, trong lêi nãi, c¸ch viÕt...

2. C¸ch ®äc

V¨n b¶n nµy còng ®­îc viÕt d­íi d¹ng bµi v¨n nghÞ luËn. Ngoµi nh÷ng yªu cÇu chung vÒ c¸ch ®äc mét v¨n b¶n nghÞ luËn, khi ®äc cÇn chó ý nhÊn m¹nh c¸c chi tiÕt sinh ®éng (®­îc tr×nh bµy b»ng thñ ph¸p liÖt kª) trong ®êi sèng h»ng ngµy cña B¸c. Ngoµi ra, c¸ch lËp luËn trong ®o¹n thø ba ("Nh­ng chí hiÓu lÇm r»ng..." lµ mét h×nh thøc chuyÓn ý rÊt quan träng, gióp t¸c gi¶ triÓn khai vÊn ®Ò trªn mét b×nh diÖn kh¸c s©u s¾c h¬n. CÇn nhÊn m¹nh khi ®äc ®o¹n nµy (cã thÓ b»ng c¸ch ®äc cao giäng h¬n hoÆc thay ®æi giäng ®äc, nhÞp ®äc).

3. Mét sè vÝ dô vÒ tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c thÓ hiÖn trong th¬ v¨n cña Ng­êi:

S¸ng ra bê suèi, tèi vµo hang

Ch¸o bÑ, rau m¨ng vÉn s½n sµng

Bµn ®¸ ch«ng chªnh dÞch sö §¶ng

Cuéc ®êi c¸ch m¹ng thËt lµ sang.

(Tøc c¶nh P¸c Bã)

C¶nh rõng ViÖt B¾c thËt lµ hay

V­în hãt chim kªu suèt c¶ ngµy

Kh¸ch ®Õn th× mêi ng« nÕp n­íng

S¨n vÒ th­êng chÐn thÞt rõng quay

Non xanh n­íc biÕc tha hå d¹o

R­îu ngät chÌ ngon mÆc søc say

Kh¸ng chiÕn thµnh c«ng ta trë l¹i

Tr¨ng x­a h¹c cò víi xu©n nµy.

(C¶nh rõng ViÖt B¾c)

4. Gi¶n dÞ lµ mét ®øc tÝnh, mét phÈm chÊt cao ®Ñp mµ mçi chóng ta nªn cã. Gi¶n dÞ, víi mçi ng­êi, th­êng thÓ hiÖn ë lêi nãi, ë viÖc lµm, thÓ hiÖn trong lèi sèng, trong quan hÖ víi ng­êi xung quanh. Nã lµ c¸ch øng xö cao ®Ñp, nãi lªn sù hiÓu biÕt cña b¶n th©n mçi chóng ta.

ChuyÓn ®æi c©u chñ ®éng

thµnh c©u bÞ ®éng

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. C©u chñ ®éng vµ c©u bÞ ®éng

a) T×m chñ ng÷ trong c¸c c©u sau:

(1) Mäi ng­êi yªu mÕn em.

(2) Em ®­îc mäi ng­êi yªu mÕn.

Gîi ý:

Mäi ng­êi / yªu mÕn em.

C

V

Em / ®­îc mäi ng­êi yªu mÕn.

C

V

b) Chñ ng÷ cña hai c©u trªn cã ý nghÜa kh¸c nhau nh­ thÕ nµo?

Gîi ý:

- ë c©u (1), chñ ng÷ "Mäi ng­êi" lµ chñ thÓ cña hµnh ®éng "yªu mÕn" hay "em" lµ chñ thÓ cña ho¹t ®éng "yªu mÕn"?

- ë c©u (2), chñ ng÷ "Em" lµ chñ thÓ cña hµnh ®éng "yªu mÕn" hay "mäi ng­êi" lµ chñ thÓ cña ho¹t ®éng "yªu mÕn"?

c) C©u (1) lµ c©u chñ ®éng, c©u (2) lµ c©u bÞ ®éng. VËy thÕ nµo lµ c©u chñ ®éng vµ thÕ nµo lµ c©u bÞ ®éng?

Gîi ý: C©u chñ ®éng lµ c©u cã chñ ng÷ chØ ng­êi, vËt thùc hiÖn mét ho¹t ®éng h­íng vµo ng­êi, vËt kh¸c - chñ ng÷ chØ chñ thÓ hµnh ®éng. C©u bÞ ®éng lµ c©u cã chñ ng÷ chØ ng­êi, vËt ®­îc ho¹t ®éng cña ng­êi, vËt kh¸c h­íng vµo - chñ ng÷ chØ ®èi t­îng cña ho¹t ®éng.

2. Môc ®Ých cña viÖc chuyÓn ®æi c©u chñ ®éng thµnh c©u bÞ ®éng

Cho hai c©u:

(1) Mäi ng­êi yªu mÕn em.

(2) Em ®­îc mäi ng­êi yªu mÕn.

H·y chän c©u thÝch hîp ®Ó ®iÒn vµo chç cã dÊu ba chÊm trong ®o¹n v¨n sau vµ gi¶i thÝch t¹i sao em l¹i lµm nh­ vËy:

- Thuû ph¶i xa líp ta, theo mÑ vÒ quª ngo¹i.

Mét tiÕng "å" næi lªn kinh ng¹c. C¶ líp s÷ng sê. Em t«i lµ chi ®éi tr­ëng, lµ "vua to¸n" cña líp tõ mÊy n¨m nay ... Tin nµy ch¾c lµm cho b¹n bÌ xao xuyÕn.

(Theo Kh¸nh Hoµi)

Gîi ý: Chó ý c©u ®øng tr­íc: Em t«i lµ chi ®éi tr­ëng, lµ "vua to¸n" cña líp tõ mÊy n¨m nay. C©u nµy nãi vÒ "mäi ng­êi", c¸c b¹n trong líp hay nãi vÒ Thuû - em?

C©u ®øng tr­íc c©u cÇn lùa chän, vµ c¶ ®o¹n v¨n ®Òu ®ang nãi vÒ Thuû (em). Thuû (em) trong ®o¹n nµy lµ ®èi t­îng mµ ho¹t ®éng h­íng vµo (®­îc nãi ®Õn) chø kh«ng ph¶i lµ chñ thÓ cña ho¹t ®éng. Cho nªn, ®iÒn vµo vÞ trÝ dÊu ba chÊm ph¶i lµ c©u bÞ ®éng (Em ®­îc mäi ng­êi yªu mÕn.) th× míi ®¶m b¶o mèi liªn kÕt gi÷a c¸c c©u trong m¹ch chung cña ®o¹n.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Trong hai ®o¹n v¨n d­íi ®©y, nh÷ng c©u nµo lµ c©u bÞ ®éng?

a) Tinh thÇn yªu n­íc còng nh­ c¸c thø cña quý. Cã khi ®­îc tr­ng bµy trong tñ kÝnh, trong b×nh pha lª, râ rµng dÔ thÊy. Nh­ng còng cã khi cÊt giÊu kÝn ®¸o trong r­¬ng, trong hßm.

(Hå ChÝ Minh)

b) Ng­êi ®Çu tiªn chÞu ¶nh h­ëng cña th¬ Ph¸p rÊt ®Ëm lµ ThÕ L÷. Nh÷ng bµi th¬ cã tiÕng cña ThÕ L÷ ra ®êi tõ ®Çu n¨m 1933 ®Õn 1934. Gi÷a lóc ng­êi thanh niªn ViÖt Nam bÊy giê ngËp trong qu¸ khø ®Õn tËn cæ th× ThÕ L÷ ®­a vÒ cho hä c¸i h­¬ng vÞ ph­¬ng xa. T¸c gi¶ "MÊy vÇn th¬" liÒn ®­îc t«n lµm ®­¬ng thêi ®Ö nhÊt thi sÜ.

(Theo Hoµi Thanh)

Gîi ý:

- a: Cã khi ®­îc tr­ng bµy trong tñ kÝnh, trong b×nh pha lª, râ rµng dÔ thÊy. Nh­ng còng cã khi cÊt giÊu kÝn ®¸o trong r­¬ng, trong hßm.

- b: Ng­êi ®Çu tiªn chÞu ¶nh h­ëng cña th¬ Ph¸p rÊt ®Ëm lµ ThÕ L÷.; T¸c gi¶ "MÊy vÇn th¬" liÒn ®­îc t«n lµm ®­¬ng thêi ®Ö nhÊt thi sÜ.

2. NhËn xÐt vÒ t¸c dông cña viÖc dïng c©u bÞ ®éng trong hai ®o¹n v¨n trªn.

Gîi ý: Xem xÐt mèi quan hÖ cña c©u bÞ ®éng víi c¸c c©u kh¸c trong ®o¹n, víi chñ ®Ò cña c¶ ®o¹n.

- a: Tinh thÇn yªu n­íc còng nh­ c¸c thø cña quý. Cã khi ®­îc tr­ng bµy trong tñ kÝnh, trong b×nh pha lª, râ rµng dÔ thÊy. Nh­ng còng cã khi cÊt giÊu kÝn ®¸o trong r­¬ng, trong hßm.

Trong tr­êng hîp nµy, c¸c c©u bÞ ®éng ®­îc l­îc bá thµnh phÇn chñ ng÷. Cã thÓ kh«i phôc: Cã khi tinh thÇn yªu n­íc ®­îc ng­êi ta tr­ng bµy trong tñ kÝnh, trong b×nh pha lª, râ rµng dÔ thÊy. Nh­ng còng cã khi tinh thÇn yªu n­íc (®­îc) ng­êi ta cÊt giÊu kÝn ®¸o trong r­¬ng, trong hßm. ViÖc l­îc bá chñ ng÷ lµ nh»m tr¸nh lÆp thõa. C©u bÞ ®éng trong ®o¹n v¨n nµy ®­îc sö dông ®Ó ®¶m b¶o sù liªn kÕt. §èi t­îng nãi ®Õn ë ®©y lµ tinh thÇn yªu n­íc chø kh«ng ph¶i chñ thÓ cña tinh thÇn yªu n­íc. C©u ®Çu ®o¹n v¨n thÓ hiÖn râ ®iÒu nµy.

- b: Ng­êi ®Çu tiªn chÞu ¶nh h­ëng cña th¬ Ph¸p rÊt ®Ëm lµ ThÕ L÷. Nh÷ng bµi th¬ cã tiÕng cña ThÕ L÷ ra ®êi tõ ®Çu n¨m 1933 ®Õn 1934. Gi÷a lóc ng­êi thanh niªn ViÖt Nam lóc bÊy giê ngËp trong qu¸ khø ®Õn tËn cæ th× ThÕ L÷ ®­a vÒ cho hä c¸i h­¬ng vÞ ph­¬ng xa. T¸c gi¶ "MÊy vÇn th¬" liÒn ®­îc t«n lµm ®­¬ng thêi ®Ö nhÊt thi sÜ.

Chñ ®Ò cña ®o¹n v¨n nµy lµ nãi vÒ ThÕ L÷ - "Ng­êi ®Çu tiªn..." - "T¸c gi¶ "MÊy vÇn th¬"..." chø kh«ng ph¶i nãi vÒ th¬ Ph¸p, hay nh÷ng ng­êi t«n vinh «ng. Hai c©u bÞ ®éng cã chñ ng÷ cïng h­íng vÒ mét ®èi t­îng vµ cïng thèng nhÊt víi chñ ®Ò cña ®o¹n.

ViÕt bµi lµm v¨n sè 5 -

V¨n lËp luËn chøng minh

I. Tham kh¶o c¸c ®Ò v¨n sau

§Ò 1: Ýt l©u nay, mét sè b¹n trong líp em cã phÇn l¬ lµ häc tËp. Em h·y viÕt mét bµi v¨n ®Ó thuyÕt phôc b¹n: NÕu khi cßn trÎ ta kh«ng chÞu khã häc tËp th× lín lªn sÏ ch¼ng lµm ®­îc viÖc g× cã Ých!

§Ò 2: H·y chøng minh r»ng b¶o vÖ rõng lµ b¶o vÖ cuéc sèng cña chóng ta.

§Ò 3: D©n gian ta cã c©u tôc ng÷: GÇn mùc th× ®en, gÇn ®Ìn th× r¹ng. Nh­ng cã b¹n l¹i b¶o: GÇn mùc ch­a ch¾c ®· ®en, gÇn ®Ìn ch­a ch¾c ®· r¹ng. Em h·y viÕt mét bµi v¨n chøng minh thuyÕt phôc b¹n Êy theo ý kiÕn cña em.

§Ò 4: H·y chøng minh r»ng ®êi sèng cña chóng ta sÏ bÞ tæn h¹i rÊt lín nÕu mçi ng­êi kh«ng cã ý thøc b¶o vÖ m«i tr­êng sèng.

§Ò 5: H·y chøng tá r»ng B¸c Hå sèng v« cïng gi¶n dÞ, thanh b¹ch.

II. Gîi ý dµn bµi

1. H­íng dÉn chung

Lµm bµi v¨n lËp luËn chøng minh theo ®óng, ®ñ c¸c b­íc ®· ®­îc h­íng dÉn ë bµi tr­íc:

- T×m hiÓu ®Ò, x¸c ®Þnh luËn ®iÓm cÇn ph¶i chøng minh.

- TriÓn khai luËn ®iÓm chÝnh b»ng c¸c luËn ®iÓm phô; lùa chän lÝ lÏ phï hîp víi tõng luËn ®iÓm, víi lËp luËn cña c¶ bµi; lùa chän nh÷ng dÉn chøng tiªu biÓu, t­¬ng øng víi mçi lÝ lÏ, luËn ®iÓm;

- Chó ý c¸ch diÔn ®¹t, tr¸nh lçi chÝnh t¶; biÕt t¹o cho lêi v¨n søc cuèn hót, thuyÕt phôc;

- Trong khi viÕt, lu«n lu«n h­íng vÒ luËn ®iÓm vµ m¹ch lËp luËn ®· dù tÝnh khi lµm dµn ý.

2. H­íng dÉn cô thÓ

§Ò 1:

A. Më bµi: - DÉn d¾t ®Ó giíi thÖu ®­îc t×nh h×nh cña líp (cã nhiÒu b¹n l¬ lµ häc tËp).

- §­a ra ch©n lÝ: NÕu khi trÎ ta kh«ng chÞu khã häc tËp th× lín lªn ta sÏ ch¼ng lµm ®­îc viÖc g× cã Ých.

B. Th©n bµi:

- KÓ l¹i t×nh h×nh cña líp thêi gian qua (t­ëng t­îng vÒ chuyÖn cã nhiÒu b¹n l¬ lµ häc tËp, say mª vµo c¸c trß ch¬i nh­: ®iÖn tö, cê b¹c, chat,…).

- Chøng minh cho c¸c b¹n thÊy: nÕu kh«ng chÞu khã häc tËp tõ khi cßn trÎ, th× sÏ cã nhiÒu c¸i h¹i:

+ SÏ kh«ng cã thêi gian ®Ó bæ sung kiÕn thøc.

+ Kh«ng cã kiÕn thøc ®Ó lµm viÖc sau nµy.

+ BÞ tôt hËu so víi sù ph¸t triÓn cña x· héi nãi chung.

+ ¶nh h­ëng ®Õn gia ®×nh vµ x· héi sau nµy.

C. KÕt bµi: Kh¼ng ®Þnh l¹i ch©n lÝ võa nªu. §éng viªn c¸c b¹n tËp trung vµo viÖc häc.

§Ò 2:

A. Më bµi.

- Nªu kh¸i qu¸t vai trß cña rõng ®èi víi cuéc sèng cña chóng ta.

- Kh¼ng ®Þnh: b¶o vÖ rõng chÝnh lµ b¶o vÖ cuéc sèng.

B. Th©n bµi.

Chøng minh b¶o vÖ rõng lµ b¶o vÖ cuéc sèng cña chóng ta:

1. Nªu nh÷ng Ých lîi cña rõng:

- Cung cÊp kh«ng khÝ.

- Ng¨n lò lôt, lë ®Êt.

- Cung cÊp s¶n vËt, hoa cá, gç,…

- T¹o líp mïn cho ®Êt.

2. V× thÕ, b¶o vÖ rõng lµ b¶o vÖ cuèc sèng cña chóng ta, bëi:

- NghÜa lµ chóng ta ®ang b¶o vÖ sù trong lµnh cña sù sèng.

- NghÜa lµ chóng ta ®ang b¶o vÖ m×nh khái nh÷ng thiªn tai.

- NghÜa lµ chóng ta ®ang g×n gi÷ cho nh÷ng Ých lîi l©u dµi cña c¶ céng ®ång.

C. KÕt bµi.

Nªu tr¸ch nhiÖm cña b¶n th©n vµ göi th«ng ®iÖp b¶o vÖ rõng ®Õn mäi ng­êi.

§Ò 3:

A. Më bµi.

- Kh¸i qu¸t néi dung c©u tôc ng÷.

- Giíi thiÖu c©u tôc ng÷.

- Nªu ý kiÕn cña b¹n nä.

B. Th©n bµi.

1. Gi¶i thÝch ý nghÜa c©u tôc ng÷:

- NghÜa ®en.

- NghÜa bãng.

- ý nghÜa tæng qu¸t cña c©u tôc ng÷ lµ g×”

2. Kh¼ng ®Þnh tÝnh ®óng ®¾n cña c©u tôc ng÷ b»ng viÖc ®­a ra c¸c dÉn chøng trong thùc tÕ mµ em biÕt.

3. Më réng c©u tôc ng÷.

- C©u tôc ng÷ lµ mét ch©n lÝ nh­ng cßn mang tÝnh cùc ®oan.

- Còng cã nh÷ng tr­êng hîp: GÇn mùc ch­a ch¾c ®· ®en, gÇn ®Ìn ch­a ch¾c ®· r¹ng.

- C©u tôc ng÷ chØ ®óng víi nh÷ng ng­êi lu«n cã ý thøc häc hái.

4. VÒ ý kiÕn mµ b¹n ®· nªu, cã thÓ kh¼ng ®Þnh: ý kiÕn ®ã tuy cã phÇn ®óng nh­ng kh«ng thÓ kh¼ng ®Þnh tuyÖt ®èi nh­ vËy ®­îc.

C. KÕt bµi.

T¸n thµnh phÇn ®óng trong ý kiÕn mµ b¹n nä ®· nªu. Nh­ng cÇn kh¼ng ®Þnh tÝn ®óng ®¾n theo h­íng thuËn chiÒu cña c©u tôc ng÷, bëi ®ã lµ mét ch©n lÝ ®· ®­îc thùc tÕ chøng minh.

§Ò 4: Tham kh¶o dµn bµi cña ®Ò 2. ë ®©y chØ më réng h¬n phËm vi cña vÊn ®Ò (tõ b¶o vÖ rõng ®Õn b¶o vÖ m«i tr­êng nãi chung).

§Ò 5:

A. Më bµi.

- Giíi thiÖu tÇm vãc cña B¸c Hå vµ niÒm yªu kÝnh B¸c cña nh©n d©n.

- Giíi thiÖu lèi sèng gi¶n dÞ, thanh b¹ch cña B¸c.

B. Th©n bµi.

- Chøng minh B¸c cã lèi sèng gi¶n dÞ vµ thanh b¹ch.

- Tham kh¶o bµi viÕt cña Ph¹m V¨n §ång ®Ó x©y dùng nªn dµn ý.

C. KÕt bµi.

Kh¼ng ®Þnh l¹i nh÷ng phÈm chÊt tèt ®Ñp cña B¸c Hå. Nh÷ng phÈm chÊt Êy ®¸ng ®Ó chóng ta häc tËp, noi theo.

ý nghÜa v¨n ch­¬ng

(Hoµi Thanh)

I. VÒ T¸c gi¶

Hoµi Thanh (1909-1982) lµ mét nhµ phª b×nh v¨n häc xuÊt s¾c. Søc hÊp dÉn trong nh÷ng bµi phª b×nh cña Hoµi Thanh kh«ng ph¶i ë chiÒu s©u cña hÖ thèng lËp luËn hay ë c¸c thuËt ng÷ ®­îc sö dông mét c¸ch chÝnh x¸c mµ ë kh¶ n¨ng c¶m thô tinh tÕ, ë c¸ch tr×nh bµy vÊn ®Ò rÊt gi¶n dÞ mµ dÝ dám, s©u s¾c. ¤ng t¹o ®­îc mét phong c¸ch phª b×nh riªng, thÓ hiÖn næi bËt trong cuèn Thi nh©n ViÖt Nam ( trong ®ã «ng giíi thiÖu, phª b×nh vµ tuyÓn chän nh÷ng t¸c gi¶ ­u tó, nh÷ng t¸c phÈm ®Æc s¾c nhÊt cña phong trµo Th¬ míi (1932-1945).

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. Theo Hoµi Thanh, nguån gèc cèt yÕu cña v¨n ch­¬ng lµ lßng th­¬ng ng­êi vµ réng ra th­¬ng c¶ mu«n vËt, mu«n loµi.

2. Hoµi Thanh viÕt: “V¨n ch­¬ng sÏ lµ h×nh dung cña sù sèng mu«n h×nh v¹n tr¹ng. Ch¼ng nh÷ng thÕ, v¨n ch­¬ng cßn s¸ng t¹o ra sù sèng”.

V¨n ch­¬ng lµ h×nh ¶nh cña cuéc sèng ®a d¹ng vµ phong phó. V¨n ch­¬ng ph¶n ¸nh cuéc sèng. Cuéc sèng ®a d¹ng cho nªn h×nh ¶nh ®­îc ph¶n ¸nh trong v¨n ch­¬ng còng ®a d¹ng. Qua v¨n ch­¬ng, ta biÕt ®­îc cuéc sèng, m¬ ­íc cña ng­êi ViÖt Nam x­a kia, ta còng biÕt cuéc sèng cña c¸c d©n téc kh¸c nhau trªn thÕ giíi.

V¨n ch­¬ng cßn s¸ng t¹o ra sù sèng. Qua t¸c phÈm v¨n ch­¬ng, ta biÕt mét cuéc sèng trong m¬ ­íc cña con ng­êi. §ã lµ ­íc m¬ con ng­êi cã søc m¹nh, lín nhanh nh­ Phï §æng ®Ó ®¸nh giÆc; con ng­êi cã søc m¹nh ®Ó chèng thiªn tai lò lôt nh­ S¬n Tinh; con ng­êi cã kh¶ n¨ng k× diÖu nh­ M· L­¬ng s¸ng t¹o ra vËt dông vµ ph­¬ng tiÖn trõng trÞ kÎ thï.

3. Theo Hoµi Thanh, c«ng dông cña v¨n ch­¬ng lµ gióp cho t×nh c¶m vµ gîi lßng vÞ tha. V¨n ch­¬ng g©y cho ta nh÷ng t×nh c¶m ta kh«ng cã, luyÖn cho ta nh÷ng t×nh c¶m ta s½n cã. V¨n ch­¬ng luyÖn nh÷ng t×nh c¶m gia ®×nh, anh em, bÌ b¹n, t×nh yªu quª h­¬ng ®Êt n­íc. V¨n ch­¬ng g©y cho ta t×nh c¶m vÞ tha, t×nh c¶m víi nh÷ng ng­êi tèt, ng­êi cïng chÝ h­íng, nh÷ng ng­êi lao ®éng trong céng ®ång vµ trªn thÕ giíi nãi chung. VÝ dô ®äc truyÖn C©y bót thÇn, ta yªu mÕn nh©n vËt M· L­¬ng, c¨m ghÐt tªn ®Þa chñ vµ tªn vua tham lam.

4. a) V¨n b¶n ý nghÜa v¨n ch­¬ng thuéc lo¹i v¨n nghÞ luËn v¨n ch­¬ng, v× néi dung bµn ®Õn lµ ý nghÜa, c«ng dông cña v¨n ch­¬ng.

b) Bµi v¨n cã nÐt ®Æc s¾c vÒ nghÖ thuËt lµ võa cã lÝ lÏ, võa cã c¶m xóc vµ h×nh ¶nh. VÝ dô ®o¹n më ®Çu, hay ®o¹n nãi vÒ m·nh lùc cña v¨n ch­¬ng.

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

Nguån gèc cèt yÕu cña v¨n ch­¬ng lµ t×nh c¶m, lµ lßng vÞ tha. V¨n ch­¬ng lµ h×nh ¶nh cña sù sèng mu«n h×nh v¹n tr¹ng vµ v¨n ch­¬ng s¸ng t¹o ra sù sèng, g©y nh÷ng t×nh c¶m ta kh«ng cã, luyÖn nh÷ng t×nh c¶m ta s½n cã. §êi sèng tinh thÇn cña nh©n lo¹i nÕu thiÕu v¨n ch­¬ng th× sÏ rÊt nghÌo nµn.

2. C¸ch ®äc

Trong v¨n b¶n, Hoµi Thanh ®· sö dông mét lèi viÕt rÊt sinh ®éng: dïng mét c©u chuyÖn ®Ó më ®Çu, lÊy nh÷ng vÝ dô (dÉn chøng) gÇn gòi víi tÊt c¶ mäi ng­êi, tõ ng÷ gi¶n dÞ, trang nh· nh­ng kh«ng kÐm phÇn s©u s¾c.

Víi mét bµi v¨n nh­ vËy, giäng ®äc cÇn nhÑ nhµng, chËm r·i, râ tõng c©u, tõng ch÷.

3. Xem l¹i kiÕn thøc trong bµi vµ phÇn nghe gi¶ng trªn líp ®Ó gi¶i thÝch l¹i c©u nãi cña Hoµi Thanh. H·y lÊy vÝ dô chøng minh trong nh÷ng bµi v¨n, bµi th¬ ®· ®­îc häc trong ch­¬ng tr×nh líp 6 vµ líp 7.

ChuyÓn ®æi c©u chñ ®éng

thµnh c©u bÞ ®éng

(TiÕp theo)

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. C¸c kiÓu c©u bÞ ®éng

Dùa theo sù cã mÆt hay kh«ng cã mÆt cña ®éng tõ t×nh th¸i bÞ / ®­îc, ng­êi ta chia c©u bÞ ®éng thµnh hai lo¹i: c©u bÞ ®éng cã ®éng tõ t×nh th¸i bÞ / ®­îc vµ c©u bÞ ®éng kh«ng cã ®éng tõ t×nh th¸i bÞ / ®­îc. vÝ dô:

- Ng«i nhµ nµy ®­îc x©y tõ n¨m 2000.

- Ng«i nhµ nµy x©y tõ n¨m 2000.

Tuy nhiªn, cã nh÷ng c©u cã c¸c tõ bÞ / ®­îc nh­ng kh«ng ph¶i lµ c©u bÞ ®éng, vÝ dô:

- B¹n em ®­îc gi¶i NhÊt trong k× thi häc sinh giái.

- Tay em bÞ ®au.

Chñ ng÷ trong hai c©u nµy kh«ng ph¶i lµ ®èi t­îng ®­îc ho¹t ®éng cña ng­êi hay vËt kh¸c h­íng vµo.

2. ChuyÓn ®æi c©u chñ ®éng thµnh c©u bÞ ®éng

a) So s¸nh c¸c cÆp c©u sau:

(1) Ng­êi ta ®· h¹ c¸nh mµn ®iÒu treo ë ®Çu bµn thê «ng v¶i xuèng tõ h«m “ho¸ vµng”.

(2) C¸nh mµn ®iÒu treo ë ®Çu bµn thê «ng v¶i ®· h¹ xuèng tõ h«m "ho¸ vµng".

(Vò B»ng)

Gîi ý: Hai c©u tuy ®Òu diÔn ®¹t cïng mét néi dung nh­ng ë c©u (1) chñ thÓ thùc hiÖn hµnh ®éng lµ con ng­êi vµ trùc tiÕp xuÊt hiÖn (lµm chñ ng÷), trong khi ®ã ë c©u (2), chñ ng÷ lµ vËt vµ chÞu t¸c ®éng cña mét ®èi t­îng kh¸c (lµ con ng­êi nh­ng ®· ®­îc Èn ®i).

b) Nªu c¸ch chuyÓn ®æi c©u chñ ®éng thµnh c©u bÞ ®éng.

Gîi ý: §Ó chuyÓn ®æi tõ c©u chñ ®éng thµnh c©u bÞ ®éng, ng­êi ta ®­a tõ ng÷ chØ ®èi t­îng cña hµnh ®éng (mµ ®éng tõ vÞ ng÷ biÓu thÞ) lªn lµm chñ ng÷, thªm (hoÆc kh«ng thªm) tõ bÞ / ®­îc vµo tr­íc ®éng tõ chØ hµnh ®éng ë vÞ ng÷; nÕu muèn nªu chñ thÓ hµnh ®éng trong c©u bÞ ®éng th× ®Æt tõ ng÷ chØ chñ thÓ vµo sau tõ bÞ / ®­îc, tr­íc ®éng tõ hµnh ®éng.

c) Nh÷ng c©u sau ®ay cã ph¶i lµ c©u bÞ ®éng kh«ng? T¹i sao?

(1) B¹n em ®­îc gi¶i NhÊt trong k× thi häc sinh giái.

(2) Tay em bÞ ®au.

Gîi ý: Xem l¹i môc 1 ë trªn.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Cho c¸c c©u chñ ®éng d­íi ®©y, h·y chuyÓn ®æi mçi c©u thµnh hai c©u bÞ ®éng theo hai kiÓu kh¸c nhau.

a) Mét nhµ s­ v« danh ®· x©y ng«i chïa Êy tõ thÕ kØ XIII.

b) Ng­êi ta lµm tÊt c¶ c¸nh cöa chïa b»ng gç lim.

c) Chµng kÞ sÜ buéc con ngùa b¹ch bªn gèc ®µo.

d) Ng­êi ta dùng mét l¸ cê ®¹i ë gi÷a s©n.

Gîi ý: Cã thÓ chuyÓn c©u chñ ®éng thµnh c¸c c©u bÞ ®éng theo nh÷ng kiÓu sau:

- C©u bÞ ®éng cã tõ bÞ / ®­îc;

- C©u bÞ kh«ng cã tõ bÞ / ®­îc;

- C©u bÞ ®éng cã nªu chñ thÓ hµnh ®éng ë vÞ ng÷;

- C©u bÞ ®éng kh«ng nªu chñ thÓ hµnh ®éng.

VÝ dô:

- TÊt c¶ c¸nh cöa chïa ®­îc (ng­êi ta) lµm b»ng gç lim.

- TÊt c¶ c¸nh cöa chïa (ng­êi ta) lµm b»ng gç lim.

2. ChuyÓn ®æi mçi c©u chñ ®éng cho sau ®©y thµnh hai c©u bÞ ®éng, mét c©u dïng tõ ®­îc, mét c©u dïng tõ bÞ. So s¸nh vµ nhËn xÐt vÒ s¾c th¸i nghÜa cña c¸c c©u bÞ ®éng cã tõ ®­îc vµ c©u bÞ ®éng cã tõ bÞ võa chuyÓn ®æi.

a) ThÇy gi¸o phª b×nh em.

b) Ng­êi ta ®· ph¸ ng«i nhµ Êy ®i.

c) Trµo l­u ®« thÞ ho¸ ®· thu hÑp sù kh¸c biÖt gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n.

Gîi ý:

- a:

+ Em ®­îc thÇy gi¸o phª b×nh.

+ Em bÞ thÇy gi¸o phª b×nh.

b:

+ Ng«i nhµ Êy ®· ®­îc ng­êi ta ph¸ ®i.

+ Ng«i nhµ Êy ®· bÞ ng­êi ta ph¸ ®i.

c:

+ Sù kh¸c biÖt gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n ®· ®­îc trµo l­u ®« thÞ ho¸ thu hÑp.

+ Sù kh¸c biÖt gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n ®· bÞ trµo l­u ®« thÞ ho¸ thu hÑp.

- C©u bÞ ®éng cã tõ ®­îc kh¸c víi c©u bÞ ®éng cã tõ bÞ ë s¾c th¸i biÓu ®¹t: c©u bÞ ®éng cã tõ ®­îc mang hµm ý ®¸nh gi¸ tÝch cùc, c©u bÞ ®éng cã tõ bÞ mang hµm ý ®¸nh gi¸ tiªu cùc.

- V× cã sù kh¸c nhau trªn nªn khi chuyÓn ®æi cÇn l­u ý:

+ Cã nh÷ng c©u cã thÓ chuyÓn ®æi thµnh c¶ hai kiÓu bÞ ®éng (cã tõ ®­îc vµ cã tõ bÞ), vÝ dô c©u (a), (b) ë trªn;

+ Cã nh÷ng c©u chØ chuyÓn ®æi ®­îc thµnh c©u bÞ ®éng cã tõ ®­îc. §©y lµ nh÷ng c©u mµ ý nghÜa cña nã vèn ®· mang tÝnh tÝch cùc, vÝ dô, víi c©u (c), ta chØ cã thÓ nãi: Sù kh¸c biÖt gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n ®· ®­îc trµo l­u ®« thÞ ho¸ thu hÑp. Bëi v×, sù thu hÑp kho¶ng c¸ch gi÷a ®« thÞ vµ n«ng th«n vèn lµ ®iÒu tÝch cùc, trong mong muèn cña mäi ng­êi.

3. ViÕt mét ®o¹n v¨n nãi vÒ lßng say mª cña em ®èi víi v¨n häc, ®èi víi mét t¸c phÈm v¨n häc, hoÆc vÒ ¶nh h­ëng cña t¸c phÈm v¨n häc nµo ®ã tíi em trong ®ã cã sö dông c©u bÞ ®éng.

Gîi ý:

- Chó ý tÝnh thèng nhÊt chñ ®Ò cña ®o¹n;

- ViÖc dïng c©u bÞ ®éng ph¶i thèng nhÊt víi c¸c c©u kh¸c vÒ ®èi t­îng ®­îc nãi ®Õn.

LuyÖn tËp viÕt ®o¹n v¨n chøng minh

I. H­íng dÉn chung

1. ChuÈn bÞ ë nhµ

H·y viÕt mét ®o¹n v¨n ng¾n theo mét trong sè c¸c ®Ò sau ®©y:

§Ò 1: Tôc ng÷ cã c©u: §i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n. Nh­ng cã b¹n nãi: NÕu kh«ng cã ý thøc häc tËp th× ch¾c g× ®· cã "sµng kh«n" nµo! H·y nªu ý kiÕn cña riªng m×nh vµ chøng minh cho ý kiÕn ®ã.

§Ò 2: Chøng minh r»ng v¨n ch­¬ng "g©y cho ta nh÷ng t×nh c¶m mµ ta kh«ng cã".

§Ò 3: Chøng minh r»ng v¨n ch­¬ng "luyÖn nh÷ng t×nh c¶m ta s½n cã".

§Ò 4: Chøng minh r»ng nãi dèi cã h¹i cho b¶n th©n.

§Ò 5: Chøng minh r»ng B¸c Hå lu«n th­¬ng yªu thiÕu nhi.

§Ò 6: Chøng minh r»ng B¸c Hå lµ ng­êi yªu c©y cèi.

§Ò 7: Chøng minh r»ng cÇn ph¶i chän s¸ch mµ ®äc.

§Ò 8: Chøng minh r»ng b¶o vÖ m«i tr­êng thiªn nhiªn lµ b¶o vÖ cuéc sèng cña con ng­êi.

L­u ý: ViÕt ®o¹n v¨n ph©n tÝch lÝ lÏ hoÆc ®o¹n v¨n ®­a dÉn chøng.

2. Thùc hµnh trªn líp

- LÇn l­ît tõng ng­êi ®äc ®Ó mäi ng­êi trong tæ cïng nghe;

- Th¶o luËn, trao ®æi, chó ý l¾ng nghe phÇn viÕt cña ng­êi kh¸c, tiÕp thu nh÷ng ý kiÕn nhËn xÐt cña c¸c b¹n;

- Ghi chÐp nh÷ng nhËn xÐt cña thÇy, c« gi¸o vÒ phÇn viÕt cña m×nh hoÆc cña c¸c b¹n ®Ó tù rót ra ®­îc kinh nghiÖm cÇn thiÕt.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Em lùa chän ®Ò v¨n nµo ®Ó viÕt ®o¹n?

2. ChØ viÕt mét ®o¹n v¨n ng¾n th× em cã ph¶i tiÕn hµnh lµm c¸c b­íc nh­ lµ khi lËp mét dµn ý kh«ng? V× sao?

3. Trong ®o¹n v¨n cña m×nh em cã sö dông kiÓu c©u bÞ ®éng kh«ng? NÕu cã th× chØ ra t¸c dông cña nã.

Gîi ý: Lùa chän ®Ò v¨n nµo lµ tuú ý nh­ng ph¶i chó ý:

- TiÕn hµnh c¸c b­íc nh­ lµ khi lËp mét dµn ý cho bµi v¨n lËp luËn chøng minh: T×m hiÓu ®Ò (theo c¸c b­íc), t×m ý; LËp dµn ý cho bµi v¨n;

- Lùa chän mét luËn ®iÓm nhá nµo ®ã (trong luËn ®iÓm chÝnh) ®Ó chøng minh hoÆc mét luËn cø nµo ®ã ®Ó viÕt thµnh ®o¹n.

¤n tËp v¨n nghÞ luËn

1. §äc l¹i c¸c bµi v¨n nghÞ luËn ®· häc (Bµi 20, 21, 23, 24), tæng kÕt tõng bµi theo c¸c néi dung sau:

- §Ò tµi nghÞ luËn lµ g×?

- LuËn ®iÓm chÝnh cña bµi v¨n lµ g×?

- T¸c gi¶ ®· sö dông ph­¬ng ph¸p luËn nµo?

Gîi ý: §äc l¹i c¸c bµi v¨n, dùa vµo phÇn KÕt qu¶ cÇn ®¹t vµ phÇn Ghi nhí cña mçi bµi ®Ó ®iÒn vµo b¶ng. Cã thÓ tham kh¶o mÉu b¶ng sau:

TT

Tªn bµi

T¸c gi¶

§Ò tµi nghÞ luËn

LuËn ®iÓm chÝnh

Ph­¬ng ph¸p lËp luËn (KiÓu bµi)

1

Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta

Hå ChÝ Minh

Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ViÖt Nam

D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc. §ã lµ truyÒn thèng quý b¸u cña d©n téc ta.

Chøng minh

2

Sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt

§Æng Thai Mai

Sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt

TiÕng ViÖt cã nh÷ng ®Æc s¾c cña mét thø tiÕng ®Ñp, mét thø tiÕng hay.

Chøng minh (kÕt hîp víi gi¶i thÝch)

3

§øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå

Ph¹m V¨n §ång

§øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå

ë mäi ph­¬ng diÖn, B¸c Hå ®Òu gi¶n dÞ. Sù gi¶n dÞ hoµ hîp víi ®êi sèng tinh thÇn phong phó, víi t­ t­ëng vµ t×nh c¶m cao ®Ñp.

Chøng minh (kÕt hîp víi gi¶i thÝch, b×nh luËn)

4

ý nghÜa v¨n ch­¬ng

Hoµi Thanh

Nguån gèc, nhiÖm vô, c«ng dông cña v¨n ch­¬ng trong lÞch sö nh©n lo¹i

Nguån gèc cèt yÕu cña v¨n ch­¬ng lµ t×nh c¶m, lµ lßng vÞ tha; v¨n ch­¬ng lµ h×nh ¶nh cña sù sèng ®a d¹ng; v¨n ch­¬ng s¸ng t¹o ra sù sèng, g©y cho ta nh÷ng t×nh c¶m ta kh«ng cã, luyÖn nh÷ng t×nh c¶m s½n cã; cho nªn: kh«ng thÓ thiÕu v¨n ch­¬ng trong ®êi sèng tinh thÇn cña nh©n lo¹i.

Gi¶i thÝch (kÕt hîp víi b×nh luËn)

2. §iÒn nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt vµo b¶ng sau:

Sè TT

Tªn bµi

T¸c gi¶

Nh÷ng nÐt chÝnh vÒ nghÖ thuËt

1

Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta

Hå ChÝ Minh

MÉu mùc vÒ lËp luËn, bè côc vµ c¸ch dÉn chøng

2

Sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt

§Æng Thai Mai

...

3

§øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå

Ph¹m V¨n §ång

...

4

ý nghÜa v¨n ch­¬ng

Hoµi Thanh

...

3. a) Cho c¸c yÕu tè sau ®©y:

- Cèt truyÖn

- Nh©n vËt

- Ng­êi kÓ chuyÖn

- LuËn ®iÓm

- LuËn cø

- VÇn, nhÞp

Víi hiÓu biÕt vÒ thÓ truyÖn, kÝ (lo¹i h×nh tù sù) vµ th¬ tr÷ t×nh, tuú bót (lo¹i h×nh tr÷ t×nh), h·y lùa chän c¸c yÕu tè trªn vµ ®iÒn vµo b¶ng sau:

ThÓ lo¹i

YÕu tè

TruyÖn

Th¬ tù sù

Th¬ tr÷ t×nh

Tuú bót

NghÞ luËn

Gîi ý: C¸c yÕu tè liÖt kª ë trªn lµ nh÷ng yÕu tè thÓ hiÖn ®Æc tr­ng cña mçi thÓ lo¹i. Trªn thùc tÕ v¨n b¶n cô thÓ, c¸c yÕu tè cã sù kÕt hîp, hoµ nhËp vµo nhau. Cho nªn, mét mÆt, kh«ng nªn m¸y mãc khi x¸c ®Þnh c¸c yÕu tè cña v¨n b¶n cô thÓ; mÆt kh¸c, cÇn n¾m ch¾c nh÷ng yÕu tè ®Æc tr­ng cña tõng thÓ lo¹i ®Ó nhËn diÖn ®­îc ®Æc thï thÈm mÜ, ®Æc tr­ng vÒ ph­¬ng thøc biÓu ®¹t cña mçi v¨n b¶n thuéc nh÷ng thÓ lo¹i kh¸c nhau.

�ThÓ lo¹i

YÕu tè

Cèt truyÖn

Nh©n vËt

Ng­êi kÓ chuyÖn

LuËn ®iÓm

LuËn cø

VÇn, nhÞp

TruyÖn

+

+

+

+

+

Th¬ tù sù

+

+

+

+

Th¬ tr÷ t×nh

+

+

Tuú bót

+

+

+

NghÞ luËn

+

+

b) Nh­ vËy, gi÷a v¨n nghÞ luËn vµ c¸c thÓ lo¹i tù sù, tr÷ t×nh cã sù kh¸c nhau c¨n b¶n nµo?

Gîi ý:

- Trong v¨n thuéc c¸c thÓ lo¹i tù sù, tr÷ t×nh cã sö dông luËn ®iÓm, luËn cø, lËp luËn kh«ng?

- Trong v¨n nghÞ luËn cã sö dông miªu t¶, kÓ chuyÖn, biÓu c¶m kh«ng?

§Æc ®iÓm næi bËt cña v¨n nghÞ luËn lµ viÖc sö dông c¸c yÕu tè luËn ®iÓm, luËn cø ®Ó lËp luËn. Tuy nhiªn, trong v¨n nghÞ luËn ng­êi ta cã thÓ sö dông miªu t¶, kÓ chuyÖn, biÓu c¶m ®Ó lµm t¨ng søc thuyÕt phôc.

c) C¸c c©u tôc ng÷ trong Bµi 18, 19 lµ nghÞ luËn, tù sù hay tr÷ t×nh?

Gîi ý: C¨n cø vµo ®Æc tr­ng cña tõng lo¹i v¨n ®Ó nhËn diÖn ®Æc ®iÓm cña c¸c c©u tôc ng÷ vÒ ph­¬ng thøc biÓu ®¹t. NÕu cho r»ng c¸c c©u tôc ng÷ nµy lµ mét lo¹i v¨n b¶n nghÞ luËn th× ph¶i chøng minh ®­îc r»ng chóng mang nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña v¨n nghÞ luËn.

Dïng côm chñ - vÞ ®Ó më réng c©u

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. ThÕ nµo lµ dïng côm chñ - vÞ ®Ó më réng c©u?

a) Ph©n tÝch thµnh phÇn cÊu t¹o cña c©u sau:

V¨n ch­¬ng g©y cho ta nh÷ng t×nh c¶m ta kh«ng cã, luyÖn nh÷ng t×nh c¶m ta s½n cã.

(Hoµi Thanh)

V¨n ch­¬ng / g©y... ta kh«ng cã, luyÖn ... ta s½n cã.

C

V

b) X¸c ®Þnh nh÷ng côm danh tõ cã trong c©u trªn.

Gîi ý: Nhí l¹i ®Æc ®iÓm cña côm danh tõ ®Ó x¸c ®Þnh chÝnh x¸c c¸c côm danh tõ trong c©u nµy.

C¸c côm danh tõ lµ: nh÷ng t×nh c¶m ta kh«ng cã vµ nh÷ng t×nh c¶m ta s½n cã.

c) Ph©n tÝch cÊu t¹o cña nh÷ng côm danh tõ võa t×m ®­îc.

Gîi ý:

Phô ng÷ tr­íc

Trung t©m

Phô ng÷ sau

nh÷ng

t×nh c¶m

ta kh«ng cã

nh÷ng

t×nh c¶m

ta s½n cã

d) Cã thÓ xem hai phô ng÷ ta kh«ng cã vµ ta s½n cã lµ nh÷ng côm chñ - vÞ ®­îc kh«ng?

Gîi ý: §©y lµ nh÷ng côm chñ - vÞ. Nßng cèt cña c©u (chñ ng÷ V¨n ch­¬ng vµ vÞ ng÷ g©y cho ta...) ®­îc më réng b»ng hai côm danh tõ, trong ®ã cã nh÷ng côm chñ - vÞ tham gia cÊu t¹o côm danh tõ. §iÒu nµy lµ b×nh th­êng, khi viÕt ng­êi ta cã thÓ dïng côm chñ - vÞ lµm thµnh phÇn c©u hoÆc lµm thµnh phÇn cña côm tõ.

2. Trong tr­êng hîp nµo ng­êi ta dïng côm chñ - vÞ ®Ó më réng c©u?

a) Ph©n tÝch thµnh phÇn cÊu t¹o cña c¸c c©u d­íi ®©y. T×m côm chñ - vÞ lµm thµnh phÇn c©u hoÆc lµm thµnh phÇn cña côm tõ.

(1) ChÞ Ba ®Õn khiÕn t«i rÊt vui vµ v÷ng t©m.

(Bïi §øc ¸i)

(2) Khi b¾t ®Çu kh¸ng chiÕn, nh©n d©n ta tinh thÇn rÊt h¨ng h¸i.

(Hå ChÝ Minh)

(3) Chóng ta cã thÓ nãi r»ng trêi sinh l¸ sen ®Ó bao bäc cèm, còng nh­ trêi sinh cèm n»m ñ trong l¸ sen.

(Th¹ch Lam)

(4) Nãi cho ®óng th× phÈm gi¸ cña tiÕng ViÖt chØ míi thËt sù ®­îc x¸c ®Þnh vµ ®¶m b¶o tõ ngµy C¸ch m¹ng th¸ng T¸m thµnh c«ng.

(§Æng Thai Mai)

Gîi ý:

(1):

ChÞ Ba ®Õn / khiÕn t«i rÊt vui vµ v÷ng t©m.

C

V

Trong ®ã:

ChÞ Ba / ®Õn

C

V

t«i / rÊt vui vµ v÷ng t©m

C

V

(2):

Khi b¾t ®Çu kh¸ng chiÕn, nh©n d©n ta / tinh thÇn rÊt h¨ng h¸i.

T

C

V

Trong ®ã:

tinh thÇn / rÊt h¨ng h¸i

C

V

(3):

Chóng ta / cã thÓ nãi r»ng... trong l¸ sen.

C

V

Trong ®ã:

trêi / sinh l¸ sen ®Ó bao bäc cèm

C

V

trêi / sinh cèm n»m ñ trong l¸ sen

C

V

(4):

...phÈm gi¸ cña tiÕng ViÖt / chØ... b¶o ®¶m / tõ ngµy... thµnh c«ng.

C

V

T

Trong ®ã:

C¸ch m¹ng th¸ng T¸m / thµnh c«ng

C

V

b) Trong mçi c©u trªn, ngoµi côm chñ - vÞ lµm thµnh nßng cèt (chñ ng÷ - vÞ ng÷ cña c©u) c¸c côm chñ - vÞ cßn l¹i ®ãng vai trß g×?

Gîi ý:

- (1): Chñ ng÷ lµ 1 côm chñ - vÞ, vÞ ng÷ cã 1 côm chñ - vÞ lµ phô ng÷ trong côm ®éng tõ;

- (2): VÞ ng÷ lµ 1 côm chñ vÞ;

- (3): VÞ ng÷ lµ côm ®éng tõ. Trong côm ®éng tõ Êy phô ng÷ lµ 2 côm chñ - vÞ;

- (4): Tr¹ng ng÷ lµ côm danh tõ, trong ®ã phô ng÷ cho danh tõ lµ côm chñ - vÞ.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. X¸c ®Þnh thµnh phÇn cÊu t¹o cña c¸c c©u d­íi ®©y:

a) §îi ®Õn lóc võa nhÊt, mµ chØ riªng nh÷ng ng­êi chuyªn m«n míi ®Þnh ®­îc, ng­êi ta gÆt mang vÒ.

(Th¹ch Lam)

b) Trung ®éi tr­ëng BÝnh khu«n mÆt ®Çy ®Æn.

(TrÇn §¨ng)

c) Khi c¸c c« g¸i Vßng ®ç g¸nh, gië tõng líp l¸ sen, chóng ta thÊy hiÖn ra tõng l¸ cèm, s¹ch sÏ vµ tinh khiÕt, kh«ng cã m¶y may mét chót bôi nµo.

(Th¹ch Lam)

d) Bçng mét bµn tay ®Ëp vµo vai khiÕn h¾n giËt m×nh.

(Nam Cao)

Gîi ý:

- a:

§îi ®Õn lóc võa nhÊt, mµ chØ nh÷ng ng­êi... míi ®Þnh ®­îc,/

Tr¹ng ng÷

ng­êi ta / gÆt mang vÒ.

C

V

- b:

Trung ®éi tr­ëng BÝnh / khu«n mÆt ®Çy ®Æn.

C

V

- c:

Khi c¸c c« g¸i Vßng ®ç g¸nh, gië tõng líp l¸ sen, / chóng ta /

Tr¹ng ng÷

C

thÊy hiÖn ra tõng líp..., kh«ng cã m¶y may mét chót bôi nµo.

V

- d:

Bçng mét bµn tay ®Ëp vµo vai / khiÕn h¾n giËt m×nh.

C

V

2. X¸c ®Þnh c¸c côm chñ - vÞ më réng trong c¸c c©u trªn.

Gîi ý:

- a: Tr¹ng ng÷ cã mét côm chñ vÞ lµ phô ng÷ trong côm danh tõ:

- b: VÞ ng÷ lµ 1 côm chñ vÞ:

khu«n mÆt / ®Çy ®Æn

C

V

- c:

+ Tr¹ng ng÷ lµ mét côm danh tõ cã côm chñ - vÞ lµm phô ng÷:

+ VÞ ng÷ cã mét côm chñ - vÞ lµm phô ng÷ trong côm ®éng tõ:

- d: Côm chñ - vÞ lµm chñ ng÷, côm chñ – vÞ lµm phô ng÷ trong côm ®éng tõ vÞ ng÷:

Bçng mét bµn tay / ®Ëp vµo vai

C

V

T×m hiÓu chung vÒ phÐp

lËp luËn gi¶i thÝch

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. Môc ®Ých vµ ph­¬ng ph¸p gi¶i thÝch

a) Trong ®êi sèng hµng ngµy, cã biÕt bao nhiªu lµ c©u hái V× sao? ®Æt ra ®ßi hái chóng ta ph¶i cã sù hiÓu biÕt ®Ó tr¶ lêi, ch¼ng h¹n: V× sao l¹i cã nguyÖt thùc? V× sao n­íc biÓn l¹i mÆn? V× sao l¸ c©y l¹i cã mµu xanh?... Tr¶ lêi nh÷ng c©u hái nh­ thÕ, nghÜa lµ chóng ta ®i gi¶i thÝch mét vÊn ®Ò.

b) Trong v¨n nghÞ luËn, viÖc gi¶i thÝch th­êng g¾n víi nh÷ng vÊn ®Ò kh¸i qu¸t cã liªn quan ®Õn t­ t­ëng, ®¹o lÝ, c¸c chuÈn mùc ®¹o ®øc, lèi sèng,... Ch¼ng h¹n: T×nh b¹n lµ g×? ThÕ nµo lµ trung thùc? V× sao ph¶i khiªm tèn? ThÕ nµo lµ Cã chÝ th× nªn?...

c) §äc bµi v¨n sau ®©y vµ tr¶ lêi c¸c c©u hái.

Lßng khiªm tèn

Lßng khiªm tèn cã thÓ ®­îc coi lµ mét b¶n tÝnh c¨n b¶n cho con ng­êi trong nghÖ thuËt xö thÕ vµ ®èi ®·i víi sù vËt.

§iÒu quan träng cña khiªm tèn lµ chÝnh nã ®· tù n©ng cao gi¸ trÞ c¸ nh©n cña con ng­êi trong x· héi. Khiªm tèn lµ biÓu hiÖn cña con ng­êi ®øng ®¾n, biÕt sèng theo thêi vµ biÕt nh×n xa. Con ng­êi khiªm tèn bao giê còng lµ ng­êi th­êng thµnh c«ng trong lÜnh vùc giao tiÕp víi mäi ng­êi.

VËy khiªm tèn lµ g×? Khiªm tèn lµ tÝnh nh· nhÆn, biÕt sèng mét c¸ch nhón nh­êng, lu«n lu«n h­íng vÒ phÝa tiÕn bé, tù khÐp m×nh vµo nh÷ng khu«n th­íc cña cuéc ®êi, bao giê còng kh«ng ngõng häc hái. Hoµi b·o lín nhÊt cña con ng­êi lµ tiÕn m·i kh«ng ngõng, nh­ng kh«ng nh»m môc ®Ých tù khoe khoang, tù ®Ò cao c¸ nh©n m×nh tr­íc ng­êi kh¸c.

Ng­êi cã tÝnh khiªm tèn th­êng hay tù cho m×nh lµ kÐm, cßn ph¶i phÊn ®Êu thªm, trau dåi thªm, cÇn ®­îc trao ®æi, häc hái nhiÒu thªm n÷a. Ng­êi cã tÝnh khiªm tèn kh«ng bao giê chÞu chÊp nhËn sù thµnh c«ng cña c¸ nh©n m×nh trong hoµn c¶nh hiÖn t¹i, lóc nµo còng cho sù thµnh c«ng cña m×nh lµ tÇm th­êng, kh«ng ®¸ng kÓ, lu«n lu«n t×m c¸ch ®Ó häc hái thªm n÷a.

T¹i sao con ng­êi l¹i ph¶i khiªm tèn nh­ thÕ? §ã lµ v× cuéc ®êi lµ mét cuéc ®Êu tranh bÊt tËn, mµ tµi nghÖ cña mçi c¸ nh©n tuy lµ quan träng, nh­ng thËt ra chØ lµ nh÷ng giät n­íc bÐ nhá gi÷a ®¹i d­¬ng bao la. Sù hiÓu biÕt cña mçi c¸ nh©n kh«ng thÓ ®em so s¸nh víi mäi ng­êi cïng chung sèng víi m×nh. V× thÕ, dï tµi n¨ng ®Õn ®©u còng lu«n lu«n ph¶i häc thªm, häc m·i m·i.

Tãm l¹i, con ng­êi khiªm tèn lµ con ng­êi hoµn toµn biÕt m×nh, hiÓu ng­êi, kh«ng tù m×nh ®Ò cao vai trß, ca tông chiÕn c«ng cña c¸ nh©n m×nh còng nh­ kh«ng bao giê chÊp nhËn mét ý thøc chÞu thua mang nhiÒu mÆc c¶m tù ti ®èi víi mäi ng­êi.

Khiªm tèn lµ mét ®iÒu kh«ng thÓ thiÕu cho nh÷ng ai muèn thµnh c«ng trªn con ®­êng ®êi.

(Theo L©m Ng÷ §­êng, Tinh hoa xö thÕ)

- Bµi v¨n gi¶i thÝch vÊn ®Ò g×?

Gîi ý: Nhan ®Ò cña bµi v¨n cã t¸c dông nªu lªn vÊn ®Ò gi¶i thÝch kh«ng?

- H·y t×m nh÷ng c©u ë d¹ng ®Þnh nghÜa nh­: Lßng khiªm tèn cã thÓ coi lµ mét b¶n tÝnh,... Thö nhËn xÐt vÒ c¸ch gi¶i thÝch cña bµi v¨n nµy.

Gîi ý:

Nh÷ng c©u ë d¹ng ®Þnh nghÜa:

+ Lßng khiªm tèn cã thÓ ®­îc coi lµ mét b¶n tÝnh c¨n b¶n cho con ng­êi trong nghÖ thuËt xö thÕ vµ ®èi ®·i víi sù vËt.

+ Con ng­êi khiªm tèn bao giê còng lµ ng­êi th­êng thµnh c«ng trong lÜnh vùc giao tiÕp víi mäi ng­êi.

+ Khiªm tèn lµ tÝnh nh· nhÆn, biÕt sèng mét c¸ch nhón nh­êng, lu«n lu«n h­íng vÒ phÝa tiÕn bé, tù khÐp m×nh vµo nh÷ng khu«n th­íc cña cuéc ®êi, bao giê còng kh«ng ngõng häc hái.

+... con ng­êi khiªm tèn lµ con ng­êi hoµn toµn biÕt m×nh, hiÓu ng­êi, kh«ng tù m×nh ®Ò cao vai trß, ca tông chiÕn c«ng cña c¸ nh©n m×nh còng nh­ kh«ng bao giê chÊp nhËn mét ý thøc chÞu thua mang nhiÒu mÆc c¶m tù ti ®èi víi mäi ng­êi.

C¸ch gi¶i thÝch:

+ T¸c gi¶ ®· liÖt kª nh÷ng biÓu hiÖn cña lßng khiªm tèn nh­ thÕ nµo?

+ §­a ra nh÷ng ®èi lËp gi÷a ng­êi khiªm tèn vµ kÎ kh«ng khiªm tèn cã ph¶i lµ mét c¸ch gi¶i thÝch kh«ng?

+ ChØ ra c¸i lîi cña khiªm tèn, c¸i h¹i cña kh«ng khiªm tèn cã ph¶i lµ ®Ó gi¶i thÝch kh«ng?

+ ChØ ra nguyªn nh©n cña thãi kh«ng khiªm tèn cã t¸c dông gi¶i thÝch nh­ thÕ nµo?

- §Ó gi¶i thÝch vÒ "lßng khiªm tèn", t¸c gi¶ ®· nªu ra nh÷ng nhËn ®Þnh mang tÝnh ®Þnh nghÜa vÒ lßng khiªm tèn, liÖt kª c¸c biÓu hiÖn cña lßng khiªm tèn, so s¸nh gi÷a ng­êi khiªm tèn vµ kÎ kh«ng khiªm tèn. §©y còng chÝnh lµ c¸c c¸ch gi¶i thÝch.

- ChØ ra c¸i lîi cña khiªm tèn - c¸i h¹i cña kh«ng khiªm tèn, nguyªn nh©n cña thãi kh«ng khiªm tèn chÝnh lµ néi dung gi¶i thÝch.

VËy thÕ nµo lµ v¨n gi¶i thÝch?

Gi¶i thÝch trong v¨n nghÞ luËn lµ lµm cho ng­êi ®äc hiÓu râ c¸c t­ t­ëng, ®¹o lÝ, phÈm chÊt, quan hÖ,... cÇn ®­îc gi¶i thÝch, qua ®ã n©ng cao nhËn thøc, båi d­ìng trÝ tuÖ, t×nh c¶m cho con ng­êi. §Ó gi¶i thÝch mét vÊn ®Ò nµo ®ã, ng­êi ta th­êng sö dông c¸ch nªu ®Þnh nghÜa, liÖt kª nh÷ng biÓu hiÖn, so s¸nh víi c¸c hiÖn t­îng cïng lo¹i kh¸c, chØ ra c¸i lîi, c¸i h¹i, nguyªn nh©n, hËu qu¶, c¸ch ph¸t huy hoÆc ng¨n ngõa,... Kh«ng nªn dïng nh÷ng c¸i khã hiÓu hoÆc kh«ng ai hiÓu ®Ó gi¶i thÝch nh÷ng ®iÒu ng­êi ta ch­a hiÓu, cÇn hiÓu.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. C¸c bµi v¨n d­íi ®©y gi¶i thÝch vÊn ®Ò g×? H·y tãm t¾t nh÷ng ý chÝnh mµ ng­êi viÕt dïng ®Ó gi¶i thÝch cho c¸c vÊn ®Ò ®ã.

Lßng nh©n ®¹o

Lßng nh©n ®¹o tøc lµ lßng biÕt th­¬ng ng­êi. ThÕ nµo lµ lßng biÕt th­¬ng ng­êi vµ thÕ nµo lµ lßng nh©n ®¹o?

H»ng ngµy chóng ta th­êng cã dÞp tiÕp xóc víi ®êi sèng bªn ngoµi, tr­íc m¾t chóng ta, loµi ng­êi cßn ®Çy rÉy nh÷ng c¶nh khæ. Tõ mét «ng l·o giµ nua r¨ng long tãc b¹c, lÏ ra ph¶i ®­îc sèng trong sù ch¨m sãc ®ïm bäc cña con ch¸u, thÕ mµ «ng l·o Êy ph¶i sèng kiÕp ®êi hµnh khÊt sèng b»ng cña bè thÝ cña kÎ qua ®­êng, ®Õn mét ®øa trÎ th¬, qu¸ bÐ báng mµ l¹i sèng b»ng c¸ch ®i nhÆt tõng mÈu b¸nh cña ng­êi kh¸c ¨n dë, thay v× ®­îc cha mÑ nu«i nÊng, d¹y dç...

Nh÷ng h×nh ¶nh Êy vµ th¶m tr¹ng Êy khiÕn cho mäi ng­êi xãt th­¬ng, vµ t×m c¸ch gióp ®ì. §ã chÝnh lµ lßng nh©n ®¹o.

Con ng­êi cÇn ph¶i ph¸t huy lßng nh©n ®¹o cña m×nh ®èi víi mäi ng­êi xung quanh. Th¸nh G¨ng-®i cã mét ph­¬ng ch©m: "Chinh phôc ®­îc mäi ng­êi ai còng cho lµ khã, nh­ng t¹o ®­îc t×nh th­¬ng, lßng nh©n ®¹o, sù th«ng c¶m gi÷a con ng­êi víi con ng­êi l¹i cµng khã h¬n. §iÒu kiÖn duy nhÊt ®Ó t¹o sù kÝnh yªu vµ mÕn phôc ®èi víi quÇn chóng, tèt nhÊt lµ ph¶i lµm sao ph¸t huy lßng nh©n ®¹o ®Õn cïng vµ tét ®é vËy".

(Theo L©m Ng÷ §­êng, Tinh hoa vµ xö thÕ)

Gîi ý:

- Gi¶i thÝch vÊn ®Ò "lßng nh©n ®¹o";

- C¸c ý chÝnh:

+ Lßng nh©n ®¹o - lßng th­¬ng ng­êi;

+ Loµi ng­êi cßn ®Çy rÉy nh÷ng c¶nh khæ;

+ BiÕt xãt th­¬ng, t×m c¸ch gióp ®ì nh÷ng c¶nh khæ;

+ Ph¸t huy lßng nh©n ®¹o ®Õn cïng vµ tét ®é.

ãc ph¸n ®o¸n vµ ãc thÈm mÜ

ChÝnh Xanh-t¬ B¬-v¬ còng ®· nãi: "T«i biÕt nhiÒu ng­êi cã ãc ph¸n ®o¸n rÊt ®óng mµ ®ång thêi l¹i thiÕu ãc thÈm mÜ, v× ãc thÈm mÜ biÓu hiÖn mét c¸i g× tinh vi nhÊt, thuéc vÒ b¶n n¨ng nhÊt trong c¸i chç tÕ nhÞ m¬ hå nhÊt cña c¸c gi¸c quan cña ta".

Muèn th­ëng thøc mét bµi v¨n, ta ®äc nã chÇm chËm mét hai lÇn, xem cã c¶m thÊy c¸i hay cña nã kh«ng ®·; khi c¶m ®­îc råi, ta míi t×m hiÓu nã hay ë chç nµo. Ta dïng tr¸i tim cña ta tr­íc råi sau míi dïng lÝ trÝ. NÕu lßng ta kh«ng c¶m th× cµng ph©n tÝch l¹i cµng kh«ng hiÓu ®­îc g× c¶. V¨n häc kh¸c khoa häc ë chç ®ã; vµ ãc thÈm mÜ kh¸c ãc ph¸n ®o¸n còng ë chç ®ã: mét ®»ng lµ sù ­a thÝch cña lßng, mét ®»ng lµ sù s¸ng suèt cña ãc, mét ®»ng cÇn nhiÒu c¶m thô tÝnh, mét ®»ng cÇn nhiÒu luËn lÝ tÝnh.

Nãi vËy kh«ng ph¶i lµ ãc thÈm mÜ vµ ãc ph¸n ®o¸n t­¬ng ph¶n nhau mµ ta kh«ng bao giê dïng lÝ trÝ ®Ó hiÓu ®­îc c¸i ®Ñp ®©u. VÉn cã nhiÒu c¸i ®Ñp cã thÓ gi¶ng ®­îc vµ ai còng thÊy nã hîp lÝ: chØ mét sè tÕ nhÞ qu¸ míi cã nh÷ng lÝ lÏ riªng cña nã mµ lÝ trÝ kh«ng sao ph©n tÝch næi, vµ muèn nhËn thøc ®­îc, ta ph¶i luyÖn mÜ c¶m b»ng c¸ch sèng thËt nhiÒu, ®äc nhiÒu t¸c phÈm bÊt hñ cña mäi xø vµ mäi thêi.

(Theo NguyÔn HiÕn Lª, H­¬ng s¾c trong v­ên v¨n)

Gîi ý:

- Gi¶i thÝch vÊn ®Ò mèi quan hÖ gi÷a ph¸n ®o¸n (lÝ trÝ) vµ thÈm mÜ (rung ®éng thÈm mÜ);

- C¸c ý chÝnh:

+ NhiÒu ng­êi cã ãc ph¸n ®o¸n rÊt ®óng mµ ®ång thêi l¹i thiÕu ãc thÈm mÜ;

+ Muèn th­ëng thøc mét bµi v¨n, ta dïng tr¸i tim cña ta tr­íc råi sau míi dïng lÝ trÝ;

+ Cã thÓ dïng lÝ trÝ ®Ó hiÓu c¸i ®Ñp nh­ng quan träng vÉn lµ ph¶i luyÖn mÜ c¶m.

Tù do vµ n« lÖ

Loµi ng­êi h¬n loµi vËt lµ cã quyÒn tù do. Mét con hæ ®ãi nh¶y x¶ vµo bÊt cø c¸i g× cã thÓ ¨n ®­îc bµy ra tr­íc m¾t nã; mét ng­êi ®ãi tr«ng thÊy vËt g× cã thÓ ¨n ®­îc cßn biÕt suy xÐt cã nªn ¨n hay kh«ng. Con hæ bÞ c¸i ®ãi sai khiÕn kh«ng tù kiÒm chÕ ®­îc m×nh; tr¸i l¹i ng­êi ta kh«ng ®Ó cho c¸i ®ãi cã thÓ sai khiÕn ®­îc m×nh, nh­ vËy lµ ng­êi ta ®­îc tù do theo ý muèn riªng.

QuyÒn tù do lµ cña quý b¸u nhÊt cña loµi ng­êi. Kh«ng cã tù do ng­êi ta còng chØ nh­ sóc vËt.

Tù do ®©y kh«ng ph¶i nghÜa lµ hoµn toµn muèn lµm g× th× lµm: mét thø tù do v« tæ chøc vµ v« ý thøc. V× loµi ng­êi sèng thµnh ®oµn thÓ, sèng thµnh x· héi cho nªn ph¶i hiÓu tù do cã nghÜa lµ muèn lµm g× th× lµm, nh­ng lµm theo lÏ ph¶i, theo lÝ trÝ, ®Ó kh«ng ph¹m tíi sù tù do cña ng­êi kh¸c vµ kh«ng ph¹m ®Õn quyÒn lîi chung cña ®oµn thÓ.

Tr¸i víi tù do lµ n« lÖ. Ng­êi n« lÖ lµ ng­êi ph¶i chÞu phôc tßng sù ®Ì nÐn, sù sai khiÕn bÊt c«ng cña mét ng­êi hay mét thÕ lùc nµo kh¸c m¹nh h¬n m×nh. Ng­êi n« lÖ kh«ng cßn cã thÓ lµm viÖc g× theo ý muèn cña m×nh, theo tµi n¨ng cña m×nh ®Ó m­u h¹nh phóc cho m×nh n÷a.

Kh«ng tù do tøc lµ chÕt.

(Nghiªm To¶n, ViÖt luËn)

Gîi ý:

- Gi¶i thÝch vÊn ®Ò "tù do vµ n« lÖ";

- C¸c ý chÝnh:

+ Loµi ng­êi h¬n loµi vËt lµ cã quyÒn tù do;

+ Kh«ng cã tù do, ng­êi ta còng chØ nh­ sóc vËt;

+ Tù do nghÜa lµ muèn lµm g× th× lµm nh­ng ph¶i theo lÏ ph¶i;

+ N« lÖ tr¸i víi tù do;

+ Kh«ng tù do tøc lµ chÕt.

2. NhËn xÐt c¸ch gi¶i thÝch cña c¸c bµi v¨n trªn.

Gîi ý: Sau khi ®· n¾m ®­îc vÊn ®Ò cña tõng bµi, hÖ thèng ho¸ ®­îc c¸c ý chÝnh cña tõng bµi, ta míi xem bµi v¨n lËp luËn gi¶i thÝch b»ng c¸ch nµo. Tøc lµ xem xÐt c¸ch tr×nh bµy c¸c ý, c¸ch thiÕt lËp mèi quan hÖ gi÷a c¸c ý ®Ó gi¶i thÝch cho vÊn ®Ò nªu ra.

- T¸c gi¶ ®· dïng nh÷ng c©u ë d¹ng ®Þnh nghÜa nh­ thÕ nµo?

L­u ý c¸ch dÉn c¸c ý kiÕn cña nh÷ng ng­êi næi tiÕng vÒ vÊn ®Ò ®ang gi¶i thÝch.

- C¸c biÓu hiÖn cô thÓ cña vÊn ®Ò lµ g×?

- T¸c gi¶ sö dông so s¸nh, ®èi chiÕu nh­ thÕ nµo?

- T¸c gi¶ chØ ra nh÷ng vÊn ®Ò g× ®Ó lÝ gi¶i, ph©n tÝch vÊn ®Ò?

- Bè côc bµi v¨n ra sao? C¸ch diÔn ®¹t nh­ thÕ nµo?

sèng chÕt mÆc bay

(Ph¹m Duy Tèn)

I. VÒ t¸c gi¶ vµ t¸c phÈm

1. ThÓ lo¹i

Sèng chÕt mÆc bay ®­îc xÕp vµo thÓ lo¹i truyÖn ng¾n. ë ViÖt Nam, kho¶ng ®Çu thÕ kØ XX, kh¸i niÖm nµy cßn kh¸ míi mÎ. Thêi trung ®¹i còng ®· cã truyÖn hoÆc c¸c t¸c phÈm cã tÝnh chÊt tù sù nh­ng kh«ng cã t¸c phÈm nµo thÓ hiÖn ®­îc nh÷ng ®Æc tr­ng c¬ b¶n cña thÓ lo¹i nµy.

TruyÖn ng¾n thuéc lo¹i h×nh tù sù, ®Æc tr­ng c¬ b¶n nhÊt cña nã lµ ng¾n. Tuy nhiªn, møc ®é dµi ng¾n kh«ng hoµn toµn quyÕt ®Þnh tÝnh chÊt thÓ lo¹i. Nh­ trªn ®· nãi, nhiÒu t¸c phÈm (cã tÝnh tù sù) thêi trung ®¹i nh­ng kh«ng thÓ xÕp vµo lo¹i truyÖn ng¾n bëi ngoµi tÝnh chÊt vÒ dung l­îng, truyÖn ng¾n cßn cã mét sè ®Æc tr­ng kh¸c.

Kh¸c víi c¸c truyÖn dµi (vÝ dô: tiÓu thuyÕt) vµ truyÖn võa th­êng t¸i hiÖn trän vÑn cuéc ®êi mét nh©n vËt, mét sù kiÖn, hoµn c¶nh,... truyÖn ng¾n chØ lµ mét l¸t c¾t, mét kho¶nh kh¾c, mét hiÖn t­îng næi bËt (còng cã thÓ kh¸c th­êng) cña cuéc sèng. §Ó ®¶m b¶o víi mét dung l­îng nhá mµ chuyÓn t¶i ®­îc nh÷ng ý nghÜa lín, ng«n ng÷ truyÖn ng¾n ph¶i hµm sóc ®Õn møc tèi ®a. C¸c chi tiÕt "thõa" (®èi víi viÖc thÓ hiÖn néi dung cèt truyÖn), c¸c chi tiÕt r­êm rµ ®Òu bÞ l­îc bá ®Ó tËp trung vµo nh÷ng chi tiÕt chñ yÕu nhÊt. Trong truyÖn ng¾n, d­êng nh­ hiÖn thùc ®êi sèng ®· ®­îc "nÐn" chÆt l¹i nh»m môc ®Ých kh¾c ho¹ næi bËt mét hiÖn t­îng, mét nÐt b¶n chÊt trong quan hÖ nh©n sinh hay trong ®êi sèng t©m hån con ng­êi.

2. T¸c gi¶

Ph¹m Duy Tèn (1883-1924) lµ mét trong sè Ýt ng­êi cã thµnh tùu ®Çu tiªn vÒ thÓ lo¹i truyÖn ng¾n hiÖn ®¹i, trong ®ã Sèng chÕt mÆc bay lµ t¸c phÈm næi bËt nhÊt.

MÆc dï cßn chÞu Ýt nhiÒu ¶nh h­ëng cña xu h­íng ®¹o ®øc truyÒn thèng nh­ng nh÷ng truyÖn ng¾n cña Ph¹m Duy Tèn ®· thiªn vÒ ph¶n ¸nh hiÖn thùc x· héi thèi n¸t thêi bÊy giê. Trong Sèng chÕt mÆc bay, «ng tè c¸o giai cÊp thèng trÞ ®éc ¸c bÊt nh©n, chØ ham ¨n ch¬i phÌ phìn, ®Ó mÆc d©n chóng trong c¶nh ngËp lôt.

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. TruyÖn ng¾n Sèng chÕt mÆc bay cã thÓ chia lµm 3 ®o¹n:

- §o¹n 1 (tõ ®Çu ®Õn “Khóc ®ª nµy háng mÊt”): Nguy c¬ ®ª bÞ vì vµ sù chèng ®ì cña ng­êi d©n.

- §o¹n 2 (tiÕp theo ®Õn “§iÕu, mµy!”): Quan phô mÉu v« tr¸ch nhiÖm, m¶i mª bµi b¹c trong khi ®i hé ®ª.

- §o¹n 3 (cßn l¹i): §ª bÞ vì, nh©n d©n l©m vµo c¶nh th¶m sÇu.

2. Theo ®Þnh nghÜa vÒ phÐp t­¬ng ph¶n:

a) Hai mÆt t­¬ng ph¶n c¬ b¶n trong truyÖn Sèng chÕt mÆc bay: Mét bªn lµ ng­êi d©n vËt lén, chèng chäi víi m­a giã hÕt søc c¨ng th¼ng, vÊt v¶. Bªn kia lµ viªn quan ®i hé ®ª ngåi trong chç an toµn, nhµn nh·, m¶i mª bµi b¹c, kh«ng cho phÐp ai quÊy rÇy v¸n bµi cña m×nh, coi viÖc ®¸nh bµi lµ trªn hÕt, mÆc d©n sèng chÕt khi ®ª vì.

b) Nh÷ng ng­êi d©n hé ®ª: Lµm viÖc liªn tôc tõ chiÒu ®Õn gÇn mét giê ®ªm. Hä b× bâm d­íi bïn lÇy, ­ít nh­ chuét lét, ai ai còng mÖt lö c¶ råi; trong khi m­a tÇm t· trót xuèng, n­íc s«ng cuån cuén bèc lªn. T¸c gi¶ nhËn xÐt: "T×nh c¶nh tr«ng thËt lµ th¶m".

c) Viªn quan ®i hé ®ª th× ngåi trong ®×nh ë chç cao r¸o, an toµn. Ng­êi g·i ch©n, kÎ qu¹t m¸t, c¸c tay ch©n ngåi hÇu bµi. Khung c¶nh nhµn nh·, ®­êng bÖ, nguy nga. Quan chØ mª bµi. §¸ng lÏ ph¶i t¾m m­a, géi giã, ®øng trªn ®ª ®èc thóc, th× quan l¹i ngåi ch¬i nhµn nh·, cã kÎ hÇu, ng­êi h¹. Quan g¾t khi cã ng­êi b¸o tin ®ª vì. Quan ®á mÆt tÝa tai ®ßi c¸ch cæ, bá tï ng­êi d©n b¸o ®ª vì. Vµ y tiÕp tôc vui mõng v× ®· ï v¸n bµi, mÆc cho d©n r¬i vµo c¶nh ®ª vì, "t×nh c¶nh th¶m sÇu" kh«ng sao kÓ xiÕt.

d) T¸c gi¶ dùng lªn hai c¶nh t­¬ng ph¶n nh»m môc ®Ých so s¸nh, lµm næi bËt sù ®èi lËp. Ng­êi cã tr¸ch nhiÖm th× v« tr¸ch nhiÖm, chØ ham mª bµi b¹c. Nh÷ng ng­êi d©n th× ph¶i dÇm m­a géi giã, nhäc nh»n, chèng chäi víi thiªn nhiªn mét c¸ch tuyÖt väng. Cuèi cïng, sù v« tr¸ch nhiÖm cña viªn quan ®· dÉn ®Õn c¶nh ®ª vì. Quan th× sung s­íng v× n­íc bµi cao, d©n th× khæ v× n­íc lôt.

3. a) PhÐp t¨ng cÊp ®· ®­îc sö dông ®Ó miªu t¶ t×nh c¶nh nguy ngËp cña khóc ®ª. M­a mçi lóc mét tÇm t·. N­íc s«ng cµng d©ng cao. D©n chóng th× ®uèi søc, mÖt lö c¶ råi.

b) PhÐp t¨ng cÊp còng ®­îc sö dông ®Ó miªu t¶ th¸i ®é v« tr¸ch nhiÖm, lßng lang d¹ thó cña viªn quan. Viªn quan hé ®ª kh«ng cïng d©n chèng ®ì mµ ngåi trong ®×nh v÷ng ch·i, an toµn. Bao kÎ ph¶i hÇu h¹ quan. Kh«ng ph¶i lµ v× c«ng viÖc mµ chØ v× mét thó ch¬i bµi. Quan ch¬i bµi nhµn nh·, ung dung. Quan g¾t khi cã ng­êi quÊy rÇy. Quan qu¸t m¾ng, ®ßi c¸ch cæ, bá tï khi cã ng­êi b¸o ®ª vì. Quan sung s­íng v× v¸n bµi ï. Møc ®é v« tr¸ch nhiÖm vµ c¸u g¾t v« lÝ cña quan cµng thÓ hiÖn râ nÐt.

c*) Sù kÕt hîp cña nghÖ thuËt t­¬ng ph¶n vµ t¨ng cÊp ®· tè c¸o vµ phª ph¸n hµnh ®éng ham mª bµi b¹c vµ v« tr¸ch nhiÖm cña viªn quan. NÕu viªn quan chØ ham ®¸nh b¹c th× ®ã lµ thãi xÊu trong sinh ho¹t cña c¸ nh©n y. Nh­ng y ®¸nh b¹c khi lµm c«ng vô, cô thÓ lµ khi ®i hé ®ª, liªn quan ®Õn tÝnh m¹ng vµ tµi s¶n cña d©n chóng th× ®ã lµ sù v« tr¸ch nhiÖm. Y th¾ng v¸n bµi ®· chê th× y sung s­íng lµ lÏ th­êng t×nh. Nh­ng y th¾ng bµi khi ®ª vì, y sung s­íng khi bao ng­êi d©n khæ së, cïng cùc th× sù vui mõng cña y lµ mét hµnh ®éng phi nh©n tÝnh cña kÎ lßng lang d¹ thó. ChÝnh sù kÕt hîp nµy ®· lµm cho tÝnh chÊt tè c¸o vµ phª ph¸n thªm s©u s¾c.

4. + Gi¸ trÞ hiÖn thùc cña truyÖn Sèng chÕt mÆc bay lµ ®· ph¶n ¸nh bé mÆt cña giai cÊp thèng trÞ mµ tiªu biÓu lµ tªn quan cã vai trß “cha mÑ” ng­êi d©n nh­ng ®· chØ ham mª bµi b¹c, hÕt søc v« tr¸ch nhiÖm, lµm cho d©n chóng khèn khæ v× ®ª vì, n­íc lôt.

+ Gi¸ trÞ nh©n ®¹o cña truyÖn lµ ®· c¶m th«ng víi sù vÊt v¶, khèn khæ cña ng­êi lao ®éng tr­íc c¶nh thiªn tai x¶y ra do th¸i ®é v« tr¸ch nhiÖm cña bän quan l¹i.

+ Gi¸ trÞ nghÖ thuËt: §©y lµ truyÖn ng¾n viÕt theo kiÓu hiÖn ®¹i b»ng ch÷ Quèc ng÷. Nh©n vËt ®· b­íc ®Çu cã tÝnh c¸ch. T¸c gi¶ ®· sö dông biÖn ph¸p t­¬ng ph¶n, t¨ng cÊp, kÕt hîp víi lêi b×nh luËn trùc tiÕp ®Ó tè c¸o vµ phª ph¸n. Nh©n vËt quan phô mÉu ®· béc lé b¶n chÊt xÊu xa, v« tr¸ch nhiÖm qua c¸c hµnh ®éng, lêi nãi cña y víi tay ch©n vµ víi ng­êi d©n.

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

GÇn mét giê ®ªm, trêi m­a tÇm t·, n­íc s«ng NhÞ Hµ lªn to, khóc ®ª lµng X cã nguy c¬ sÏ vì. Hµng tr¨m hµng ngh×n ng­êi d©n ra søc chèng chäi víi søc n­íc. ThÕ mµ t¹i ng«i ®×nh trªn mét khóc ®ª gÇn ®ã, quan phô mÉu vÉn ung dung cïng c¸c quan ®¸nh bµi. Cã ng­êi b¸o ®ª vì, ngµi vÉn th¶n nhiªn qu¸t m¾ng. Cuèi cïng, khi quan ï v¸n bµi thËt to, còng lµ lóc "kh¾p mäi n¬i miÒn ®ã, n­íc trµn lªnh l¸ng, xo¸y thµnh vùc s©u, nhµ cöa tr«i b¨ng, lóa m¸ ngËp hÕt, kÎ sèng kh«ng chç ë, kÎ chÕt kh«ng n¬i ch«n".

2. C¸ch ®äc

Trong mét truyÖn ng¾n, giäng ®iÖu cã ý nghÜa rÊt quan träng ®èi víi gi¸ trÞ cña t¸c phÈm. Víi ®Æc tr­ng hµm sóc, t¸c gi¶ truyÖn ng¾n tËn dông tèi ®a nh÷ng lîi thÕ cña giäng ®iÖu ®Ó thÓ hiÖn t­ t­ëng, t×nh c¶m, th¸i ®é cña m×nh, ®ång thêi kh¾c ho¹ ®êi sèng mét c¸ch s©u s¾c. Tõ giäng ®iÖu cña t¸c gi¶ cho ®Õn giäng ®iÖu cña c¸c nh©n vËt, khi ®äc cÇn chó ý thÓ hiÖn sinh ®éng vµ chÝnh x¸c. Cô thÓ, trong truyÖn ng¾n nµy cã nh÷ng nh©n vËt chñ yÕu sau:

( Giäng ng­êi kÓ chuyÖn (vÒ mÆt nµo ®ã cã thÓ coi lµ giäng cña t¸c gi¶): mØa mai, ch©m biÕm khi viÕt vÒ nh©n vËt "quan lín", xãt th­¬ng khi miªu t¶ th¶m c¶nh mµ d©n chóng ®ang gÆp ph¶i.

( Giäng quan phô mÉu: võa h¸ch dÞch (khi sai b¶o) võa thê ¬ (khi nghe nãi ®Õn c¶nh lò lôt).

( Giäng nha l¹i, thÇy ®Ò: nÞnh nät, xun xoe,...

3. C¸c h×nh thøc ®· ®­îc vËn dông trong truyÖn Sèng chÕt mÆc bay:

H×nh thøc ng«n ng÷

Kh«ng

Ng«n ng÷ tù sù

X

Ng«n ng÷ miªu t¶

X

Ng«n ng÷ biÓu c¶m

X

Ng«n ng÷ ng­êi kÓ chuyÖn

X

Ng«n ng÷ nh©n vËt

X

Ng«n ng÷ ®éc tho¹i néi t©m

X

Ng«n ng÷ ®èi tho¹i

X

4.* Qua ng«n ng÷ ®èi tho¹i cña tªn quan phñ, cã thÓ th¸y h¾n hiÖn lªn víi mét nh©n c¸ch xÊu xa, bØ æi. §ã lµ mét tªn quan v« tr¸ch nhiÖm, tham lam vµ tµn b¹o. Tõ ®©y còng cÇn ph¶i rót ra mét nhËn ®Þnh r»ng: trong t¸c phÈm tù sù ng«n ng÷ cã vai trß v« cïng quan träng trong viÖc h×nh thµnh nªn tÝnh c¸ch cña nh©n vËt.

C¸ch lµm bµi v¨n lËp luËn gi¶i thÝch

I. H­íng dÉn chung

1. C¸c b­íc lµm bµi v¨n lËp luËn gi¶i thÝch

a) B­íc 1: T×m hiÓu ®Ò vµ t×m ý

- §Ò yªu cÇu gi¶i thÝch vÊn ®Ò g×?

Cã khi vÊn ®Ò cÇn gi¶i thÝch ®­îc nªu ra mét c¸ch trùc tiÕp (vÝ dô: gi¶i thÝch vÒ "lßng nh©n ®¹o", gi¶i thÝch vÒ "lßng khiªm tèn",...) nh­ng còng cã khi ®Ò bµi gi¸n tiÕp ®­a ra vÊn ®Ò b»ng c¸ch m­în h×nh ¶nh, c©u v¨n, c©u tôc ng÷, ca dao, thµnh ng÷, ..., vÝ dô: Nh©n d©n ta cã c©u tôc ng÷: "§i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n". H·y gi¶i thÝch néi dung c©u tôc ng÷ ®ã. Tr­íc nh÷ng ®Ò bµi d¹ng nµy, khi x¸c ®Þnh vÊn ®Ò (luËn ®iÓm) chÝnh cÇn gi¶i thÝch ph¶i l­u ý:

C¾t nghÜa ®­îc h×nh ¶nh, c©u v¨n, c©u tôc ng÷, thµnh ng÷, ... nªu ra ë ®Ò bµi. NghÜa lµ ph¶i tiÕn hµnh gi¶i thÝch tõ ng÷, nghÜa gèc, nghÜa chuyÓn,... cña h×nh ¶nh, c©u v¨n... ®Ó n¾m ®­îc néi dung cña chóng tõ ®ã míi x¸c ®Þnh ®­îc chÝnh x¸c vÊn ®Ò cÇn gi¶i thÝch.

- Liªn hÖ víi thùc tÕ ®êi sèng, víi nh÷ng ý kiÕn trong s¸ch vë,... kh¸c ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng biÓu hiÖn cô thÓ cña vÊn ®Ò. VÝ dô, víi yªu cÇu gi¶i thÝch c©u tôc ng÷ "§i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n", mét mÆt cÇn t×m nh÷ng vÝ dô cô thÓ trong thùc tÕ (®i tham quan ®Ó hiÓu biÕt thªm nh÷ng ®iÒu míi l¹, nh÷ng kh¸m ph¸ cña con ng­êi tr­íc nh÷ng miÒn ®Êt míi, em ®· tõng thÊt b¹i khi lµm mét viÖc g× ®ã nh­ng v× thÕ mµ em cã ®­îc kinh nghiÖm ®Ó b©y giê cã thÓ lµm tèt ®­îc viÖc Êy,...), mÆt kh¸c cÇn liªn hÖ víi nh÷ng c©u ca dao, tôc ng÷ t­¬ng tù (Lµm trai cho ®¸ng nªn trai, Phó Xu©n ®· tr¶i, §ång Nai ®· tõng; §i cho biÕt ®ã biÕt ®©y, ë nhµ víi mÑ biÕt ngµy nµo kh«n;...) thËm chÝ liªn hÖ ®Õn nh÷ng dÉn chøng cã ý nghÜa t­¬ng ph¶n: Õch ngåi ®¸y giÕng,...

b) B­íc 2: LËp dµn bµi

LËp dµn bµi theo bè côc ba phÇn:

- Më bµi: Giíi thiÖu vÊn ®Ò cÇn gi¶i thÝch hoÆc giíi thiÖu c©u tôc ng÷, thµnh ng÷, ca dao, c©u v¨n,... vµ nªu ra néi dung cña nã. VÝ dô: Giíi thiÖu c©u tôc ng÷ "§i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n" vµ ý nghÜa vÒ sù ®óc kÕt kinh nghiÖm vµ thÓ hiÖn m¬ ­íc ®i nhiÒu n¬i ®Ó më mang hiÓu biÕt.

- Th©n bµi: Gi¶i thÝch vÊn ®Ò (luËn ®iÓm) ®· giíi thiÖu ë phÇn Më bµi

+ Gi¶i thÝch c¸c tõ ng÷, kh¸i niÖm, vÝ dô: §i mét ngµy ®µng nghÜa lµ g×? Mét sµng kh«n nghÜa lµ g×? "nh©n ®¹o" lµ g×? "khiªm tèn" lµ thÕ nµo? "ph¸n ®o¸n" lµ g×? "thÈm mÜ" lµ g×?

+ Gi¶i thÝch c¸c ý nghÜa më réng cña vÊn ®Ò, liªn hÖ víi thùc tÕ, víi c¸c dÉn chøng kh¸c

+ Gi¶i thÝch ý nghÜa kh¸i qu¸t cña vÊn ®Ò ®èi víi cuéc sèng cña con ng­êi, lÝ gi¶i s©u vÊn ®Ò

Chó ý c©n nh¾c c¸ch s¾p xÕp c¸c ý gi¶i thÝch ®Ó lµm s¸ng râ, næi bËt vÊn ®Ò

- KÕt bµi: NhÊn m¹nh ý nghÜa cña vÊn ®Ò võa lµm s¸ng tá

c) B­íc 3: ViÕt bµi

- Më bµi: Cã thÓ viÕt theo c¸c c¸ch:

+ Giíi thiÖu th¼ng vµo vÊn ®Ò cÇn gi¶i thÝch, vÝ dô: §i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n lµ c©u tôc ng÷ ®óc kÕt kinh nghiÖm häc tËp cña nh©n d©n ta, qua ®ã thÓ hiÖn ­íc m¬ v­¬n tíi nh÷ng ch©n trêi míi ®Ó më mang hiÓu biÕt.

+ §i tõ vÊn ®Ò cã ý nghÜa ®èi lËp, dÉn tíi vÊn ®Ò cÇn gi¶i thÝch, vÝ dô: Em cø nhí m·i h×nh ¶nh mét chó Õch kh«ng huªnh hoang, kiªu ng¹o, kh«ng chÞu më réng tÇm m¾t ®Ó dÉn tíi hËu qu¶ bÞ chÕt bÑp d­íi ch©n tr©u. ThÕ míi thÊy thÊm thÝa lêi r¨n d¹y cña cha «ng ta: §i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n. Cßn g× thó vÞ h¬n khi ®­îc ®i ®Õn nh÷ng ch©n trêi míi, ë nh÷ng n¬i cho ta bao ®iÒu míi l¹, k× thó.

+ §i tõ c¸i chung ®Õn c¸i riªng, dÉn d¾t vµo vÊn ®Ò, vÝ dô: Cha «ng ta ®Ó l¹i cho con ch¸u mu«n ®êi c¶ mét kho tµng ca dao, tôc ng÷. §ã còng lµ c¶ mét kho tµng kinh nghiÖm quý b¸u. Ta cã thÓ t×m thÊy ë ®ã nh÷ng lêi khuyªn r¨n bæ Ých vÒ viÖc ph¶i më mang tÇm hiÓu biÕt, ®i ®©y ®i ®ã ®Ó trau dåi vèn sèng, vèn tri thøc.

- Th©n bµi: Mçi ý gi¶i thÝch nªn viÕt gän thµnh mét ®o¹n. Chó ý ®Õn viÖc lùa chän c¸ch dÉn d¾t tõ Më bµi ®Õn Th©n bµi, tõ ®o¹n nµy chuyÓn sang ®o¹n kh¸c.

- KÕt bµi: C¸ch KÕt bµi ph¶i h« øng víi c¸ch Më bµi; th©u tãm ®­îc nh÷ng ý chÝnh ®· triÓn khai trong phÇn Th©n bµi.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

Víi ®Ò bµi: Nh©n d©n ta cã c©u tôc ng÷: "§i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n". H·y viÕt thªm nh÷ng c¸ch kÕt bµi kh¸c.

Gîi ý: Tham kh¶o hai ®o¹n kÕt bµi sau:

- §i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n lµ mét ch©n lÝ sèng s©u s¾c vµ tiÕn bé kh«ng chØ trong thêi tr­íc mµ c¶ trong thêi ®¹i ngµy nay n÷a. Khi thÕ giíi ®ang ngµy cµng cã xu h­íng më réng giao l­u th× víi mçi c¸ nh©n viÖc ®i ®Ó mµ häc lÊy nh÷ng c¸i kh«n l¹i cµng trë nªn cÇn thiÕt, nhÊt lµ ®èi víi nh÷ng ng­êi trÎ tuæi. H¬n bao giê hÕt, ngµy nay, chóng ta cµnh cÇn ph¶i “®i cho biÕt ®ã biÕt ®©y” ®Ó mµ giao l­u, mµ häc hái, ®Ó häc tËp vµ lµm viÖc tèt h¬n.

- Nãi mét c¸ch c«ng b»ng th× bµi häc ®· ®­îc nh©n d©n ta ®øc kÕt trong c©u tôc ng÷ “§i mét ngµy ®µng, häc mét sµng kh«n” lµ mét ch©n lÝ kh«ng bao giê cò. Ngµy x­a ng­êi ta mong ­íc ®­îc ®i ®©y, ®i ®ã ®Ó v­ît ra khái c¸i kh«ng gian chËt tréi cña lµng cña x·. Ngµy nay, trong mét x· héi ngµy cµng ph¸t triÓn m¹nh mÏ, con ng­êi l¹i cµng nhÊt thiÕt ph¶i häc hái, giao l­u. §i nhiÒu “ngµy ®µng” ®Ó häc lÊy nhiÒu “sµng kh«n” h¬n n÷a nÕu kh«ng muèn ®Êt n­íc m×nh tôt hËu, ®ã lµ tr¸ch nhiÖm cña mäi ng­êi vµ cña b¶n th©n mçi chóng ta.

LuyÖn tËp lËp luËn gi¶i thÝch

I. H­íng dÉn chung

1. ChuÈn bÞ ë nhµ

Cho ®Ò v¨n: Mét nhµ v¨n cã nãi: "S¸ch lµ ngän ®Ìn s¸ng bÊt diÖt cña trÝ tuÖ con ng­êi". H·y gi¶i thÝch néi dung cña c©u nãi ®ã.

a) T×m hiÓu ®Ò vµ t×m ý:

§Ò v¨n yªu cÇu gi¶i thÝch vÊn ®Ò g×? C¾t nghÜa c©u nãi ®Ó n¾m ®­îc vÊn ®Ò cÇn gi¶i thÝch. Chó ý gi¶i thÝch ý nghÜa cña h×nh ¶nh "ngän ®Ìn s¸ng bÊt diÖt cña trÝ tuÖ" ®Ó thÊy ng­êi nãi ®· coi träng vai trß cña s¸ch nh­ thÕ nµo.

Liªn hÖ víi thùc tÕ (S¸ch gi¸o khoa, s¸ch tham kh¶o,... em ®ang sö dông) vµ víi nh÷ng ý kiÕn kh¸c vÒ vai trß cña s¸ch trong ®êi sèng cña con ng­êi (®äc l¹i bµi Ých lîi cña viÖc ®äc s¸ch ë Bµi 19) ®Ó x¸c ®Þnh h­íng ph¸t triÓn ý trong bµi viÕt.

b) LËp dµn bµi:

- Gi¶i thÝch c¸c tõ ng÷ träng t©m cña c©u nãi ®Ó lµm râ luËn ®iÓm cÇn gi¶i thÝch: S¸ch lµ ngän ®Ìn s¸ng bÊt diÖt cña trÝ tuÖ con ng­êi. (gi¶i thÝch c¶ nghÜa ®en vµ nghÜa bãng).

- Gi¶i thÝch mèi quan hÖ gi÷a s¸ch vµ trÝ tuÖ.

+ S¸ch lµ kÕt tinh cña trÝ tuÖ. Cã trÝ tuÖ th× míi cã s¸ch.

+ S¸ch gióp ph¸t triÓn trÝ tuÖ.

- T¹i sao nãi s¸ch lµ ngän ®Ìn s¸ng bÊt diÖt cña trÝ tuÖ con ng­êi? Kh«ng cã s¸ch th× sao? §­a ra vÝ dô ®Ó kh¼ng ®Þnh vai trß "dÉn ®­êng" cña s¸ch.

- Gi¶i thÝch ý nghÜa cña c©u nãi b»ng nh÷ng liªn hÖ trong thùc tÕ vµ b»ng nh÷ng c©u nãi kh¸c, vÝ dô: S¸ch lµ ng­êi b¹n lín cña con ng­êi.

- Em cã ®ång t×nh víi c©u nãi t«n vinh vai trß cña s¸ch Êy kh«ng? Em cã suy nghÜ g× vÒ viÖc ®äc s¸ch vµ lùa chän s¸ch, dïng s¸ch cho viÖc häc tËp?

- S¾p xÕp c¸c ý dù ®Þnh sÏ viÕt theo bè côc ba phÇn, chó ý tr×nh tù gi¶i thÝch c¸c ý trong néi dung cña vÊn ®Ò.

c) ViÕt mét sè ®o¹n v¨n: ViÕt ®o¹n Më bµi, mét sè ®o¹n gi¶i thÝch cô thÓ, KÕt bµi.

2. Thùc hµnh trªn líp

- Thùc hiÖn c¸c yªu cÇu cña thÇy, c« gi¸o

- Trao ®æi víi c¸c b¹n trong tæ vÒ dµn bµi

- Chó ý l¾ng nghe nhËn xÐt cña thÇy, c« gi¸o, cña c¸c b¹n; ghi chÐp vµ xem l¹i dµn ý cña m×nh ®Ó chØnh söa nÕu cÇn.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

§äc bµi v¨n sau ®©y vµ tr¶ lêi c©u hái:

(TuyÓn mét bµi lËp luËn gi¶i thÝch vÒ vai trß cña s¸ch)

1. Em cã ®ång ý víi nh÷ng ý kiÕn gi¶i thÝch vÒ vai trß cña s¸ch trong bµi v¨n kh«ng?

2. Bµi v¨n ®· gi¶i thÝch b»ng c¸ch nµo? H·y tãm t¾t nh÷ng ý chÝnh cña bµi v¨n.

3. §èi chiÕu víi dµn bµi cña m×nh ®Ó tù rót ra c¸ch gi¶i thÝch tèt nhÊt.

ViÕt bµi tËp lµm v¨n sè 6 -

V¨n lËp luËn gi¶i thÝch

(lµm ë nhµ)

I. ®Ò bµI tham kh¶o

§Ò 1:

Mïa xu©n lµ tÕt trång c©y,

Lµm cho ®Êt n­íc cµng ngµy cµng xu©n.

B¸c Hå muèn khuyªn d¹y ®iÒu g× qua hai dßng th¬ nµy? V× sao viÖc trång c©y trong mïa xu©n cña ®Êt trêi l¹i cã thÓ gãp phÇn lµm nªn mïa xu©n cña ®Êt trêi l¹i cã thÓ gãp phÇn lµm nªn mïa xu©n cña ®Êt n­íc?

§Ò 2:

NhiÔu ®iÒu phñ lÊy gi¸ g­¬ng

Ng­êi trong mét n­íc ph¶i th­¬ng nhau cïng.

Ng­êi x­a muèn nh¾n nhñ ®iÒu g× trong c©u ca dao Êy?

§Ò 3: H·y gi¶i thÝch ý nghÜa cña c©u tôc ng÷: ThÊt b¹i lµ mÑ thµnh c«ng.

§Ò 4: D©n gian cã c©u: Lêi nãi gãi vµng, ®ång thêi l¹i cã c©u: Lêi nãi ch¼ng mÊt tiÒn mua, Lùa lêi mµ nãi cho võa lßng nhau. Qua hai c©u trªn, em h·y cho biÕt d©n gian ®· hiÓu nh­ thÕ nµo vÒ gi¸ trÞ, ý nghÜa cña lêi nãi trong cuéc sèng.

§Ò 5: Em h·y gi¶i thÝch néi dung lêi khuyªn cña Lª-nin: Häc, häc n÷a, häc m·i.

II. Gîi ý dµn bµi

1. H­íng dÉn chung

a. §äc kÜ ®Ò v¨n ®Ó x¸c ®Þnh chÝnh x¸c vÊn ®Ò cÇn gi¶i thÝch;

b. T×m ý, lËp thµnh dµn bµi.

c. ViÕt thµnh bµi v¨n hoµn chØnh:

- §©y lµ bµi viÕt ë nhµ, cÇn chuÈn bÞ kÜ l­ìng tr­íc khi b¾t tay vµo viÕt;

- Sau khi lËp xong dµn bµi, cã thÓ t×m c¸c bµi v¨n tham kh¶o ®Ó so s¸nh, ®èi chiÕu; cã thÓ bæ sung vµo dµn bµi cña m×nh nh÷ng ý cÇn thiÕt nh­ng kh«ng ®­îc rËp khu«n theo bÊt cø bµi v¨n mÉu nµo; ph¶i chñ ®éng lùa chän ý theo suy nghÜ cña m×nh;

- Chó ý viÕt tõng ®o¹n, c©n nh¾c c¸ch dïng tõ, ®Æt c©u;

- Sau khi viÕt thµnh bµi, ®äc l¹i ®Ó so¸t c¸c lçi vÒ chÝnh t¶, dïng tõ, ®Æt c©u, liªn kÕt, chuyÓn ®o¹n,...

- Hoµn chØnh bµi viÕt.

2. H­íng dÉn cô thÓ

§Ò 1: TËp trung lµm s¸ng tá c¸c ý sau.

- Gi¶i thÝch ý nghÜa hai c©u th¬ cña B¸c.

+ ViÖc trång c©y qu¶ ®óng lµ cã ý nghÜa víi mïa xu©n cña ®Êt trêi.

+ ViÖc trång c©y cßn cã ý nghÜa víi mïa xu©n cña ®Êt n­íc n÷a.

- ViÖc trång c©y trong mïa xu©n l¹i cã ý nghÜa víi mïa xu©n cña ®Êt n­íc v×: nã rÌn tËp cho con ng­êi ý thøc sèng v× cuéc sèng chung. Nã t¹o cho con ng­êi t©m thÕ v÷ng vµng, tù tin ®Ó b­íc vµo mét n¨m lµm viÖc míi ®Çy hiÖu qu¶.

- H·y x¸c ®Þnh tr¸ch nhiÖm cña b¶n th©n tr­íc lêi d¹y cña B¸c Hå

§Ò 2: C¸c ý cÇn ®¹t lµ:

- Gi¶i thÝch ý nghÜa cña c©u ca dao:

+ NghÜa ®en (c¸c tõ: NhiÔu ®iÒu, gi¸ g­¬ng,…).

+ NghÜa bãng (lêi nh¾c nhë: mäi ng­êi ph¶i ®oµn kÕt, th­¬ng yªu nhau).

- T¹i sao l¹i ph¶i sèng ®oµn kÕt, th­¬ng yªu nhau? (®Ó cïng chia sÏ nh÷ng gian nan trong cuéc sèng, trong ®¸nh giÆc,…).

- CÇn ph¶i lµm g× ®Ó thùc hiÖn lêi d¹y cña ng­êi x­a? (h·y th­¬ng yªu ®ïm bäc vµ sèng cã tr¸ch nhiÖm víi nh÷ng ng­êi th©n yªu vµ víi céng ®ång).

§Ò 3: TËp trung lµm s¸ng tá c¸c ý:

- Gi¶i thÝch c©u tôc ng÷.

+ NghÜa ®en.

+ NghÜa bãng.

- T¹i sao nãi “ThÊt b¹i lµ mÑ cña thµnh c«ng”? (V× thÊt b¹i gióp ta gióp cho ta cã ®­îc nh÷ng kinh nghiÖm quý gi¸ cho lÇn sau).

- Nªu mét vµi dÉn chøng ®Ó lêi gi¶i thÝch cã søc thuyÕt phôc.

§Ò 4: C¸c ý cÇn ®¹t.

- Gi¶i thÝch ý nghÜa cña c©u nãi:

+ NghÜa ®en.

+ NghÜa bãng.

- Vai trß cña lêi nãi.

+ §Ó giao tiÕp

+ Lêi nãi còng thÓ hiÖn nh©n c¸ch cña mçi ng­êi.

- Ph¶i lµm nh­ thÓ nµo ®Ó sö dông lêi nãi ®óng mùc, hiÖu qu¶ trong cuéc sèng? (ph¶i hiÓu c¸c nguyªn t¾c øng xö th× míi sö dông lêi nãi ®óng mùc vµ hiÖu qu¶ ®­îc).

§Ò 5: CÇn triÓn khai c¸c ý:

- Häc, häc n÷a, häc m·i nghÜa lµ nh­ thÕ nµo? (nghÜa lµ lu«n lu«n ph¶i häc hái trong suèt cuéc ®êi ngay c¶ khi m×nh ®· cã ®­îc mét vÞ trÝ nh­ thÕ nµo trong x· héi).

- T¹i sao ph¶i Häc, häc n÷a, häc m·i ?(bëi x· héi lu«n vËn ®éng, c¸i míi lu«n ®­îc sinh ra. NÕu kh«ng chÞu khã häc hái, ta sÏ bÞ l¹c hËu vÒ kiÕn thøc mét c¸ch nhanh chãng).

- Häc ë ®©u? Vµ häc nh­ thÕ nµo? (khi ®· kh«ng cßn ngåi trªn ghÕ nhµ tr­êng, ta vÉn cã thÓ häc thªm trong s¸ch vë, trong cuéc sèng, trong c«ng viÖc,…häc trong lóc lµm viÖc, trong lóc nhµn rçi,…).

- B¶n th©n vµ c¸c b¹n gÇn gòi víi em ®· vµ ®ang vËn dông c©u nãi cña Lª-nin ra sao?

nh÷ng trß lè

hay lµ va-ren vµ phan béi ch©u

(NguyÔn ¸i Quèc)

I. VÒ T¸c gi¶ vµ t¸c phÈm

1. T¸c gi¶

NguyÔn ¸i Quèc lµ tªn gäi rÊt næi tiÕng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, ®­îc dïng tõ n¨m 1919 ®Õn n¨m 1945. Bót danh NguyÔn ¸i Quèc g¾n víi tê b¸o Ng­êi cïng khæ, nhiÒu truyÖn kÝ (sau nµy in thµnh TruyÖn kÝ NguyÔn ¸i Quèc) vµ t¸c phÈm B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n Ph¸p viÕt trªn ®Êt Ph¸p, b»ng tiÕng Ph¸p trong thêi gian tõ 1922 ®Õn 1925.

2. T¸c phÈm

TruyÖn ng¾n Nh÷ng trß lè hay lµ Va-ren vµ Phan Béi Ch©u ®­îc viÕt ngay sau khi nhµ c¸ch m¹ng Phan Béi Ch©u bÞ b¾t cãc (18-6-1925) ë Trung Quèc bÞ gi¶i vÒ giam ë Ho¶ Lß ( Hµ Néi vµ s¾p bÞ xö ¸n, cßn Va-ren th× chuÈn bÞ sang nhËm chøc Toµn quyÒn §«ng D­¬ng. T¸c phÈm ®­îc viÕt víi môc ®Ých cæ ®éng phong trµo cña nh©n d©n trong n­íc ®ßi th¶ Phan Béi Ch©u.

II. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. Nh÷ng trß lè hay lµ Va-ren vµ Phan Béi Ch©u lµ mét truyÖn ng¾n cã tÝnh chÊt kÝ sù nh­ng thùc tÕ lµ h­ cÊu, do t¸c gi¶ t­ëng t­îng vµ s¸ng t¹o tõ sù viÖc tr­íc khi sang §«ng D­¬ng nhËm chøc, Va-ren cã tuyªn bè sÏ quan t©m tíi Phan Béi Ch©u.

2. a) Tr­íc khi sang §«ng D­¬ng, do søc Ðp cña c«ng luËn ë Ph¸p vµ §«ng D­¬ng, Va-ren ®· høa sÏ ch¨m sãc vô Phan Béi Ch©u.

b) Nh­ng thùc chÊt ®ã chØ lµ mét lêi høa dèi tr¸ nh»m trÊn an c«ng luËn, trÊn an nh©n d©n ViÖt Nam ®ang ®Êu tranh ®ßi th¶ Phan Béi Ch©u.

T¸c gi¶ ®· sö dông biÖn ph¸p ch©m biÕm s©u cay ®Ó lËt tÈy bé mÆt gi¶ dèi cña Va-ren. Y ®· høa mét c¸ch "nöa chÝnh thøc", tøc lµ høa ìm ê, høa mµ kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i thùc hiÖn. TiÕp theo Ng­êi l¹i viÕt: "gi¶ thö cø cho r»ng mét vÞ Toµn quyÒn §«ng D­¬ng mµ l¹i biÕt gi÷ lêi høa ®i ch¨ng n÷a...". ViÕt nh­ thÕ, Ng­êi ®· ngÇm cho ®éc gi¶ (nh©n d©n ViÖt Nam) nhËn râ bé mÆt thËt cña nh÷ng tªn quan thùc d©n. Trong qu¸ tr×nh cai trÞ, ®Ó cã thÓ v¬ vÐt ®­îc nhiÒu cña c¶i, ®Ó bãc lét ®­îc c«ng søc lao ®éng cña nh©n d©n §«ng D­¬ng mét c¸ch tµn tÖ, thËm chÝ ®i lµm bia ®ì ®¹n cho chóng, chóng ®· høa rÊt nhiÒu nh­ng kh«ng bao giê gi÷ lêi høa, nhÊt lµ khi nh÷ng lêi høa Êy l¹i kh«ng mang ®Õn lîi Ých cho chóng.

3. a) Trong ®o¹n v¨n cã hai nh©n vËt: Va-ren vµ Phan Béi Ch©u, ®­îc x©y dùng theo quan hÖ t­¬ng ph¶n, ®èi lËp nhau: Va-ren lµ mét viªn toµn quyÒn, cßn Phan Béi Ch©u lµ mét ng­êi tï. Mét bªn lµ kÎ bÊt l­¬ng nh­ng thèng trÞ, bªn kia lµ ng­êi c¸ch m¹ng vÜ ®¹i nh­ng ®· thÊt thÕ. T¸c gi¶ dµnh mét sè l­îng tõ ng÷ lín, h×nh thøc ng«n ng÷ trÇn thuËt ®Ó kh¾c ho¹ tÝnh c¸ch Va-ren. Cßn víi Phan Béi Ch©u, t¸c gi¶ dïng sù im lÆng lµm ph­¬ng thøc ®èi lËp. §©y lµ mét c¸ch viÕt võa t¶ võa gîi, rÊt th©m thuý, sinh ®éng vµ lÝ thó.

b) Trong cuéc ®èi tho¹i (t­ëng t­îng) cña t¸c gi¶, hÇu nh­ chØ cã Va-ren nãi, cßn Phan Béi Ch©u th× im lÆng. Bëi vËy, ng«n ng÷ cña Va-ren thùc chÊt lµ ng«n ng÷ ®éc tho¹i, tù nãi mét m×nh. Qua lêi nãi, cö chØ, Va-ren béc lé râ tÝnh c¸ch nham hiÓm, th©m ®éc. Y kh«ng ngõng ve vuèt, dô dç, bÞp bîm mét c¸ch tr¾ng trîn nh»m thuyÕt phôc Phan Béi Ch©u tõ bá t­ t­ëng c¸ch m¹ng, céng t¸c víi chóng (thùc chÊt lµ ®Çu hµng). ThËm chÝ y cßn ®em c¶ th©n thÕ (tõng lµ mét kÎ ph¶n béi ®ång ®éi, ®ång chÝ trong §¶ng X· héi) ra ®Ó thuyÕt phôc Phan Béi Ch©u h·y theo g­¬ng y ®Ó cã ®­îc mét cuéc sèng sung s­íng.

c) Ng­îc l¹i víi sù ba hoa, kho¸c l¸c cña Va-ren, tõ ®Çu ®Õn cuèi Phan Béi Ch©u chØ im lÆng. ¤ng phít lê, coi nh­ kh«ng cã Va-ren tr­íc mÆt. Sù im lÆng, döng d­ng cña Phan Béi Ch©u thÓ hiÖn mét th¸i ®é khinh bØ cùc ®é, ®ång thêi còng cho thÊy b¶n lÜnh kiªn c­êng cña nhµ c¸ch m¹ng tr­íc kÎ thï, cho dï ®ã lµ Toµn quyÒn §«ng D­¬ng ®i ch¨ng n÷a.

4. ý nghÜa cña bµi v¨n sÏ gi¶m ®i rÊt nhiÒu nÕu kh«ng cã nh÷ng lêi b×nh võa hãm hØnh võa s¾c s¶o cña t¸c gi¶. Tõ ®Çu cuéc ®èi tho¹i, t¸c gi¶ nh­ ®ang ngåi ngay bªn c¹nh, chøng kiÕn Va-ren gië ®ñ mäi ngãn nghÒ vµ còng chøng kiÕn sù thÊt b¹i th¶m h¹i cña y tr­íc ng­êi tï c¸ch m¹ng. Sau ®ã t¸c gi¶ ®­a ra lêi b×nh: "Nh­ng cø xÐt binh t×nh, th× ®ã chØ lµ v× (Phan) Béi Ch©u kh«ng hiÓu Va-ren còng nh­ Va-ren kh«ng hiÓu (Phan) Béi Ch©u". ThËt hãm hØnh vµ s©u s¾c. Hai ch÷ "kh«ng hiÓu" ®­îc t¸c gi¶ gi¶i thÝch mét phÇn (kh«ng ph¶i v× kh«ng hiÓu tiÕng nãi cña nhau v× ®· cã th«ng ng«n), cßn l¹i ®Ó cho b¹n ®äc tù suy ngÉm. Nh­ vËy, hai con ng­êi kh«ng hiÓu ®­îc nhau chØ cã thÓ v× hä kh«ng thÓ vµ kh«ng bao giê cïng t­ t­ëng, chÝ h­íng, kh«ng bao giê ®i chung mét con ®­êng. Dï Va-ren cã nãi g× ch¨ng n÷a th× víi Phan Béi Ch©u, y còng chØ lµ mét kÎ xa l¹, mét kÎ kh«ng ®¸ng ®Ó Phan Béi Ch©u ph¶i bËn t©m.

KÕt thóc cuéc ®èi tho¹i (mµ thùc chÊt lµ ®éc tho¹i), t¸c gi¶ cßn dÉn lêi cña mét nh©n vËt t­ëng t­îng kh¸c (anh lÝnh dâng) ®Ó t¹o cho c©u chuyÖn c¶m gi¸c kh¸ch quan. Theo lêi anh lÝnh dâng, anh ta cã thÊy "®«i ngän r©u mÐp ng­êi tï nhÕch lªn mét chót råi l¹i h¹ xuèng ngay, vµ c¸i ®ã chØ diÔn ra cã mét lÇn th«i". Víi chi tiÕt nµy, trong con m¾t cña Phan Béi Ch©u, Va-ren còng chØ lµ mét ®øa trÎ.

5.* D­êng nh­ thÕ vÉn ch­a diÔn t¶ hÕt ®­îc th¸i ®é khinh miÖt cña Phan Béi Ch©u ®èi víi Va-ren, t¸c gi¶ cßn ®­a ra lêi cña mét nh©n chøng t­ëng t­îng kh¸c mµ theo lêi cña t¸c gi¶, "ch¼ng d¸m nªu tªn", qu¶ quyÕt r»ng Phan Béi Ch©u ®· nhæ vµo mÆt Va-ren. Vµ Ng­êi l¹i cßn chua thªm: "c¸i ®ã th× cã thÓ".

Sù trÇn thuËt xen lÉn c¸c yÕu tè b×nh luËn rÊt phong phó, ®a d¹ng cña t¸c gi¶ khiÕn cho c©u chuyÖn hÕt søc hÊp dÉn, gãp phÇn lµm næi bËt t×nh c¶nh võa lè bÞch võa hµi h­íc cña Va-ren, ®ång thêi còng lµm râ thªm th¸i ®é, tÝnh c¸ch, b¶n lÜnh cña Phan Béi Ch©u.

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

§o¹n trÝch kh¾c ho¹ hai nh©n vËt cã tÝnh c¸ch hoµn toµn ®èi lËp nhau: Va-ren th× gian tr¸, lè bÞch, ®¹i diÖn cho thùc d©n Ph¸p ph¶n ®éng ë §«ng D­¬ng; Phan Béi Ch©u kiªn c­êng, bÊt khuÊt, xøng ®¸ng lµ vÞ anh hïng, tiªu biÓu cho khÝ ph¸ch cña d©n téc ViÖt Nam.

2. C¸ch ®äc

Víi v¨n b¶n nµy, cÇn chó ý giäng ®iÖu cña hai nh©n vËt:

( Giäng ng­êi kÓ chuyÖn: mØa mai, ch©m biÕm mét c¸ch s¾c s¶o.

( Giäng Toµn quyÒn Va-ren: th©m ®éc, mÒm máng mét c¸ch x¶o tr¸.

Trong c¶ cuéc ®èi tho¹i, Phan Béi Ch©u kh«ng nãi mét lêi, do ®ã kh«ng cÇn chó ý ®Õn giäng ®iÖu cña nh©n vËt nµy. Tuy nhiªn, næi bËt lªn trong ®ã lµ lêi b×nh luËn cña ng­êi kÓ chuyÖn còng nh­ th¸i ®é cña nh©n vËt ®ã (vµ còng cã thÓ coi lµ th¸i ®é cña nh©n vËt khi nãi ®Õn Phan Béi Ch©u. §ã lµ th¸i ®é kÝnh phôc ®èi víi ng­êi chiÕn sÜ c¸ch m¹ng, ®ång thêi sù mØa mai, ch©m biÕm cµng t¨ng lªn khi nãi ®Õn sù "lè" cña viªn quan Toµn quyÒn.

3. Trong truyÖn tuy kh«ng nãi, thÕ nh­ng chóng ta cã thÓ nhËn râ th¸i ®é khinh bØ cña Phan Béi Ch©u ®èi víi Va-ren. Th¸i ®é l¹nh nh¹t, thê ¬ víi nô c­êi khinh bØ chÝnh lµ nh÷ng minh chøng chøng minh cho ®iÒu ®ã.

4. Côm tõ “nh÷ng trß lè” trong nhan ®Ò t¸c phÈm chÝnh lµ cã ý v¹ch trÇn nh÷ng hµnh ®éng lè l¨ng vµ b¶n chÊt xÊu xa cña Va-ren. Nã bãc trÇn nh÷ng hµnh ®éng gi¶ t¹o, kÖch kìm cña tªn toµn quyÒn.

Dïng côm chñ - vÞ ®Ó më réng c©u:

luyÖn tËp

(TiÕp theo)

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

Nhí l¹i c¸c kiÕn thøc ®· ®­îc t×m hiÓu ë Bµi 25:

- ThÕ nµo lµ dïng côm chñ - vÞ ®Ó më réng c©u?

- Ng­êi ta th­êng më réng nh÷ng thµnh phÇn nµo cña c©u b»ng côm chñ - vÞ?

II. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. X¸c ®Þnh thµnh phÇn cÊu t¹o cña c¸c c©u sau ®©y. Cho biÕt nh÷ng c©u nµo cã thµnh phÇn c©u ®­îc cÊu t¹o b»ng côm chñ - vÞ.

a) KhÝ hËu n­íc ta Êm ¸p cho phÐp ta quanh n¨m trång trät, thu ho¹ch bèn mïa.

(Hå ChÝ Minh)

b) Cã kÎ nãi tõ khi c¸c thi sÜ ca tông c¶nh nói non, hoa cá, nói non, hoa cá tr«ng míi ®Ñp; tõ khi cã ng­êi lÊy tiÕng chim kªu, tiÕng suèi ch¶y lµm ®Ò ng©m vÞnh, tiÕng chim, tiÕng suèi nghe míi hay.

(Hoµi Thanh)

c) ThËt ®¸ng tiÕc khi chóng ta thÊy nh÷ng tôc lÖ tèt ®Ñp Êy ®· mÊt dÇn, vµ nh÷ng thøc quý cña ®Êt m×nh thay dÇn b»ng nh÷ng thøc bãng b¶y hµo nho¸ng vµ th« kÖch b¾t ch­íc ng­êi ngoµi [...].

(Theo Th¹ch Lam)

Gîi ý:

- a:

KhÝ hËu n­íc ta Êm ¸p / cho phÐp ta... trång trät, ... bèn mïa.

C

V

Ph©n tÝch tiÕp chñ ng÷ vµ vÞ ng÷.

- b:

Cã kÎ / nãi tõ khi c¸c thi sÜ ca tông ... míi ®Ñp ... nghe míi hay.

C

V

Ph©n tÝch tiÕp cÊu t¹o c¸c phô ng÷ cña ®éng tõ nãi.

- c:

... chóng ta / thÊy nh÷ng tôc lÖ ...th« kÖch b¾t ch­íc ng­êi ngoµi

C

V

Ph©n tÝch tiÕp cÊu t¹o cña vÞ ng÷.

2. Ph©n tÝch cÊu t¹o cña c¸c thµnh phÇn ®­îc më réng b»ng côm chñ - vÞ trong nh÷ng c©u trªn vµ nªu vai trß cña chóng.

Gîi ý:

- a:

+ Chñ ng÷ lµ côm C - V:

KhÝ hËu n­íc ta / Êm ¸p

C

V

+ Phô ng÷ lµ côm chñ vÞ:

- b: Phô ng÷ cña côm ®éng tõ vÞ ng÷ ®­îc cÊu t¹o b»ng hai côm danh tõ cã kÕt cÊu C - V.

+ Côm danh tõ 1 cã phô ng÷ lµ côm C -V:

+ Côm danh tõ 2 cã phô ng÷ lµ côm C -V:

+ Cã thÓ xem "nói non, hoa cá tr«ng míi ®Ñp" vµ "tiÕng chim, tiÕng suèi tr«ng míi hay" còng lµ nh÷ng côm C -V.

- c: Côm ®éng tõ vÞ ng÷ cã hai côm C -V lµm phô ng÷.

3. H·y gép mçi cÆp c©u sau ®©y thµnh mét c©u cã côm C - V lµm thµnh phÇn c©u hoÆc thµnh phÇn côm tõ mµ kh«ng lµm thay ®æi ý chÝnh cña chóng.

a) Chóng em häc giái. Cha mÑ vµ thÇy c« rÊt vui lßng.

b) Nhµ v¨n Hoµi Thanh kh¼ng ®Þnh: "C¸i ®Ñp lµ c¸i cã Ých".

c) TiÕng ViÖt rÊt giµu thanh ®iÖu. §iÒu ®ã khiÕn lêi nãi cña ng­êi ViÖt Nam ta du d­¬ng, trÇm bæng nh­ mét b¶n nh¹c.

d) C¸ch m¹ng th¸ng T¸m thµnh c«ng. Tõ ®ã, tiÕng ViÖt cã mét b­íc ph¸t triÓn míi, sè phËn míi.

Gîi ý: §Ó gép hai c©u thµnh mét c©u mµ kh«ng lµm thay ®æi ý chÝnh cña c¸c c©u, cÇn n¾m ®­îc ý nghÜa cña tõng c©u vµ mèi quan hÖ gi÷a chóng. Khi gép, cã thÓ thªm, bít mét sè tõ ng÷ cho phï hîp.

- Chóng em häc giái lµm cha mÑ vµ thÇy c« rÊt vui lßng.

- Nhµ v¨n Hoµi Thanh kh¼ng ®Þnh r»ng c¸i ®Ñp lµ c¸i cã Ých.

- TiÕng ViÖt rÊt giµu thanh ®iÖu khiÕn lêi nãi cña ng­êi ViÖt Nam ta du d­¬ng, trÇm bæng nh­ mét b¶n nh¹c.

- Tõ khi C¸ch m¹ng th¸ng T¸m thµnh c«ng, tiÕng ViÖt cã mét b­íc ph¸t triÓn míi, sè phËn míi.

4. Thùc hiÖn yªu cÇu nh­ bµi tËp trªn víi c¸c c©u hoÆc vÕ c©u ®­îc in ®Ëm d­íi ®©y:

a) Anh em hoµ thuËn, hai th©n vui vÇy.

(Ca dao)

b) §©y lµ c¶nh mét rõng th«ng. Ngµy ngµy biÕt bao nhiªu ng­êi qua l¹i. Nh­ng bao nhiªu ng­êi qua l¹i còng chØ m¶i suy tÝnh xem rõng nµy mçi n¨m lÊy ®­îc bao nhiªu nhùa th«ng, bao nhiªu cñi th«ng. §Õn lóc cã ng­êi nh×n c¶nh chØ v× mÕn c¶nh vµ biÕt quªn m×nh trong c¶nh, tõ lóc Êy míi cã v¨n th¬.

(Hoµi Thanh)

c) Hµng lo¹t vë kÞch nh­ "Tay ng­êi ®µn bµ", "Gi¸c ngé", "Bªn kia s«ng §uèng",... ra ®êi. Sù ra ®êi cña c¸c vë kÞch Êy ®· s­ëi Êm cho ¸nh ®Ìn s©n khÊu ë kh¾p mäi miÒn ®Êt n­íc.

(Theo §×nh Quang)

Gîi ý: Chó ý, ®èi víi c¸c c©u trong ®o¹n v¨n cÇn xem xÐt ®Õn c¸c c©u kh¸c khi gép l¹i víi nhau, ®Ó c©u míi phï hîp víi diÔn ®¹t cña c¶ ®o¹n. Cã thÓ gép l¹i thµnh c©u nh­ sau:

- Anh em hoµ thuËn khiÕn hai th©n vui vÇy.

- §©y lµ c¶nh mét rõng th«ng ngµy ngµy cã biÕt bao nhiªu ng­êi qua l¹i. Nh­ng bao nhiªu ng­êi qua l¹i còng chØ m¶i suy tÝnh xem rõng nµy mçi n¨m lÊy ®­îc bao nhiªu nhùa th«ng, bao nhiªu cñi th«ng. [...]

- Hµng lo¹t vë kÞch nh­ "Tay ng­êi ®µn bµ", "Gi¸c ngé", "Bªn kia s«ng §uèng",... ra ®êi ®· s­ëi Êm cho ¸nh ®Ìn s©n khÊu ë kh¾p mäi miÒn ®Êt n­íc.

LuyÖn nãi: Bµi v¨n gi¶i thÝch mét vÊn ®Ò

1. H­íng dÉn chuÈn bÞ ë nhµ

Víi mét trong c¸c ®Ò v¨n sau, h·y lËp dµn bµi cho bµi v¨n nãi.

(1) Tr­êng em tæ chøc mét cuéc thi gi¶i thÝch c¸c c©u tôc ng÷. §Ó tham gia cuéc thi ®ã, em h·y chän mét c©u tôc ng÷ m×nh t©m ®¾c vµ gi¶i thÝch nã.

(2) V× sao nh÷ng tÊn trß mµ Va-ren bµy ra víi Phan Béi Ch©u l¹i ®­îc NguyÔn ¸i Quèc gäi lµ nh÷ng trß lè ?

(3) V× sao nhµ v¨n Ph¹m Duy Tèn l¹i ®Æt nhan ®Ò Sèng chÕt mÆc bay cho truyÖn ng¾n cña m×nh?

(4) Em th­êng ®äc nh÷ng s¸ch g×? H·y gi¶i thÝch v× sao em thÝch ®äc lo¹i s¸ch Êy.

Gîi ý:

- Thùc hiÖn c¸c b­íc T×m hiÓu ®Ò vµ t×m ý, LËp dµn bµi theo bè côc ba phÇn.

- Tra tõ ®iÓn, hoÆc chó thÝch ë bµi ®äc v¨n b¶n ®Ó gi¶i nghÜa c¸c tõ ng÷ quan träng cña vÊn ®Ò sÏ gi¶i thÝch. VÝ dô: tra tõ ®iÓn gi¶i thÝch tôc ng÷ ®Ó n¾m ®­îc nghÜa cña c©u tôc ng÷ m×nh chän ®Ó gi¶i thÝch (1), xem chó thÝch ®Ó hiÓu thÕ nµo lµ trß lè, tra Tõ ®iÓn thµnh ng÷ vµ tôc ng÷ ViÖt Nam ®Ó biÕt thÕ nµo lµ Sèng chÕt mÆc bay, ...

- Chó ý s¾p xÕp c¸c ý theo tr×nh tù tr­íc - sau hîp lÝ. VÝ dô: §Ó gi¶i thÝch V× sao nh÷ng tÊn trß mµ Va-ren bµy ra víi Phan Béi Ch©u l¹i ®­îc NguyÔn ¸i Quèc gäi lµ nh÷ng trß lè, nªn gi¶i thÝch ý nghÜa cña côm tõ trß lè tr­íc, tiÕp theo nãi râ nh÷ng trß cña Va-ren lµ g×, råi gi¶i thÝch nh÷ng trß Êy lè ë chç nµo.

- §©y lµ bµi v¨n gi¶i thÝch ë d¹ng nãi nªn cÇn chó ý:

+ Kh«ng viÕt thµnh v¨n ®Ó ®äc;

+ ChuÈn bÞ tr­íc nh÷ng c©u nãi chuyÓn ®o¹n, cã thÓ cã nh÷ng c©u x­ng h« víi ng­êi nghe ®Ó t¨ng hiÖu qu¶ thuyÕt phôc;

- TËp nãi tr­íc ë nhµ theo dµn bµi. Cã thÓ ®øng tr­íc g­¬ng ®Ó tù ®iÒu chØnh ®iÖu bé, cö chØ,...

2. H­íng dÉn thùc hµnh trªn líp

- Thùc hµnh theo yªu cÇu cña thÇy, c« gi¸o

- Chó ý ®iÒu chØnh giäng nãi, ng÷ ®iÖu khi tr×nh bµy sao cho râ rµng, m¹ch l¹c, cã s¾c th¸i biÓu c¶m khi cÇn thiÕt, nhÊn m¹nh nh÷ng néi dung gi¶i thÝch träng t©m; cÇn tËp t­ thÕ ®Ünh ®¹c, tù tin, tõ tèn; khi nãi nªn chó ý h­íng tíi ng­êi nghe.

- NÕu cã h×nh thøc thùc hµnh theo tæ th×:

+ Chó ý nghe c¸c b¹n kh¸c nãi ®Ó tù rót kinh nghiÖm cho m×nh;

+ Trao ®æi, bµn b¹c víi c¸c b¹n vÒ dµn bµi ®Ó ®iÒu chØnh nÕu cÇn thiÕt;

+ Chó ý nghe nhËn xÐt cña thÇy c« gi¸o, cña c¸c b¹n.

ca huÕ trªn s«ng h­¬ng

(Hµ ¸nh Minh)

I. vÒ ThÓ lo¹i

Ca HuÕ trªn s«ng H­¬ng thuéc thÓ lo¹i bót kÝ. XÐt vÒ tÝnh chÊt, bót kÝ gÇn víi tuú bót (xem thÓ lo¹i tuú bót trong bµi Mét thø quµ cña lóa non: cèm). C¶ hai lo¹i ®Òu lµ thÓ kÝ, tøc lµ nh÷ng ghi chÐp vÒ ng­êi thËt, viÖc thËt nh­ng mang s¾c th¸i tr÷ t×nh. Tuy nhiªn, so víi tuú bót th× bót kÝ thÓ hiÖn ý nghÜa kh¸ch quan râ nÐt h¬n. Trong bót kÝ, c¸c nh©n vËt, sù kiÖn ®­îc miªu t¶ kh¸ chi tiÕt. T×nh c¶m, th¸i ®é cña t¸c gi¶ ®­îc thÓ hiÖn qua c¸ch lùa chän, miªu t¶ ®èi t­îng.

II. KiÕn tøc c¬ b¶n

1. Cè ®« HuÕ lµ thµnh phè ®Ñp vµ cæ kÝnh bªn bê s«ng H­¬ng. Trong ch­¬ng tr×nh Ng÷ v¨n ®· cã c©u ca dao vÒ xø HuÕ: “§­êng v« xø HuÕ quanh quanh ( Non xanh n­íc biÕc nh­ tranh ho¹ ®å ( Ai v« xø HuÕ th× v«”. §Æc ®iÓm cña xø HuÕ lµ HuÕ ®Ñp vµ HuÕ th¬, HuÕ méng m¬. Giäng HuÕ dÞu dµng. Ng­êi xø HuÕ thanh lÞch. HuÕ næi tiÕng víi cung ®iÖn, l¨ng tÈm, nói Ngù, s«ng H­¬ng, chïa Thiªn Mô,...

2. C¸c lµn ®iÖu d©n ca HuÕ rÊt phong phó, ®a d¹ng. VÒ c¸c ®iÖu hß th× cã: chÌo c¹n, bµi thai, ®­a linh, gi· g¹o, ru em, gi· v«i, gi· ®iÖp, bµi chßi, bµi tiÖm, nµng vung, hß l¬, hß «, xay lóa, hß nÖn,... C¸c ®iÖu h¸t cã: lÝ con s¸o, lÝ hoµi xu©n, lÝ hoµi nam, nam ai, nam b×nh, qu¶ phô, nam xu©n, t­¬ng t­ khóc, hµnh v©n, tø ®¹i c¶nh.

C¸c nh¹c cô ®­îc nh¾c tíi gåm: ®µn tranh, ®µn nguyÖt, t× bµ, nhÞ, ®µn tam, ®µn bÇu, s¸o, cÆp sanh.

3. Sau khi ®äc bµi v¨n, ng­êi ®äc biÕt HuÕ kh«ng chØ næi tiÕng bëi danh lam th¾ng c¶nh vµ c¸c di tÝch lÞch sö, HuÕ kh«ng chØ næi tiÕng bëi nãn bµi th¬, c¸c mãn ¨n tinh tÕ, mµ cßn næi tiÕng bëi c¸c lµn ®iÖu d©n ca vµ ©m nh¹c cung ®×nh. Nghe ca HuÕ trong thuyÒn rång trªn s«ng H­¬ng lµ mét thó tao nh·, ®Çy quyÕn rò.

4. VÒ ca HuÕ:

a) Ca HuÕ ®­îc h×nh thµnh tõ dßng ca nh¹c d©n gian vµ ca nh¹c cung ®×nh.

b) Ca HuÕ s«i næi, t­¬i vui, trang träng, uy nghi chÝnh lµ v× nã tiÕp thu tÝnh chÊt cña hai dßng nh¹c. S«i næi, t­¬i vui (cã c¶ buån c¶m, b©ng khu©ng, tiÕc th­¬ng ai o¸n) lµ cã nguån gèc tõ nh¹c d©n gian. Cßn trang träng, uy nghi lµ cã nguån gèc tõ nh¹c cung ®×nh.

c*) Nghe ca HuÕ lµ mét thó tao nh· bëi v× c¸ch thøc nghe ca trªn thuyÒn rång, trªn dßng s«ng H­¬ng th¬ méng gi÷a trêi n­íc mªnh mang ®· lµ mét c¸ch th­ëng thøc ®éc ®¸o. MÆt kh¸c, néi dung ca HuÕ trang träng, trong s¸ng, gîi t×nh ng­êi, t×nh ®Êt n­íc. Nh÷ng lêi ca ®Ñp ®ã l¹i ®­îc nh÷ng ca sÜ duyªn d¸ng, lÞch sù cña xø HuÕ tr×nh diÔn víi dµn nh¹c phô ho¹ gåm nh÷ng nh¹c c«ng ®iªu luyÖn, tµi hoa. Nghe ca HuÕ ®Ó thªm hiÓu, thªm yªu xø HuÕ, còng lµ thªm yªu ®Êt n­íc m×nh. Bëi thÕ ®ã lµ mét thó vui thanh cao vµ lÞch sù.

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

HuÕ næi tiÕng víi c¸c ®iÖu hß, c¸c lµn ®iÖu d©n ca. Ca HuÕ trªn s«ng H­¬ng lµ mét sinh ho¹t v¨n ho¸ tao nh·, ®Çy søc quyÕn rò, ®­îc c¸c ca sÜ, nh¹c c«ng tµi hoa biÓu diÔn trªn thuyÒn rång.

2. C¸ch ®äc

Víi lo¹i v¨n b¶n nµy, khi ®äc cÇn thÓ hiÖn giäng ®iÖu nhÑ nhµng, truyÒn c¶m. CÇn chó ý: trong bµi, thñ ph¸p liÖt kª th­êng xuyªn ®­îc t¸c gi¶ sö dông nh»m lµm râ vÎ ®Ñp phong phó, ®a d¹ng cña ca HuÕ, cÇn ®äc râ rµng, rµnh m¹ch tõng yÕu tè ®Ó t¨ng ý nghÜa biÓu c¶m.

3. Tuú ®Þa ph­¬ng sinh sèng mµ mçi häc sinh cã thÓ kÓ ra nh÷ng lµn ®iÖu d©n ca kh¸c nhau cña quª m×nh. H·y thö tËp h¸t theo nh÷ng lµn ®iÖu Êy.

LiÖt kª

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. ThÕ nµo lµ phÐp liÖt kª?

a) CÊu t¹o cña c©u ®­îc in ®Ëm d­íi ®©y cã g× ®Æc biÖt:

Bªn c¹nh ngµi, mÐ tay tr¸i, b¸t yÕn hÊp ®­êng phÌn, ®Ó trong khay kh¶m, khãi bay nghi ngót; tr¸p ®åi måi ch÷ nhËt ®Ó më, trong ng¨n b¹c ®Çy nh÷ng trÇu vµng, cau ®Ëu, rÔ tÝa, hai bªn nµo èng thuèc b¹c, nµo ®ång hå vµng, nµo dao chu«i ngµ, nµo èng v«i ch¹m, ngo¸y tai, vÝ thuèc, qu¶n bót, t¨m b«ng tr«ng mµ thÝch m¾t. [...] Ngoµi kia, tuy m­a giã Çm Çm, d©n phu rèi rÝt, nh­ng trong nµy xem chõng tÜnh mÞch, nghiªm trang l¾m [...].

(Ph¹m Duy Tèn)

Gîi ý: C©u gåm c¸c côm tõ cã c¸ch cÊu t¹o t­¬ng tù nhau: b¸t yÕn hÊp ®­êng phÌn, tr¸p ®åi måi ch÷ nhËt ®Ó më, nµo èng thuèc b¹c, nµo ®ång hå vµng, nµo dao chu«i ngµ, nµo èng v«i ch¹m, ngo¸y tai, vÝ thuèc, qu¶n bót, t¨m b«ng,...

b) NhËn xÐt vÒ ý nghÜa cña c¸c bé phËn gièng nhau trong c©u in ®Ëm trªn.

Gîi ý: §Òu ®Ó chØ nh÷ng vËt dông.

c) ViÖc nªu ra hµng lo¹t c¸c sù viÖc t­¬ng tù b»ng nh÷ng kÕt cÊu t­¬ng tù nh­ trªn nh»m môc ®Ých g×?

Gîi ý: Nh»m ®Æc t¶ c¶nh hµng lo¹t nh÷ng ®å vËt bµy la liÖt bªn c¹nh tªn quan phñ.

d) C¸ch dïng c¸c kÕt cÊu t­¬ng tù, víi ý nghÜa t­¬ng tù nh­ trªn gäi lµ phÐp liÖt kª. VËy phÐp liÖt kª lµ g×?

Gîi ý: PhÐp liÖt kª lµ c¸ch s¾p xÕp hµng lo¹t c¸c tõ hay côm tõ cïng lo¹i ®Ó diÔn t¶ ®Çy ®ñ h¬n, s©u s¾c h¬n nh÷ng khÝa c¹nh, biÓu hiÖn kh¸c nhau cña thùc tÕ hay cña t­ t­ëng, t×nh c¶m.

2. C¸c kiÓu liÖt kª

a) So s¸nh cÊu t¹o cña c¸c phÐp liÖt kª d­íi ®©y vµ cho biÕt chóng kh¸c nhau nh­ thÕ nµo:

(1) Toµn thÓ d©n téc ViÖt Nam quyÕt ®em tÊt c¶ tinh thÇn, lùc l­îng, tÝnh m¹ng, cña c¶i ®Ó gi÷ v÷ng quyÒn tù do, ®éc lËp.

(2) Toµn thÓ d©n téc ViÖt Nam quyÕt ®em tÊt c¶ tinh thÇn vµ lùc l­îng, tÝnh m¹ng vµ cña c¶i ®Ó gi÷ v÷ng quyÒn tù do, ®éc lËp Êy.

(Hå ChÝ Minh)

Gîi ý:

- tinh thÇn, lùc l­îng, tÝnh m¹ng, cña c¶i - liÖt kª kh«ng theo cÆp;

- tinh thÇn vµ lùc l­îng, tÝnh m¹ng vµ cña c¶i - liÖt kª theo tõng cÆp.

b) Thö ®¶o thø tù c¸c bé phËn trong c¸c phÐp liÖt kª d­íi ®©y vµ cho biÕt tr­êng hîp nµo cã thÓ ®­îc tr­êng hîp nµo kh«ng? T¹i sao?

(1) Tre, nøa, tróc, mai, vÇu mÊy chôc lo¹i kh¸c nhau, nh­ng cïng mét mÇm m¨ng non mäc th¼ng.

(ThÐp Míi)

(2) TiÕng ViÖt cña chóng ta ph¶n ¸nh sù h×nh thµnh vµ tr­ëng thµnh cña x· héi ViÖt Nam vµ cña d©n téc ViÖt Nam, cña tËp thÓ nhá lµ gia ®×nh, hä hµng, lµng xãm vµ cña tËp thÓ lín lµ d©n téc, quèc gia.

(Ph¹m V¨n §ång)

Gîi ý:

- Cã thÓ ®¶o Tre, nøa, tróc, mai, vÇu mµ kh«ng ¶nh h­ëng ®Õn ý nghÜa cña phÐp liÖt kª; ®©y lµ kiÓu liÖt kª kh«ng t¨ng tiÕn;

- Kh«ng thÓ ®¶o h×nh thµnh vµ tr­ëng thµnh; gia ®×nh, hä hµng, lµng xãm v×: ph¶i h×nh thµnh råi míi tr­ëng thµnh, theo cÊp ®é tõ nhá ®Õn lín th× gia ®×nh ( hä hµng ( lµng xãm. §©y lµ phÐp liÖt kª t¨ng tiÕn.

c) Nh­ vËy, dùa vµo h×nh thøc cÊu t¹o vµ ®Æc ®iÓm ý nghÜa, cã thÓ chia phÐp liÖt kª thµnh nh÷ng lo¹i nµo?

Gîi ý:

- Theo cÊu t¹o: liÖt kª tõng cÆp vµ liÖt kª kh«ng tõng cÆp;

- Theo ý nghÜa: liÖt kª t¨ng tiÕn vµ liÖt kª kh«ng t¨ng tiÕn.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. ChØ ra phÐp liÖt kª trong bµi Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta cña Hå ChÝ Minh vµ nhËn xÐt vÒ t¸c dông cña nã.

Gîi ý:

Trong bµi Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· ba lÇn dïng phÐp liÖt kª ®Ó diÔn t¶ ®Çy ®ñ, s©u s¾c:

- Søc m¹nh cña tinh thÇn yªu n­íc (®o¹n “Tõ x­a ®Õn nay,…tÊt c¶ lò b¸n n­íc vµ c­íp n­íc” ).

- Lßng tù hµo vÒ nh÷ng trang sö vÎ vang qua tÊm g­¬ng cña c¸c vÞ anh hïng d©n téc (Chóng ta cã quyÒn tù hµo v× nh÷ng trang sö vÎ vang thêi ®¹i Bµ Tr­ng, Bµ TriÖu, TrÇn H­ng §¹o, Lª Lîi, Quang Trung,…).

- Sù ®ång t©m nhÊt trÝ cña mäi tÇng líp nh©n d©n ViÖt Nam ®øng lªn ®¸nh Ph¸p (®o¹n “Tõ c¸c cô giµ tãc b¹c… quyªn ruéng ®Êt cho ChÝnh Phñ”).

2. T×m phÐp liÖt kª trong c¸c ®o¹n trÝch d­íi ®©y:

a) Vµ ®ã còng lµ lÇn ®Çu tiªn trong ®êi m×nh, hai con m¾t cña «ng Va-ren ®­îc thÊy hiÓn hiÖn c¸i huyÒn diÖu cña mét thµnh phè §«ng D­¬ng, d­íi lßng ®­êng, trªn vØa hÌ, trong cöa tiÖm. Nh÷ng cu li xe kÐo xe tay phãng cËt lùc, ®«i bµn ch©n trÇn giÉm l¹ch b¹ch trªn mÆt ®­êng nãng báng; nh÷ng qu¶ d­a hÊu bæ phanh ®á lßm lßm; nh÷ng x©u l¹p x­êng lñng l¼ng d­íi m¸i hiªn c¸c hiÖu c¬m; c¸i rèn mét chó kh¸ch tr­ng ra gi÷a trêi; mét viªn quan uÓ o¶i b­íc qua, tay phe phÈy c¸i qu¹t, ngùc ®eo tÊm B¾c §Èu béi tinh h×nh ch÷ thËp. ThËt lµ lén xén! ThËt lµ nhèn nh¸o!

(NguyÔn ¸i Quèc)

b) TØnh l¹i em ¬i, qua råi c¬n ¸c méng

Em ®· sèng l¹i råi, em ®· sèng!

§iÖn giËt, dïi ®©m, dao c¾t, löa nung

Kh«ng giÕt ®­îc em, ng­êi con g¸i anh hïng!

(Tè H÷u)

Gîi ý:

- a:

+ d­íi lßng ®­êng, trªn vØa hÌ, trong cöa tiÖm

+ nh÷ng qu¶ d­a hÊu bæ phanh ®á lßm lßm; nh÷ng x©u l¹p x­êng lñng l¼ng d­íi m¸i hiªn c¸c hiÖu c¬m; c¸i rèn mét chó kh¸ch tr­ng ra gi÷a trêi; mét viªn quan uÓ o¶i b­íc qua, tay phe phÈy c¸i qu¹t, ngùc ®eo tÊm B¾c §Èu béi tinh h×nh ch÷ thËp

- b: §iÖn giËt, dïi ®©m, dao c¾t, löa lung

3. a) H·y ®Æt c©u cã sö dông phÐp liÖt kª ®Ó t¶ mét sè ho¹t ®éng trªn s©n tr­êng em trong giê ra ch¬i.

Gîi ý:

Cã thÓ dïng liÖt kª ®Ó t¶ c¶nh n¸o ®éng cña c¸c ho¹t ®éng kh¸c nhau trªn s©n tr­êng.

b) §Æt c©u cã sö dông phÐp liÖt kª ®Ó tr×nh bµy néi dung truyÖn ng¾n Nh÷ng trß lè hay lµ Va-ren vµ Phan Béi Ch©u.

Gîi ý: Tham kh¶o phÇn ghi nhí cña bµi ®äc v¨n.

c) §Æt c©u cã sö dông phÐp liÖt kª ®Ó nãi lªn c¶m xóc cña em vÒ h×nh t­îng nhµ c¸ch m¹ng Phan Béi Ch©u trong truyÖn ng¾n Nh÷ng trß lè hay lµ Va-ren vµ Phan Béi Ch©u.

Gîi ý: Cã thÓ dïng phÐp liÖt kª ®Ó chØ ra nh÷ng c¶m nhËn cña m×nh vÒ nh÷ng phÈm chÊt cña h×nh t­îng anh hïng Phan Béi Ch©u trong truyÖn. §äc l¹i v¨n b¶n ®Ó kh¸i qu¸t nh÷ng phÈm chÊt Êy vµ ®Æt c©u.

T×m hiÓu chung vÒ v¨n b¶n hµnh chÝnh

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. ThÕ nµo lµ v¨n b¶n hµnh chÝnh?

a) §äc c¸c v¨n b¶n sau vµ cho biÕt khi nµo th× ng­êi ta viÕt c¸c v¨n b¶n th«ng b¸o, ®Ò nghÞ vµ b¸o c¸o? ViÕt c¸c v¨n b¶n nµy nh»m môc ®Ých g×?

V¨n b¶n 1

Phßng GD - §T QuËn CÇu GiÊy

Tr­êng THCS DÞch Väng

sè: ... / TB

Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

Hµ Néi, ngµy 6 th¸ng 2 n¨m 2003

Th«ng b¸o VÒ kÕ ho¹ch trång c©y

§Ó h­ëng øng phong trµo V× mét m«i tr­êng xanh, s¹ch, ®Ñp, Ban Gi¸m hiÖu nhµ tr­êng ph¸t ®éng buæi trång c©y quanh s©n tr­êng. KÕ ho¹ch trång c©y nh­ sau:

1) Thêi gian: 14 giê, ngµy 28 - 2 - 2003

2) Sè l­îng vµ chñng lo¹i: Mçi líp trång 5 c©y, lo¹i c©y ph­îng vÜ, bµng hoÆc xµ cõ.

3) Ph­¬ng thøc ch¨m sãc: C¸c líp cã kÕ ho¹ch b¶o vÖ vµ ch¨m sãc c©y do líp m×nh trång.

Ban Gi¸m hiÖu th«ng b¸o kÕ ho¹ch nµy ®Ó toµn tr­êng ®­îc biÕt vµ chuÈn bÞ tèt cho ngµy héi trång c©y cña nhµ tr­êng.

HiÖu tr­ëng

(KÝ vµ ghi râ hä tªn)

N¬i nhËn:

- C¸c GV chñ nhiÖm

- C¸c líp

- L­u V¨n phßng

V¨n b¶n 2:

Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

Hµ Néi, ngµy 20 th¸ng 3 n¨m 2003 GiÊy ®Ò nghÞ

KÝnh göi: C« gi¸o chñ nhiÖm líp 7A, Tr­êng THCS Kim §ång

TËp thÓ líp 7A chóng em xin tr×nh bµy víi c« gi¸o mét viÖc nh­ sau: Theo thêi kho¸ biÓu cña nhµ tr­êng, chiÒu nay (thø n¨m, ngµy 20 th¸ng 3 n¨m 2003), líp 7A cã giê sinh ho¹t tËp thÓ. Nh­ng v× b¹n Nam bÞ èm ph¶i vµo n»m viÖn, nªn chóng em xin ®Ò nghÞ víi c« gi¸o cho chuyÓn buæi sinh ho¹t nµy sang chiÒu mai (thø s¸u, ngµy 21 th¸ng 3 n¨m 2003) ®Ó líp cã thÓ tíi th¨m vµ ®éng viªn b¹n Nam ®­îc kÞp thêi.

Thay mÆt líp 7A

Líp tr­ëng

(KÝ vµ ghi râ hä tªn)

V¨n b¶n 3:

Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

Thanh Ho¸, ngµy 5 th¸ng 12 n¨m 2003

B¸o c¸o

VÒ kÕt qu¶ ho¹t ®éng h­ëng øng phong trµo V× mét m«i tr­êng xanh, s¹ch, ®Ñp

KÝnh göi: Ban Gi¸m hiÖu Tr­êng THCS §«ng Thanh

H­ëng øng ®ît thi ®ua V× mét m«i tr­êng xanh, s¹ch, ®Ñp do nhµ tr­êng ph¸t ®éng, trong thêi gian võa qua, líp 7B ®· cã nhiÒu ho¹t ®éng ®¹t kÕt qu¶ tèt, cô thÓ lµ:

1) VÒ vÖ sinh: ®· tæ chøc mçi tuÇn mét buæi lao ®éng tËp thÓ ®Ó quÐt dän khu vùc quanh líp vµ s©n tr­êng; thùc hiÖn nghiªm tóc viÖc thu gom c¸c lo¹i r¸c vµo ®óng n¬i quy ®Þnh.

2) VÒ viÖc trång, ch¨m sãc vµ b¶o vÖ c©y xanh: ®· tæ chøc trång ®­îc 100 c©y c¸c lo¹i (bao gåm 50 c©y b¹ch ®µn, 40 c©y xµ cõ vµ 10 c©y ph­îng vÜ) ë khu vùc ®­îc Ban Gi¸m hiÖu nhµ tr­êng ph©n c«ng; kh«ng bÎ cµnh, h¸i l¸ hoÆc ng¾t hoa n¬i c«ng céng.

3) VÒ trang trÝ: ®· tæ chøc quÐt v«i l¹i c¸c bøc t­êng quanh líp; kÎ l¹i c¸c khÈu hiÖu vµ b¶ng néi quy nhµ tr­êng.

KÕt qu¶ cuèi ®ît, líp ®· bÇu ®­îc 5 b¹n tiªu biÓu ®Ò nghÞ nhµ tr­êng biÓu d­¬ng, khen th­ëng.

Thay mÆt líp 7B

Líp tr­ëng

(KÝ vµ ghi râ hä tªn)

Gîi ý:

- V¨n b¶n th«ng b¸o:

+ §­îc viÕt khi ng­êi ta cÇn truyÒn ®¹t mét vÊn ®Ò quan träng nµo ®ã tõ mét cÊp cao h¬n xuèng cÊp thÊp h¬n hoÆc cho nhiÒu ng­êi;

+ Nh»m phæ biÕn néi dung.

- V¨n b¶n ®Ò nghÞ:

+ §­îc viÕt khi cÇn ®Ò ®¹t mét vÊn ®Ò g× ®ã cña c¸ nh©n hay tËp thÓ ®èi víi c¸ nh©n hoÆc c¬ quan cã thÈm quyÒn gi¶i quyÕt;

+ Nh»m ®Ò xuÊt mét ý kiÕn, nguyÖn väng nµo ®ã.

- V¨n b¶n b¸o c¸o:

+ §­îc viÕt khi cÇn tr×nh bµy mét vÊn ®Ò g× ®ã tõ cÊp d­íi lªn cÊp trªn;

+ Nh»m tæng kÕt, nªu lªn nh÷ng g× ®· ®¹t ®­îc, nh÷ng g× cßn ch­a lµm ®­îc) trong c«ng viÖc ®Ó cÊp trªn biÕt.

b) Ba v¨n b¶n trªn cã g× gièng vµ kh¸c nhau? So s¸nh h×nh thøc tr×nh bµy cña ba v¨n b¶n nµy víi c¸c v¨n b¶n truyÖn, th¬ mµ em ®· ®äc.

Gîi ý:

- VÒ ®iÓm gièng nhau:

C¸c v¨n b¶n trªn cã nh÷ng môc nµo gièng nhau?

C¸c v¨n b¶n trªn ®Òu ®­îc tr×nh bµy theo mÉu quy ®Þnh vµ cã mét sè môc t­¬ng tù nhau.

- §iÓm kh¸c nhau:

+ So s¸nh vÒ môc ®Ých sö dông?

+ Nh÷ng néi dung cô thÓ cña tõng lo¹i v¨n b¶n?

- TruyÖn vµ th¬ lµ lo¹i v¨n b¶n nghÖ thuËt, dïng ®Ó s¸ng t¹o h×nh t­îng, v× vËy cã sö dông h­ cÊu, t­ëng t­îng, ng«n ng÷ theo phong c¸ch nghÖ thuËt; v¨n b¶n hµnh chÝnh th× kh«ng ®­îc sö dông h­ cÊu, t­ëng t­îng, ng«n ng÷ theo phong c¸ch hµnh chÝnh, c«ng vô.

c) KÓ thªm mét sè lo¹i v¨n b¶n t­¬ng tù nh­ c¸c v¨n b¶n trªn.

Gîi ý: GiÊy khai sinh, giÊy chøng nhËn, b»ng tèt nghiÖp, s¬ yÕu lÝ lÞch,...

d) C¸c v¨n b¶n ®· ph©n tÝch ë trªn lµ v¨n b¶n hµnh chÝnh. VËy, thÕ nµo lµ v¨n b¶n hµnh chÝnh? V¨n b¶n nµy cã nh÷ng ®Æc ®iÓm g×?

Gîi ý: V¨n b¶n hµnh chÝnh lµ lo¹i v¨n b¶n nh­ thÕ nµo vÒ: môc ®Ých sö dông, néi dung, h×nh thøc tr×nh bµy,...?

L­u ý c¸c môc nhÊt thiÕt ph¶i cã trong v¨n b¶n hµnh chÝnh:

- Quèc hiÖu vµ tiªu ng÷;

- §Þa ®iÓm vµ ngµy, th¸ng, n¨m lµm v¨n b¶n;

- Hä tªn, chøc vô cña ng­êi nhËn hay tªn c¬ quan nhËn v¨n b¶n;

- Néi dung th«ng b¸o, ®Ò nghÞ, b¸o c¸o;

- Ch÷ kÝ vµ hä tªn ng­êi göi v¨n b¶n.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Trong c¸c t×nh huèng d­íi ®©y, víi t×nh huèng nµo th× ng­êi ta ph¶i viÕt v¨n b¶n hµnh chÝnh?

a) Cã mét sù kiÖn quan träng s¾p x¶y ra, cÇn ph¶i cho mäi ng­êi biÕt sù kiÖn Êy.

b) ThÇy hiÖu tr­ëng hoÆc thÇy, c« gi¸o chñ nhiÖm cÇn biÕt t×nh h×nh cña líp em trong th¸ng qua.

c) Cã mét sù viÖc lµm em hÕt søc xóc ®éng, muèn ghi l¹i nh÷ng c¶m xóc ®ã.

d) H«m qua ®i häc vÒ ch¼ng may gÆp m­a, h«m nay em bÞ sèt, kh«ng thÓ ®Õn líp ®­îc.

®) Cã mét ®Þa danh rÊt næi tiÕng ë gÇn tr­êng, c¶ líp ®Òu muèn thÇy, c« gi¸o chñ nhiÖm tæ chøc cho ®i tham quan.

e) BÞ èm nªn kh«ng ®i th¨m quan ®­îc, b¹n em rÊt muèn biÕt vÒ buæi tham quan Êy.

Gîi ý: Trong c¸c t×nh huèng (c), (e) kh«ng cã nhu cÇu sö dông v¨n b¶n hµnh chÝnh.

2. H·y lùa chän lo¹i v¨n b¶n phï hîp víi tõng t×nh huèng ph¶i sö dông v¨n b¶n hµnh chÝnh ®· x¸c ®Þnh ®­îc ë trªn.

Gîi ý: a - th«ng b¸o, b - b¸o c¸o, d - ®¬n, ®- ®Ò nghÞ.

quan ©m thÞ kÝnh

i. VÒ t¸c gi¶ vµ t¸c phÈm

1. ThÓ lo¹i

ChÌo lµ lo¹i kÞch h¸t, móa d©n gian, kÓ chuyÖn, diÔn tÝch b»ng h×nh thøc s©n khÊu vµ tr­íc kia th­êng ®­îc diÔn ë s©n ®×nh nªn cßn gäi lµ chÌo s©n ®×nh. ChÌo n¶y sinh vµ ®­îc phæ biÕn réng r·i ë B¾c Bé.

2. T¸c phÈm

V¨n b¶n Quan ¢m ThÞ KÝnh lµ phÇn lêi (kÞch b¶n) cña mét vë chÌo - mét lo¹i h×nh v¨n nghÖ d©n gian kÕt hîp nhiÒu h×nh thøc nh­ h¸t, móa, diÔn tÝch, kÓ chuyÖn,... ®­îc tr×nh bµy trªn s©n khÊu (cßn gäi lµ chiÕu chÌo).

Tuy chØ lµ kÞch b¶n s©n khÊu nh­ng Quan ¢m ThÞ KÝnh (vµ trÝch ®o¹n Nçi oan h¹i chång) còng thÓ hiÖn ®­îc nh÷ng gi¸ trÞ nghÖ thuËt nhÊt ®Þnh, phÇn nµo gióp chóng ta hiÓu ®­îc nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña nghÖ thuËt chÌo, nhÊt lµ vÒ néi dung t­ t­ëng: nh÷ng vÊn ®Ò mµ vë chÌo nªu ra, nh÷ng m©u thuÉn vµ xung ®ét trong x· héi cò, nçi khæ cña ng­êi phô n÷,...

II. KIÕn thøc c¬ b¶n

1. §äc kÜ phÇn tãm t¾t ®Ó hiÓu néi dung cña c¶ vë chÌo.

2. §äc kÜ ®o¹n trÝch vµ c¸c chó thÝch ®Ó hiÓu v¨n b¶n vµ c¸c tõ ng÷ khã, c¸c tõ cæ hiÖn Ýt dïng.

3. §o¹n trÝch Nçi oan h¹i chång cã n¨m nh©n vËt: ThÞ KÝnh, ThiÖn SÜ, Sïng «ng, Sïng bµ, M·ng «ng. C¶ n¨m nh©n vËt ®Òu tham gia vµo qu¸ tr×nh t¹o nªn xung ®ét kÞch, trong ®ã ThÞ KÝnh vµ Sïng bµ lµ hai nh©n vËt chÝnh, thÓ hiÖn xung ®ét c¬ b¶n cña vë chÌo:

( Sïng bµ thuéc kiÓu nh©n vËt mô ¸c, ®¹i diÖn cho giai cÊp thèng trÞ, thuéc tÇng líp ®Þa chñ phong kiÕn.

( ThÞ KÝnh thuéc lo¹i nh©n vËt n÷ chÝnh (mô ¸c vµ n÷ chÝnh lµ hai lo¹i nh©n vËt rÊt tiªu biÓu, th­êng xuÊt hiÖn trong chÌo). ThÞ KÝnh tiªu biÓu cho ng­êi d©n th­êng, nhÊt lµ cho ng­êi phô n÷ vèn ph¶i chÞu nhiÒu thua thiÖt trong x· héi cò.

4. ThÞ KÝnh vèn ®­îc sinh ra trong mét gia ®×nh n«ng d©n nghÌo nh­ng l¹i vÒ lµm d©u nhµ ThiÖn SÜ, mét gia ®×nh ®Þa chñ. Bëi vËy, c¶nh sinh ho¹t ë ®Çu ®o¹n trÝch kh«ng thËt quen thuéc, gÇn gòi víi cuéc sèng cña nh©n d©n lóc bÊy giê. MÆc dï vËy, c¶nh ThÞ KÝnh ngåi kh©u, ThiÖn SÜ ®äc s¸ch,... vÉn gîi lªn mét bÇu kh«ng khÝ thËt ®Çm Êm, h¹nh phóc.

Næi bËt lªn trong ®o¹n nµy lµ h×nh ¶nh ThÞ KÝnh, ng­êi phô n÷ hÕt lßng th­¬ng yªu chång. Khi chång ngñ, ThÞ KÝnh ®· dän l¹i kØ råi qu¹t cho chång. Còng v× yªu chång mµ khi ThiÖn SÜ ®· ngñ, ThÞ KÝnh ch¨m chó nh×n vµ ph¸t hiÖn ra mét chiÕc r©u mäc ng­îc. Víi suy nghÜ rÊt b×nh th­êng, gi¶n dÞ "Tr­íc ®Ñp mÆt chång, sau ®Ñp mÆt ta" (nh©n d©n ta cßn cã c©u "XÊu chµng hæ ai" còng cã nghÜa t­¬ng tù), ThÞ KÝnh ®· toan lÊy dao kh©u xÐn chiÕc r©u ®ã ®i. Nh÷ng suy nghÜ vµ hµnh ®éng cña ThÞ KÝnh rÊt tù nhiªn, thÓ hiÖn nh÷ng t×nh c¶m rÊt nång nµn vµ ch©n thùc cña ng­êi phô n÷ yªu chång.

5. C¶ trong hµnh ®éng vµ ng«n ng÷, Sïng bµ ®Òu chøng tá lµ mét kÎ tµn nhÉn, ®éc ¸c, kh«ng nh÷ng thÕ l¹i cßn coi th­êng nh÷ng ng­êi lao ®éng nghÌo khæ.

( VÒ hµnh ®éng: Sïng bµ dói ®Çu ThÞ KÝnh xuèng, b¾t ThÞ KÝnh ph¶i ngöa mÆt lªn (mét kiÓu h¹ nhôc ng­êi kh¸c). Sïng bµ kh«ng cho ThÞ KÝnh ®­îc ph©n bua, thanh minh cho m×nh, dói tay ®Èy ThÞ KÝnh ng· khuþu xuèng, nhÊt quyÕt tr¶ ThÞ KÝnh vÒ cho gia ®×nh.

( VÒ ng«n ng÷: Sïng bµ ®ay nghiÕn, m¾ng nhiÕc ThÞ KÝnh thËm tÖ. §iÒu quan träng nhÊt lµ c¸ch m¾ng chöi cña Sïng bµ ®èi víi ThÞ KÝnh kh«ng ph¶i lµ lêi m¾ng cña mÑ ®èi víi con, còng kh«ng ph¶i lµ cña mét bµ mÑ chång ®èi víi con d©u cña m×nh.

Lêi lÏ, hµnh ®éng cña Sïng bµ chøng tá mô lµ ng­êi tµn nhÉn vµ ®éc ¸c, kh«ng nh÷ng thÕ l¹i cßn hîm hÜnh, tù coi m×nh lµ tÇng líp trªn, dÉn ®Õn coi th­êng nh÷ng ng­êi kh¸c, nhÊt lµ nh÷ng ng­êi lao ®éng. §iÒu ®ã cho thÊy Sïng bµ tøc giËn, chöi m¾ng ThÞ KÝnh thËm tÖ kh«ng h¼n v× nghÜ r»ng ThÞ KÝnh cã ý lµm h¹i con mô mµ v× sù chªnh lÖch ®¼ng cÊp x· héi gi÷a hai gia ®×nh. ThÞ KÝnh lµ con nhµ nghÌo mµ l¹i d¸m b­íc vµo, h¬n thÕ n÷a l¹i lµ nµng d©u, trë thµnh ng­êi trong gia ®×nh mô.

6. Tr­íc nçi oan khuÊt, ThÞ KÝnh kh«ng biÕt lµm g× kh¸c, chØ mét mùc kªu oan. ThÞ KÝnh ®· kªu oan ®Õn n¨m lÇn. Bèn lÇn tr­íc lµ h­íng ®Õn mÑ chång vµ chång ("Oan con l¾m mÑ ¬i!"; "Oan thiÕp l¾m chµng ¬i!"). C¶ bèn lÇn, lêi kªu oan cña ThÞ KÝnh chØ nh­ ®æ thªm dÇu vµo löa, bëi ThiÖn SÜ chØ lµ mét kÎ b¹c nh­îc, ®ín hÌn, cßn Sïng bµ th× hiÓn nhiªn kh«ng muèn chÊp nhËn ThÞ KÝnh lµ d©u con trong nhµ. ChØ ®Õn lÇn thø n¨m, lêi kªu oan cña ThÞ KÝnh míi nhËn ®­îc sù c¶m th«ng, nh­ng ®ã l¹i chØ lµ cña M·ng «ng: "Oan cho con l¾m µ?". Mét sù c¶m th«ng ®au khæ vµ bÊt lùc. M·ng «ng biÕt con g¸i bÞ oan nh­ng chØ lµ mét ng­êi n«ng d©n nghÌo, kh«ng cã vÞ thÕ trong x· héi, «ng kh«ng thÓ lµm g× ®Ó gióp ®ì con g¸i.

7. Sïng «ng, Sïng bµ thËt lµ nh÷ng kÎ ®éc ¸c ®Õn tµn nhÉn. §uæi ThÞ KÝnh ra khái nhµ ch­a tho¶, tr­íc khi ®uæi, chóng cßn bµy ra mét mµn kÞch ®éc ¸c nh»m lµm cho hä ph¶i nhôc nh· ª chÒ. Sïng «ng gäi M·ng «ng sang ®Ó nhËn con g¸i vÒ, l¹i nãi: ¤ng M·ng ¬i, «ng sang mµ ¨n c÷ ch¸u!M·ng «ng t­ëng thËt, ®ang nãi giäng hoan hØ th× bÞ giéi ngay g¸o n­íc l¹nh: "§©y nµy! §ang nöa ®ªm nã cÇm dao giÕt chång ®©y nµy!". Kh«ng nh÷ng thÕ, Sïng «ng cßn th¼ng thõng cù tuyÖt quan hÖ th«ng gia víi M·ng «ng b»ng c¸ch dói ng· M·ng «ng råi bá vµo nhµ.

Xung ®ét kÞch ®· ®­îc ®Èy ®Õn møc cao nhÊt: ThÞ KÝnh kh«ng nh÷ng bÞ ®Èy vµo c¶nh tan vì h¹nh phóc vî chång, bÞ chöi m¾ng, hµnh h¹ cßn ph¶i chøng kiÕn c¶nh ng­êi cha giµ yÕu bÞ chÝnh bè chång lµm cho nhôc nh·, khæ së.

H×nh ¶nh hai cha con «m nhau khãc lµ h×nh ¶nh cña nh÷ng ng­êi chÞu oan, ®au khæ mµ hoµn toµn bÊt lùc. §ã lµ bi kÞch ®iÓn h×nh cña nh÷ng ng­êi d©n nghÌo, nhÊt lµ nh÷ng ng­êi phô n÷ n«ng th«n trong x· héi cò.

8. Khi M·ng «ng b¶o ThÞ KÝnh vÒ theo m×nh, ThÞ KÝnh ®i theo cha mÊy b­íc n÷a, råi dõng l¹i, quay vµo nh×n tõ c¸i kØ ®Õn s¸ch, thóng kh©u, råi cÇm lÊy chiÕc ¸o ®ang kh©u dë, bãp chÆt trong tay.

Cö chØ vµ lêi h¸t cña ThÞ KÝnh thÓ hiÖn rÊt nhiÒu ý nghÜa:

Th­¬ng «i! BÊy l©u s¾t cÇm tÞnh h¶o

Bçng ai lµm ch¨n gèi lÎ loi

Nh÷ng cÆp tõ ng÷ ®èi lËp bÊy l©u – bçng; s¾t cÇm – ch¨n gèi lÎ loi,... víi s¾c th¸i ý nghÜa ®èi lËp ®· diÔn t¶ hai tr¹ng th¸i tr¸i ng­îc nhau ®­îc chuyÓn ®æi rÊt ®ét ngét. Tõ c¶nh "s¾t cÇm tÞnh h¶o" (ý nãi t×nh vî chång hoµ hîp ®Çm Êm) ®Õn c¶nh "ch¨n gèi lÎ loi" (vî chång chia l×a) chØ lµ trong phót chèc. Bªn nµy lµ h¹nh phóc, bªn kia lµ c¶nh chia l×a. BÞ ®Èy ra khái thÕ giíi quen thuéc, ng­êi phô n÷ bçng ho¸ b¬ v¬ gi÷a c¸i v« ®Þnh cña cuéc ®êi.

iii. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tãm t¾t

ThiÖn SÜ ngåi ®äc s¸ch råi thiu thiu ngñ. ThÞ KÝnh ngåi kh©u bªn c¹nh, thÊy mét sîi r©u chång mäc ng­îc, cho lµ kh«ng tèt, ®Þnh lÊy dao kh©u xÐn ®i. Ngê ®©u ThiÖn SÜ giËt m×nh tØnh dËy h« ho¸n lªn. Sïng «ng, Sïng bµ vèn kh«ng ­a ThÞ KÝnh, thÊy thÕ bÌn vu cho ThÞ KÝnh téi cã ý giÕt chång. Råi mÆc cho ThÞ KÝnh tha hå van xin, Sïng «ng, Sïng bµ ®uæi ThÞ KÝnh vÒ nhµ bè mÑ ®Î. Sïng «ng gäi M·ng «ng (bè ThÞ KÝnh) sang. Sau khi lµm cho hai bè con ph¶i nhôc nh·, khæ së, hai vî chång bá vµo nhµ trong ®Ó mÆc hai bè con «m nhau than khãc råi ®­a nhau vÒ.

2. C¸ch ®äc

ChÌo ®­îc viÕt ra ®Ó diÔn. Víi mét vë chÌo cæ nh­ Quan ¢m ThÞ KÝnh, c¸c nh©n vËt ®èi ®¸p b»ng nh÷ng giäng ®iÖu phøc t¹p (h¸t lÖch, nãi ®Õm, h¸t s¾p, nãi lÖch,...), rÊt khã ®Ó thÓ hiÖn ®óng giäng ®iÖu cña nh©n vËt trªn s©n khÊu. §Ó kh¾c phôc, ng­êi ®äc cÇn c¨n cø vµo diÔn biÕn sù kiÖn ®Ó h×nh dung t©m tr¹ng cña c¸c nh©n vËt, tõ ®ã x¸c ®Þnh giäng ®iÖu t­¬ng ®èi phï hîp (tÊt nhiªn lµ chØ víi yªu cÇu ®äc).

3. TrÝch ®o¹n Nçi oan h¹i chång thÓ hiÖn nh÷ng phÈm chÊt tèt ®Ñp cïng nçi oan bi th¶m, bÕ t¾c cña ng­êi phô n÷ vµ nh÷ng ®èi lËp giai cÊp th«ng qua xung ®ét gia ®×nh, h«n nh©n trong x· héi phong kiÕn.

Tõ néi dung cña vë chÌo, thµnh ng÷ “Oan ThÞ KÝnh” dïng ®Ó nãi vÒ nh÷ng nçi oan øc qu¸ møc vµ kh«ng thÓ nµo gi·i bµy ®­îc.

DÊu chÊm löng vµ dÊu chÊm phÈy

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. DÊu chÊm löng

a) Trong c¸c tr­êng hîp sau, dÊu chÊm löng cã t¸c dông g×?

(1) Chóng ta cã quyÒn tù hµo v× nh÷ng trang lÞch sö vÎ vang thêi ®¹i Bµ Tr­ng, Bµ TriÖu, TrÇn H­ng §¹o, Lª Lîi, Quang Trung,...

(Hå ChÝ Minh)

(2) Thèt nhiªn mét ng­êi nhµ quª, m×nh mÈy lÊm l¸p, quÇn ¸o ­ít ®Çm, tÊt c¶ ch¹y x«ng vµo thë kh«ng ra lêi:

- BÈm... quan lín... ®ª vì mÊt råi!

(Ph¹m Duy Tèn)

(3) Cuèn tiÓu thuyÕt ®­îc viÕt trªn... b­u thiÕp.

(B¸o Hµ Néi míi)

Gîi ý:

- (1): DÊu chÊm löng dïng víi ngô ý liÖt kª;

- (2): DÊu chÊm löng dïng ®Ó thÓ hiÖn sù ng¾t qu·ng trong lêi nãi, gîi t¶ sù hèt ho¶ng, mÖt mái;

- (3): DÊu chÊm löng cã t¸c dông gi·n c¸ch, t¹o ra sù bÊt ngê cho sù xuÊt hiÖn cña th«ng tin cã ý nghÜa míi l¹, hay hµi h­íc, ch©m biÕm.

b) Dùa vµo viÖc ph©n tÝch c¸c vÝ dô ë trªn vµ phÇn Ghi nhí trong SGK, h·y tù rót ra nh÷ng c«ng dông cña dÊu chÊm löng.

2. DÊu chÊm phÈy

a) DÊu chÊm phÈy trong c¸c c©u sau ®©y ®­îc dïng ®Ó lµm g×? Thö thay dÊu chÊm phÈy b»ng dÊu phÈy vµ cho biÕt tr­êng hîp nµo th× cã thÓ ®­îc, tr­êng hîp nµo kh«ng?

(1) Cèm kh«ng ph¶i thøc quµ cña ng­êi véi; ¨n cèm ph¶i ¨n tõng chót Ýt, thong th¶ vµ ngÉm nghÜ.

(Th¹ch Lam)

(2) Nh÷ng tiªu chuÈn ®¹o ®øc cña con ng­êi míi ph¶i ch¨ng cã thÓ nªu lªn nh­ sau: yªu n­íc, yªu nh©n d©n; trung thµnh víi sù nghiÖp x©y dùng chñ nghÜa x· héi vµ ®Êu tranh thùc hiÖn thèng nhÊt n­íc nhµ; ghÐt bãc lét, ¨n b¸m vµ l­êi biÕng; yªu lao ®éng, coi lao ®éng lµ nghÜa vô thiªng liªng cña m×nh; cã tinh thÇn lµm chñ tËp thÓ, cã ý thøc hîp t¸c, gióp nhau; ch©n thµnh vµ khiªm tèn; quý träng cña c«ng vµ cã ý thøc b¶o vÖ cña c«ng; yªu v¨n ho¸, khoa häc vµ nghÖ thuËt; cã tinh thÇn quèc tÕ v« s¶n.

(Theo Tr­êng Chinh)

Gîi ý:

- Trong c©u (1), dÊu chÊm phÈy ®­îc dïng ®Ó ph©n t¸ch hai vÕ cña mét c©u ghÐp. Tr­êng hîp nµy cã thÓ thay dÊu chÊm phÈy b»ng dÊu phÈy.

- C©u (2) lµ c©u ghÐp sö dông phÐp liÖt kª, c¸c néi dung liÖt kª rÊt phøc t¹p:

+ yªu n­íc, yªu nh©n d©n;

+ trung thµnh víi sù nghiÖp x©y dùng chñ nghÜa x· héi vµ ®Êu tranh thùc hiÖn thèng nhÊt n­íc nhµ;

+ ghÐt bãc lét, ¨n b¸m vµ l­êi biÕng;

+ yªu lao ®éng, coi lao ®éng lµ nghÜa vô thiªng liªng cña m×nh;

+ cã tinh thÇn lµm chñ tËp thÓ, cã ý thøc hîp t¸c, gióp nhau;

+ ch©n thµnh vµ khiªm tèn;

+ quý träng cña c«ng vµ cã ý thøc b¶o vÖ cña c«ng;

+ yªu v¨n ho¸, khoa häc vµ nghÖ thuËt;

+ cã tinh thÇn quèc tÕ v« s¶n.

NÕu dïng dÊu phÈy thay c¸c dÊu chÊm phÈy th× sÏ kh«ng ph©n biÖt ®­îc c¸c cÆp tõ, côm tõ víi c¸c tõ, côm tõ; kh«ng ph©n cÊp ®­îc c¸c néi dung víi ý nghÜa kh¸c nhau vÒ tÇng bËc.

b) Tõ bµi tËp trªn, kÕt hîp víi phÇn Ghi nhí trong SGK, h·y tù rót ra c«ng dông cña dÊu chÊm phÈy.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Trong tõng tr­êng hîp sau ®©y, dÊu chÊm löng ®­îc dïng ®Ó lµm g×?

a) - LÝnh ®©u? Sao bay d¸m ®Ó cho nã ch¹y xång xéc vµo ®©y nh­ vËy? Kh«ng cßn phÐp t¾c g× n÷a µ?

- D¹, bÈm...

- §uæi cæ nã ra!

(Ph¹m Duy Tèn)

b) ¤ hay, cã ®iÒu g× bè con trong nhµ b¶o nhau chø sao l¹i...

(§µo Vò)

c) C¬m, ¸o, vî, con, gia ®×nh... bã buéc y.

(Nam Cao)

Gîi ý:

- a: diÔn ®¹t sù lóng tóng, sî sÖt;

- b: diÔn ®¹t sù bá dë cña c©u nãi;

- c: ngô ý liÖt kª c¸c néi dung kh¸c t­¬ng tù.

2. Trong c¸c tr­êng hîp d­íi ®©y, dÊu chÊm phÈy dïng ®Ó lµm g×?

a) D­íi ¸nh tr¨ng nµy, dßng th¸c n­íc sÏ ®æ xuèng lµm ch¹y m¸y ph¸t ®iÖn; ë gi÷a biÓn réng, cê ®á sau vµng phÊp phíi bay trªn nh÷ng con tµu lín.

(ThÐp Míi)

b) Con s«ng Th¸i B×nh quanh n¨m vç sãng ßm äp vµo s­ên b·i vµ ngµy ngµy vÉn mang phï sa båi cho b·i thªm réng; nh­ng mçi n¨m vµo mïa n­íc, còng con s«ng Th¸i B×nh mang n­íc lò vÒ lµm ngËp hÕt c¶ b·i Soi.

(§µo Vò)

c) Cã kÎ nãi tõ khi c¸c thi sÜ ca tông c¶nh nói non, hoa cá, nói non, hoa cá tr«ng míi ®Ñp; tõ khi cã ng­êi lÊy tiÕng chim kªu, tiÕng suèi ch¶y lµm ®Ò ng©m vÞnh, tiÕng chim, tiÕng suèi nghe míi hay.

(Hoµi Thanh)

Gîi ý: Ph©n tÝch thµnh phÇn c©u ®Ó thÊy ®­îc vÞ trÝ, vai trß cña dÊu chÊm phÈy trong c©u:

- a: ®¸nh dÊu ph©n t¸ch gi÷a c¸c vÕ cña c©u ghÐp, ph©n biÖt vÕ c©u víi c¸c thµnh phÇn trong tõng vÕ;

- b: t­¬ng tù nh­ ë c©u (a);

- c: t­¬ng tù nh­ c©u trªn.

3. H·y viÕt mét ®o¹n v¨n vÒ bµi Ca HuÕ trªn s«ng H­¬ng, trong ®ã:

a) Cã sö dông dÊu chÈm phÈy.

b) Cã c©u dïng dÊu chÊm löng.

Gîi ý: Tham kh¶o ®o¹n v¨n sau:

V¨n b¶n ®Ò nghÞ

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. §Æc ®iÓm cña v¨n b¶n ®Ò nghÞ

a) C¸c v¨n b¶n sau ®©y ®­îc viÕt ®Ó lµm g×?

V¨n b¶n 1:

Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

TP. Hå ChÝ Minh, ngµy 3 th¸ng 11 n¨m 2003

GiÊy ®Ò nghÞ

KÝnh göi: C« gi¸o chñ nhiÖm líp 7C, Tr­êng THCS Hoµng DiÖu

TËp thÓ líp 7C chóng em xin tr×nh bµy víi c« gi¸o mét viÖc nh­ sau: TÊm b¶ng ®en cña líp em do sö dông ®· l©u, nay bÞ mê, c¸c b¹n ngåi cuèi líp rÊt khã theo dâi néi dung bµi gi¶ng cña c¸c thÇy, c« gi¸o ghi trªn b¶ng. Chóng em kÝnh ®Ò nghÞ c« gi¸o cho s¬n l¹i b¶ng kÞp thêi ®Ó viÖc häc tËp trªn líp ®­îc tèt h¬n.

Thay mÆt líp 7C

Líp tr­ëng

(KÝ vµ ghi râ hä tªn)

V¨n b¶n 2:

Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

HuÕ, ngµy 6, th¸ng 10 n¨m 2003

GiÊy ®Ò nghÞ

KÝnh göi: Uû ban nh©n d©n ph­êng (x·, quËn, huyÖn,...) M.

Chóng t«i gåm c¸c gia ®×nh trong khu tËp thÓ (khu phè, xãm, th«n,...) N. xin kiÕn nghÞ víi UBND mét viÖc nh­ sau:

Do viÖc lÊn chiÕm tr¸i phÐp, mét sè gia ®×nh trong khi x©y dùng ®· lµm t¾c hÕt c¸c ®­êng cèng, g©y ngËp óng c¶ khu tËp thÓ trong nh÷ng ngµy m­a b·o. T×nh h×nh vÖ sinh m«i tr­êng khu vùc nµy kh«ng ®­îc ®¶m b¶o, ¶nh h­ëng lín ®Õn ®êi sèng cña khu d©n c­... V× vËy chóng t«i viÕt giÊy nµy ®Ò nghÞ chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng cã biÖn ph¸p gi¶i quyÕt kÞp thêi ®Ó chÊn chØnh l¹i t×nh h×nh trªn.

Thay mÆt c¸c gia ®×nh

(KÝ vµ ghi râ hä tªn)

Gîi ý:

- V¨n b¶n 1: §Ò nghÞ s¬n l¹i b¶ng cña líp;

- §Ò nghÞ gi¶i quyÕt t×nh tr¹ng x©y dùng tr¸i phÐp lµm t¾c cèng, g©y ngËp óng.

b) Qua c¸c v¨n b¶n trªn, em thÊy khi viÕt giÊy ®Ò nghÞ cÇn ph¶i chó ý ®Õn nh÷ng yªu cÇu g× vÒ néi dung vµ h×nh thøc?

Gîi ý: Xem l¹i nh÷ng Gîi ý trong bµi T×m hiÓu chung vÒ v¨n b¶n hµnh chÝnh.

c) Trong c¸c t×nh huèng sau ®©y, t×nh huèng nµo ph¶i viÕt giÊy ®Ò nghÞ?

(1) Cã mét bé phim truyÖn rÊt hay, liªn quan tíi t¸c phÈm ®ang häc, c¶ líp cÇn ®i xem.

(2) Em ®i häc nhãm, do s¬ ý nªn bÞ kÎ gian lÊy mÊt chiÕc xe ®¹p.

(3) S¾p thi häc k×, c¶ líp cÇn sinh ho¹t trao ®æi thªm vÒ m«n To¸n.

(4) Trong giê häc, em vµ b¹n c·i nhau g©y mÊt trËt tù, thÇy, c« gi¸o ph¶i dõng l¹i gi¶i quyÕt.

Gîi ý: (2) - §¬n, (4) - B¶n kiÓm ®iÓm.

2. C¸ch lµm v¨n b¶n ®Ò nghÞ

a) - Trong hai v¨n b¶n ®Ò nghÞ trªn, c¸c môc ®­îc tr×nh bµy theo thø tù nh­ thÕ nµo?

Gîi ý: c¶ hai v¨n b¶n ®Òu cã nh÷ng môc nµo? Thø tù cña c¸c môc Êy ®­îc s¾p xÕp ra sao?

- §iÓm gièng vµ kh¸c nhau gi÷a hai v¨n b¶n ®Ò nghÞ trªn lµ g×?

Gîi ý: C¸c v¨n b¶n sÏ gièng nhau ë c¸ch tr×nh bµy c¸c môc; kh¸c nhau ë néi dung.

- Nh÷ng phÇn nµo lµ quan träng trong c¶ hai v¨n b¶n ®Ò nghÞ?

Gîi ý: C¸c phÇn quan träng trong mét v¨n b¶n ®Ò nghÞ lµ:

+ Ng­êi ®­îc ®Ò nghÞ (®Ò nghÞ ai?).

+ Ng­êi ®Ò nghÞ.

+ Néi dung ®Ò nghÞ.

+ Môc ®Ých ®Ò nghÞ.

b) C¸ch lµm mét v¨n b¶n ®Ò nghÞ:

- C¸c v¨n b¶n ®Ò nghÞ tuú theo tõng t×nh huèng cô thÓ mµ néi dung ®Ò nghÞ cã thÓ kh¸c nhau nh­ng ®Òu ph¶i tu©n thñ nguyªn t¾c vÒ khu«n mÉu dµn môc:

+ (1) Quèc hiÖu vµ tiªu ng÷

+ (2) §Þa ®iÓm, ngµy th¸ng lµm giÊy ®Ò nghÞ

+ (3) Tªn v¨n b¶n: GiÊy ®Ò nghÞ (hoÆc kiÕn nghÞ)

+ (4) N¬i nhËn ®Ò nghÞ

+ (5) Ng­êi (tæ chøc) ®Ò nghÞ

+ (6) Nªu sù viÖc, lÝ do vµ ý kiÕn cÇn ®Ò nghÞ

+ (7) Ch÷ kÝ vµ hä tªn ng­êi ®Ò nghÞ

- Mét sè yªu cÇu vÒ tr×nh bµy:

+ Tªn v¨n b¶n cÇn viÕt ch÷ in hoa.

+ C¸c môc cña v¨n b¶n ph¶i ®­îc tr×nh bµy râ rµng, c©n ®èi.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tõ hai t×nh huèng sau ®©y, h·y nhËn xÐt sù gièng vµ kh¸c nhau vÒ lÝ do viÕt ®¬n víi lÝ do viÕt ®Ò nghÞ.

a) H«m nay bÞ èm, kh«ng ®i häc ®­îc, em ph¶i viÕt ®¬n xin phÐp thÇy, c« gi¸o nghØ häc.

b) Cã mét vë chÌo rÊt hay, liªn quan ®Õn t¸c phÈm ®ang häc, c¶ líp cÇn ®i xem tËp thÓ. Em thay mÆt tËp thÓ líp ®Ó viÕt viÕt mét v¨n b¶n ®Ò nghÞ víi thÇy, c« gi¸o chñ nhiÖm.

Gîi ý: §¬n vµ §Ò nghÞ ®Òu xuÊt ph¸t tõ mét nhu cÇu, nguyÖn väng nµo ®ã cÇn ®­îc ng­êi (cÊp) cã thÈm quyÒn gi¶i quyÕt. Nh­ng §¬n th× th­êng lµ nguyÖn väng cña c¸ nh©n cßn §Ò nghÞ th­êng lµ nguyÖn väng cña tæ chøc, tËp thÓ.

2. Em ®· tõng viÕt v¨n b¶n ®Ò nghÞ nµo ch­a? H·y tù kiÓm tra l¹i ®Ó rót ra nh÷ng kinh nghiÖm cÇn thiÕt vÒ c¸ch viÕt theo yªu cÇu néi dung vµ h×nh thøc cña khu«n mÉu v¨n b¶n ®Ò nghÞ.

¤n tËp phÇn v¨n

1. LËp b¶ng danh môc nhan ®Ò c¸c v¨n b¶n t¸c phÈm (hoÆc ®o¹n trÝch) ®· ®­îc ®äc – hiÓu trong c¶ n¨m häc.

Gîi ý: Nhí l¹i c¸c t¸c phÈm ®· häc, ®èi chiÕu víi phÇn Môc lôc trong trang cuèi cña SGK ®Ó cã ®­îc mét b¶ng thèng kª ®Çy ®ñ vµ chÝnh x¸c.

2. Chó ý xem l¹i c¸c ®Þnh nghÜa vÒ:

- Ca dao, d©n ca (xem trong bµi 3).

- Tôc ng÷ (xem trong bµi 18).

- Th¬ tr÷ t×nh (xem trong bµi 5, 7, 8).

- Th¬ thÊt ng«n tø tuyÖt §­êng luËt (xem trong bµi 5).

- Th¬ ngò ng«n tø tuyÖt §­êng luËt (xem trong bµi 5).

- Th¬ thÊt ng«n b¸t có (xem trong bµi 8).

- Th¬ lôc b¸t (xem trong bµi 6).

- Th¬ song thÊt lôc b¸t (xem trong bµi 7).

- PhÐp t­¬ng ph¶n vµ phÐp t¨ng cÊp trong nghÖ thuËt (xem trong bµi 26).

3. Nh÷ng t×nh c¶m, nh÷ng th¸i ®é thÓ hiÖn trong c¸c bµi ca dao, d©n ca ®· ®­îc häc:

- T×nh c¶m gia ®×nh.

- T×nh yªu quª h­¬ng, ®Êt n­íc, con ng­êi.

- Nh÷ng c©u h¸t than th©n.

- Nh÷ng c©u h¸t ch©m biÕm.

4. Xem l¹i phÇn Ghi nhí cña bµi §äc – hiÓu (trong bµi 18) ®Ó thÊy ®­îc c¸ch thÓ hiÖn nh÷ng kinh nghiÖm, th¸i ®é cña nh©n d©n ®èi víi thiªn nhiªn, lao ®éng s¶n xuÊt, con ng­êi vµ x· héi trong tôc ng÷.

5. Nh÷ng gi¸ trÞ lín vÒ t­ t­ëng, t×nh c¶m thÓ hiÖn trong c¸c bµi th¬, ®o¹n th¬ tr÷ t×nh ®· häc, ®ã lµ: tinh thÇn yªu n­íc, yªu quª h­¬ng s©u s¾c vµ tinh thÇn nh©n ®¹o, nh©n v¨n cao c¶.

6. LËp b¶ng thèng kª c¸c t¸c phÈm v¨n xu«i ®· häc (trõ phÇn v¨n nghÞ luËn) theo mÉu:

Sè thø tù

Nhan ®Ò v¨n b¶n

Gi¸ trÞ chÝnh vÒ néi dung

Gi¸ trÞ chÝnh vÒ nghÖ thuËt

Gîi ý: KÕt hîp xem c¸c phÇn Môc lôc, phÇn KÕt qu¶ cÇn ®¹t vµ Ghi nhí cña c¸c bµi ®Ó hoµn thµnh c©u hái.

7.* Xem l¹i bµi 21 (Sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt) cïng c¸c t¸c phÈm v¨n ch­¬ng võa thèng kª ë c©u trªn ®Ó ph¸t biÓu nh÷ng ý kiÕn vÒ sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt ë nh÷ng ph­¬ng diÖn sau:

- C¸i ®Ñp cña tiÕng ViÖt thÓ hiÖn ë sù hµi hoµ vÒ ©m h­ëng, thanh ®iÖu, cßn c¸i hay l¹i thÓ hiÖn trong sù tÕ nhÞ, uyÓn chuyÓn trong c¸ch ®Æt c©u, cã ®Çy ®ñ kh¶ n¨ng diÔn ®¹t nh÷ng t­ t­ëng, t×nh c¶m cña con ng­êi vµ tho¶ m·n c¸c yªu cÇu ph¸t triÓn cña ®êi sèng v¨n ho¸ ngµy mét phøc t¹p vÒ mäi mÆt kinh tÕ, chÝnh trÞ, khoa häc, kÜ thuËt, v¨n nghÖ,...

- Sù giµu cã, phong phó cña tiÕng ViÖt”

+ TiÕng ViÖt cã hÖ thèng nguyªn ©m phô ©m phong phó, giµu thanh ®iÖu (6 thanh).

+ UyÓn chuyÓn, c©n ®èi, nhÞp nhµng vÒ mÆt có ph¸p.

+ Tõ vùng dåi dµo gi¸ trÞ th¬, nh¹c, ho¹.

+ Cã kh¶ n¨ng dåi dµo vÒ cÊu t¹o tõ ng÷ vµ h×nh thøc diÔn ®¹t.

+ Cã sù ph¸t triÓn qua c¸c thêi k× lÞch sö vÒ c¶ hai mÆt tõ vùng vµ ng÷ ph¸p. Cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi sù ph¸t triÓn liªn tôc cña thêi ®¹i vµ cuéc sèng.

8.* Xem l¹i bµi 24 (ý nghÜa v¨n ch­¬ng), kÕt hîp víi viÖc häc tËp c¸c t¸c phÈm v¨n häc ®· cã, ph¸t biÓu nh÷ng ®iÓm chÝnh sau vÒ ý nghÜa cña v¨n ch­¬ng:

- Nguån gèc cèt yÕu cña v¨n ch­¬ng lµ lßng th­¬ng ng­êi vµ réng ra th­¬ng c¶ mu«n vËt, mu«n loµi.

- V¨n ch­¬ng lµ h×nh ¶nh cña cuéc sèng ®a d¹ng vµ phong phó. Qua v¨n ch­¬ng, ta biÕt ®­îc cuéc sèng, m¬ ­íc cña ng­êi ViÖt Nam x­a kia, ta còng biÕt cuéc sèng cña c¸c d©n téc kh¸c nhau trªn thÕ giíi.

- V¨n ch­¬ng cßn s¸ng t¹o ra sù sèng. Qua t¸c phÈm v¨n ch­¬ng, ta biÕt mét cuéc sèng trong m¬ ­íc cña con ng­êi. §ã lµ ­íc m¬ con ng­êi cã søc m¹nh, lín nhanh nh­ Phï §æng ®Ó ®¸nh giÆc; con ng­êi cã søc m¹nh ®Ó chèng thiªn tai lò lôt nh­ S¬n Tinh; con ng­êi cã kh¶ n¨ng k× diÖu nh­ M· L­¬ng s¸ng t¹o ra vËt dông vµ ph­¬ng tiÖn trõng trÞ kÎ thï.

- C«ng dông cña v¨n ch­¬ng lµ gióp cho t×nh c¶m vµ gîi lßng vÞ tha. V¨n ch­¬ng g©y cho ta nh÷ng t×nh c¶m ta kh«ng cã, luyÖn cho ta nh÷ng t×nh c¶m ta s½n cã. V¨n ch­¬ng luyÖn nh÷ng t×nh c¶m gia ®×nh, anh em, bÌ b¹n, t×nh yªu quª h­¬ng ®Êt n­íc. V¨n ch­¬ng g©y cho ta t×nh c¶m vÞ tha, t×nh c¶m víi nh÷ng ng­êi tèt, ng­êi cïng chÝ h­íng, nh÷ng ng­êi lao ®éng trong céng ®ång vµ trªn thÕ giíi nãi chung. VÝ dô ®äc truyÖn C©y bót thÇn, ta yªu mÕn nh©n vËt M· L­¬ng, c¨m ghÐt tªn ®Þa chñ vµ tªn vua tham lam.

9. Gîi ý: Xem l¹i phÇn giíi thiÖu SGK líp 6.

10. §äc kÜ nhiÒu lÇn b¶ng tra cøu c¸c yÕu tè H¸n ViÖt (ë cuèi SGK Ng÷ v¨n 7, tËp hai) ®Ó ghi vµo sæ tay nh÷ng tõ khã hiÓu vµ tËp thãi quen tra cøu nghÜa cña c¸c tõ ®ã trong tõ ®iÓn.

DÊu g¹ch ngang

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. C«ng dông cña dÊu g¹ch ngang

Trong mçi tr­êng hîp sau ®©y, dÊu g¹ch ngang ®­îc dïng ®Ó lµm g×?

a) §Ñp qu¸ ®i, mïa xu©n ¬i – mïa xu©n cña Hµ Néi th©n yªu [...].

(Vò B»ng)

b) Cã ng­êi khÏ nãi:

– BÈm, dÔ cã khi ®ª vì!

Ngµi cau mÆt, g¾t r»ng:

– MÆc kÖ!

(Ph¹m Duy Tèn)

c) DÊu chÊm löng ®­îc dïng ®Ó:

– Tá ý cßn nhiÒu sù vËt, hiÖn t­îng ch­a liÖt kª hÕt;

– ThÓ hiÖn chç lêi nãi bá dë hay ngËp ngõng, ng¾t qu·ng;

– Lµm gi·n nhÞp ®iÖu c©u v¨n, chuÈn bÞ cho sù xuÊt hiÖn cña mét tõ ng÷ biÓu thÞ néi dung bÊt ngê hay hµi h­íc, ch©m biÕm.

(Ng÷ v¨n 7, tËp 2)

d) Mét nh©n chøng thø hai cña cuéc héi kiÕn Va-ren – Phan Béi Ch©u (xin ch¼ng d¸m nªu tªn nh©n chøng nµy) l¹i qu¶ quyÕt r»ng (Phan) Béi Ch©u ®· nhæ vµo mÆt Va-ren; c¸i ®ã th× còng cã thÓ.

(NguyÔn ¸i Quèc)

Gîi ý:

- a: ®¸nh dÊu ranh giíi gi÷a bé phËn chó gi¶i víi c¸c bé phËn kh¸c trong c©u. (dÊu ngoÆc ®¬n vµ dÊu phÈy còng cã c«ng dông nµy)

- b: ®¸nh dÊu lêi tho¹i trùc tiÕp

- c: ®¸nh dÊu ®Çu dßng trong thao t¸c liÖt kª

- d: nèi c¸c bé phËn thµnh cÆp.

2. Ph©n biÖt dÊu g¹ch ngang víi dÊu g¹ch nèi

DÊu g¹ch nèi th­êng dïng ®Ó ®¸nh dÊu ranh giíi gi÷a c¸c tiÕng khi phiªn ©m tªn n­íc ngoµi, vÝ dô: Va-ren, A-lÕch-x¨ng, A-ri-xtÝt,...

DÊu g¹ch nèi kh«ng ph¶i lµ dÊu c©u nh­ c¸c dÊu: chÊm, phÈy, chÊm löng, chÊm phÈy, g¹ch ngang,... Khi viÕt, dÊu g¹ch nèi viÕt ng¾n h¬n dÊu g¹ch ngang.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Trong mçi tr­êng hîp d­íi ®©y, dÊu g¹ch ngang cã c«ng dông g×?

a) Mïa xu©n cña t«i – mïa xu©n B¾c ViÖt, mïa xu©n cña Hµ Néi – lµ mïa xu©n cã m­a riªu riªu, giã lµnh l¹nh, cã tiÕng nh¹n kªu trong ®ªm xanh, cã tiÕng trèng chÌo väng l¹i tõ nh÷ng th«n xãm xa xa, cã c©u h¸t huª t×nh cña c« g¸i ®Ñp nh­ th¬ méng...

(Vò B»ng)

b) ChØ cã anh lÝnh dâng An Nam bång sóng chµo ë cöa ngôc lµ cø b¶o r»ng, nh×n qua chÊn song, cã thÊy mét sù thay ®æi nhÑ trªn nÐt mÆt ng­êi tï lõng tiÕng. Anh qu¶ quyÕt – c¸i anh chµng ranh m·nh ®ã – r»ng cã thÊy ®«i ngän r©u mÐp ng­êi tï nhÕch lªn ®«i chót råi l¹i h¹ xuèng ngay, vµ c¸i ®ã chØ diÔn ra cã mét lÇn th«i.

(NguyÔn ¸i Quèc)

c) – Quan cã c¸i mò hai sõng trªn chãp sä! – Mét chó bÐ con thÇm th×.

– å! C¸i ¸o dµi ®Ñp chöa! – Mét chÞ con g¸i thèt ra.

(NguyÔn ¸i Quèc)

d) Tµu ®i Hµ Néi – Vinh khëi hµnh lóc 21 giê.

e) Thõa Thiªn – HuÕ lµ mét tØnh giµu tiÒm n¨ng kinh doanh du lÞch.

Gîi ý:

- a: ®¸nh dÊu bé phËn chó gi¶i

- b: ®¸nh dÊu bé phËn chó gi¶i

- c: ®¸nh dÊu lêi nãi trùc tiÕp cña nh©n vËt vµ ®¸nh dÊu bé phËn chó gi¶i

- d: nèi c¸c bé phËn thµnh cÆp

- ®: nèi c¸c bé phËn thµnh cÆp

2. C¸c dÊu g¹ch nèi trong c¸c vÝ dô d­íi ®©y dïng ®Ó lµm g×?

– C¸c con ¬i, ®©y lµ lÇn cuèi cïng thÇy d¹y c¸c con. LÖch tõ BÐc-lin lµ tõ nay chØ d¹y tiÕng §øc ë c¸c tr­êng vïng An-d¸t vµ Lo-ren...

(An-ph«ng-x¬ §«-®ª)

Gîi ý: §¸nh dÊu ranh giíi gi÷a c¸c tiÕng phiªn ©m tªn n­íc ngoµi.

3. §Æt c©u cã sö dông dÊu g¹ch ngang:

a) Nãi vÒ mét nh©n vËt trong vë chÌo Quan ¢m ThÞ KÝnh.

b) Nãi vÒ mét cuéc gÆp mÆt cña ®¹i diÖn häc sinh c¶ n­íc.

Gîi ý:

a) ThÞ KÝnh vèn ®­îc sinh ra trong mét gia ®×nh n«ng d©n nghÌo nh­ng l¹i vÒ lµm d©u nhµ ThiÖn SÜ – mét gia ®×nh ®Þa chñ.

b) Trong buæi gÆp gì ®Çu tiªn, t«i ngåi cïng víi Minh H¶i – mét häc sinh cña Cµ Mau.

¤n tËp phÇn tiÕng viÖt

1. §iÒn nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt vµo b¶ng sau:

a) C¸c kiÓu c©u ®¬n theo môc ®Ých nãi:

KiÓu c©u

§Æc ®iÓm

VÝ dô

C©u nghi vÊn

C©u trÇn thuËt

C©u cÇu khiÕn

C©u c¶m th¸n

b) C©u ®¬n ph©n lo¹i theo cÊu t¹o

KiÓu c©u

§Æc ®iÓm

VÝ dô

C©u b×nh th­êng

C©u ®Æc biÖt

2. Ph©n biÖt c«ng dông cña c¸c lo¹i dÊu c©u, lùa chän nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt ®iÒn vµo b¶ng sau:

Lo¹i dÊu c©u

C«ng dông

DÊu chÊm

DÊu phÈy

DÊu chÊm phÈy

DÊu chÊm löng

DÊu g¹ch ngang

V¨n b¶n b¸o c¸o

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

1. §Æc ®iÓm v¨n b¶n b¸o c¸o

a) §äc c¸c v¨n b¶n sau:

V¨n b¶n 1:

Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

B¾c Ninh, ngµy 28 th¸ng 11 n¨m 2003

B¸o c¸o

VÒ kÕt qu¶ ho¹t ®éng chµo mõng ngµy 20 - 11

KÝnh göi: Ban Gi¸m hiÖu Tr­êng THCS TrÇn Quèc To¶n

§Ó thiÕt thùc chµo mõng Ngµy Nhµ gi¸o ViÖt Nam 20 -11, h­ëng øng ®ît ph¸t ®éng thi ®ua lµm nhiÒu viÖc tèt cña Ban Gi¸m hiÖu nhµ tr­êng, trong th¸ng 11 võa qua, líp 7B ®· cã nhiÒu ho¹t ®éng ®¹t kÕt qu¶ tèt, cô thÓ lµ:

1) VÒ häc tËp: c¶ líp ®· cã 86 tiÕt häc ®­îc xÕp lo¹i tèt. C¶ líp ®­îc 16 ®iÓm 10, 25 ®iÓm 9 trong ®ã b¹n Lª V¨n lµ ng­êi ®¹t nhiÒu ®iÓm 9 vµ 10 nhÊt. Trong sè 45 b¹n chØ cã 2 b¹n bÞ ®iÓm d­íi trung b×nh.

2) VÒ kØ luËt: C¶ líp kh«ng b¹n nµo ®i häc muén, kh«ng b¹n nµo bÞ thÇy, c« gi¸o nh¾c nhë trong giê häc, kh«ng x¶y ra ®iÒu g× ¶nh h­ëng tíi viÖc häc tËp cña líp.

3) VÒ lao ®éng: Líp ®· tham gia lao ®éng tËp thÓ 3 buæi theo lÞch cña nhµ tr­êng: dän vÖ sinh, ch¨m sãc vµ b¶o vÖ c©y. KÕt qu¶ lao ®éng ®Òu tèt, 4 b¹n nghØ cã lÝ do.

4) C¸c ho¹t ®éng kh¸c: Líp ®· tham gia 2 tiÕt môc trong buæi biÓu diÔn v¨n nghÖ cña nhµ tr­êng; lµm ®­îc 1 tê b¸o t­êng víi chñ ®Ò chµo mõng ngµy 20 - 11.

Thay mÆt líp 7B

Líp tr­ëng

(KÝ vµ ghi râ hä tªn)

V¨n b¶n 2:

Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

Nam §Þnh, ngµy 8 th¸ng 9 n¨m 2003

B¸o c¸o

VÒ kÕt qu¶ quyªn gãp ñng hé c¸c b¹n häc sinh vïng lò lôt

KÝnh göi: Tæng phô tr¸ch §éi Tr­êng THCS NguyÔn V¨n Trçi

H­ëng øng phong trµo quyªn gãp gióp ®ì ®ång bµo vïng lò lôt v­ît qua nh÷ng khã kh¨n do thiªn tai g©y ra, líp 7C ®· tiÕn hµnh quyªn gãp ®­îc mét sè quµ göi c¸c b¹n häc sinh vïng lò lôt nh­ sau:

1) QuÇn ¸o: 6 bé

2) S¸ch vë: 12 bé s¸ch gi¸o khoa cò (líp 6) vµ 30 quyÓn vë häc sinh

3) TiÒn mÆt: 100 000 ®ång.

TÊt c¶ c¸c b¹n ®Òu ®ãng gãp, ñng hé. Trong ®ã b¹n Hoµng Hµ lµ ng­êi ñng hé nhiÒu nhÊt: 1 bé quÇn ¸o vµ 20 000 ®ång.

Thay mÆt líp 7C

Líp tr­ëng

(KÝ vµ ghi râ hä tªn)

b) Tr¶ lêi c¸c c©u hái:

- ViÕt b¸o c¸o ®Ó lµm g×?

Gîi ý:

+ V¨n b¶n 1: B¸o c¸o kÕt qu¶ ho¹t ®éng chµo mõng ngµy 20 - 11

+ V¨n b¶n 2: B¸o c¸o kÕt qu¶ quyªn gãp ñng hé c¸c b¹n häc sinh vïng lò lôt

- Qua hai v¨n b¶n trªn, em thÊy cÇn ph¶i l­u ý nh÷ng g× vÒ néi dung vµ h×nh thøc tr×nh bµy khi viÕt mét v¨n b¶n b¸o c¸o?

Gîi ý: Tuú tõng tr­êng hîp cô thÓ mµ néi dung B¸o c¸o kh¸c nhau, nh­ng vÒ c¸ch thøc tr×nh bµy th× ph¶i ®¶m b¶o ®Çy ®ñ c¸c môc: quèc hiÖu, tiªu ng÷; ®ia ®iÓm vµ thêi gian lµm b¸o c¸o; tªn v¨n b¶n; ng­êi (n¬i) nhËn b¸o c¸o; lÝ do, sù viÖc vµ kÕt qu¶ ®· ®¹t ®­îc, h¹n chÕ cÇn kh¾c phôc; kÝ vµ ghi râ hä tªn.

- Mét sè tr­êng hîp kh¸c cÇn ph¶i viÕt b¸o c¸o:

+ B¸o c¸o khoa häc.

+ B¸o c¸o kinh nghiÖm häc tËp.

+ B¸o c¸o ho¹t ®éng cña Ban chÊp hµnh chi ®éi.

+ B¸o c¸o vÒ t×nh h×nh thu chi tµi chÝnh cña ban c¸n sù líp.

c) Trong c¸c t×nh huèng sau ®©y, t×nh huèng nµo ph¶i viÕt v¨n b¶n b¸o c¸o:

(1) S¾p tíi nhµ tr­êng sÏ tæ chøc ®i tham quan mét di tÝch lÞch sö næi tiÕng theo tinh thÇn tù nguyÖn, tÊt c¶ c¸c b¹n trong líp ®Òu muèn tham gia.

(2) GÇn cuèi n¨m häc, Ban Gi¸m hiÖu cÇn biÕt t×nh h×nh häc tËp, sinh ho¹t vµ c«ng t¸c cña líp trong hai th¸ng cuèi n¨m.

(3) Do bè mÑ thay ®æi n¬i c«ng t¸c, em ph¶i chuyÓn ®Õn häc mét tr­êng t¹i chç ë míi.

Gîi ý: Tr­êng hîp (2) ph¶i viÕt b¸o c¸o t×nh h×nh häc tËp vµ sinh ho¹t hai th¸ng cuèi n¨m.

2. C¸ch lµm v¨n b¶n b¸o c¸o

Khi lµm mét v¨n b¶n b¸o c¸o cÇn chó ý x¸c ®Þnh c¸c néi dung b»ng c¸ch tr¶ lêi c¸c c©u hái: B¸o c¸o víi ai? Ai b¸o c¸o? B¸o c¸o vÒ vÊn ®Ò g×? B¸o c¸o ®Ó lµm g×?

Xem gîi ý ë môc 1.b) ®Ó n¾m ®­îc tr×nh tù c¸c néi dung cÇn tr×nh bµy trong mét v¨n b¶n b¸o c¸o. Chó ý tíi viÖc ®¶m b¶o sù chÝnh x¸c, cô thÓ khi b¸o c¸o c¸c sè liÖu, c¸c néi dung c«ng viÖc.

VÒ h×nh thøc tr×nh bµy, t­¬ng tù nh­ yªu cÇu ®èi víi v¨n b¶n ®Ò nghÞ.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Chñ ®éng s­u tÇm mét v¨n b¶n b¸o c¸o nµo ®ã, giíi thiÖu tr­íc líp vµ tù m×nh chØ ra néi dung, h×nh thøc c¸c phÇn, c¸c môc ®­îc tr×nh bµy trong v¨n b¶n ®ã.

2. Nªu ra c¸c lçi th­êng gÆp trong v¨n b¶n b¸o c¸o b»ng c¸ch ®Æt ra c¸c c©u hái:

- Em ®· tõng gÆp tr­êng hîp b¸o c¸o nµo cã néi dung kh«ng râ rµng ch­a?

- Em ®· gÆp c¸c b¸o c¸o bÞ m¾c c¸c lçi vÒ h×nh thøc nh­: tªm b¸o c¸o kh«ng viÕt ch÷ in hoa, c¸c phÇn trong b¸o c¸o kh«ng râ rµng, c©n ®èi vµ s¸ng sña,…hay ch­a?

LuyÖn tËp lµm v¨n b¶n

®Ò nghÞ vµ b¸o c¸o

I. KiÕn thøc c¬ b¶n

Nhí l¹i c¸c kiÕn thøc ®· t×m hiÓu vÒ hai kiÓu v¨n b¶n ®Ò nghÞ vµ b¸o c¸o. Tr¶ lêi c¸c c©u hái:

1. V¨n b¶n ®Ò nghÞ vµ v¨n b¶n b¸o c¸o cã kh¸c nhau vÒ môc ®Ých viÕt kh«ng? Cô thÓ lµ g×?

2. Néi dung vµ c¸ch thøc tr×nh bµy cña hai lo¹i v¨n b¶n nµy cã g× gièng vµ kh¸c nhau?

3. CÇn tr¸nh nh÷ng sai sãt nµo khi viÕt hai lo¹i v¨n b¶n nµy?

Gîi ý: Xem l¹i c¸c vÝ dô vµ Gîi ý t×m hiÓu trong c¸c bµi vÒ v¨n b¶n ®Ò nghÞ vµ v¨n b¶n b¸o c¸o.

II. rÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Ngoµi c¸c t×nh huèng ®· ®­îc giíi thiÖu trong c¸c bµi häc, h·y nªu ra mét t×nh huèng thùc tÕ ®ßi hái ph¶i viÕt v¨n b¶n ®Ò nghÞ vµ mét t×nh huèng ®ßi hái viÕt v¨n b¶n b¸o c¸o.

2. H·y viÕt mét v¨n b¶n ®Ò nghÞ vµ mét v¨n b¶n b¸o c¸o theo t×nh huèng ®· lùa chän.

Gîi ý: Dùa theo c¸c v¨n b¶n ®· dÉn trong c¸c vÝ dô ®Ó viÕt.

3. ChØ ra c¸c lçi trong nh÷ng t×nh huèng sau:

a) Do hoµn c¶nh gia ®×nh gÆp nhiÒu khã kh¨n, mét häc sinh ®· viÕt b¸o c¸o xin nhµ tr­êng miÔn häc phÝ.

b) ThÇy, c« gi¸o chñ nhiÖm cÇn biÕt nh÷ng c«ng viÖc häc tËp thÓ líp ®· lµm ®Ó gióp ®ì c¸c gia ®×nh th­¬ng binh, liÖt sÜ vµ Bµ mÑ ViÖt Nam anh hïng. Mét häc sinh thay mÆt líp ®· viÕt giÊy ®Ò nghÞ víi thÇy, c« gi¸o chñ nhiÖm vÒ nh÷ng viÖc lµm trªn.

c) C¶ líp ®Òu kh©m phôc tinh thÇn gióp ®ì c¸c gia ®×nh th­¬ng binh, liÖt sÜ cña b¹n H. B¹n Êy xøng ®¸ng lµ Ch¸u ngoan B¸c Hå. Líp tr­ëng thay mÆt líp viÕt ®¬n xin Ban Gi¸m hiÖu nhµ tr­êng biÓu d­¬ng, khen th­ëng b¹n H.

Gîi ý:

- T×nh huèng (a) phï hîp víi v¨n b¶n ®¬n;

- T×nh huèng (b) phï hîp víi v¨n b¶n b¸o c¸o;

- T×nh huèng (c) phï hîp víi v¨n b¶n ®Ò nghÞ.

¤n tËp phÇn lµm v¨n

I. VÒ v¨n biÓu c¶m

1. H·y ghi l¹i tªn c¸c bµi v¨n biÓu c¶m (v¨n xu«i) ®· ®­îc häc vµ ®äc trong Ng÷ v¨n 7, tËp 1.

Gîi ý: §Ó x¸c ®Þnh ®­îc bµi v¨n nµo lµ bµi v¨n biÓu c¶m, cÇn hiÓu ®­îc thÕ nµo lµ v¨n biÓu c¶m. V¨n biÓu c¶m xuÊt ph¸t tõ nhu cÇu thæ lé t×nh c¶m cña con ng­êi. V× vËy, v¨n biÓu c¶m viÕt ra lµ ®Ó biÓu ®¹t t×nh c¶m, c¶m xóc, sù ®¸nh gi¸ cña con ng­êi ®èi víi thÕ giíi xung quanh, kh¬i gîi t×nh c¶m, sù ®ång c¶m n¬i ng­êi ®äc. Cã thÓ kÓ tªn c¸c bµi v¨n biÓu c¶m: Cæng tr­êng më ra, MÑ t«i, Mét thø quµ cña lóa non: cèm, Sµi Gßn t«i yªu, Mïa xu©n cña t«i,…

2. V¨n biÓu c¶m cã nh÷ng ®Æc ®iÓm g×? Cho vÝ dô cô thÓ.

Gîi ý: Chän bµi v¨n tuú thÝch ph©n tÝch ®Ó thÊy ®­îc nh÷ng biÓu hiÖn cña v¨n biÓu c¶m trong ®ã. Chó ý tr¶ lêi c¸c c©u hái:

- Bµi v¨n tËp trung biÓu ®¹t t×nh c¶m nµo?

- T¸c gi¶ ®· béc lé t×nh c¶m cña m×nh qua c¸c h×nh ¶nh Èn dô, t­îng tr­ng hay béc lé trùc tiÕp nh÷ng tr¹ng th¸i t×nh c¶m cña m×nh? S¾c th¸i t×nh c¶m Êy lµ g×?

- T×nh c¶m trong bµi v¨n Êy t¹o ra sù xóc ®éng trong em ra sao? Nh÷ng t×nh c¶m Êy h­íng ta tíi ®iÒu g×?

3. Trong v¨n biÓu c¶m, yÕu tè miªu t¶ cã vai trß g×? Cho vÝ dô cô thÓ.

Gîi ý: Miªu t¶ trong v¨n biÓu c¶m kh¸c thÕ nµo víi miªu t¶ trong v¨n miªu t¶? Miªu t¶ trong v¨n biÓu c¶m kh«ng nh»m môc ®Ých t¸i hiÖn sù vËt, hiÖn t­îng mµ lµ nh»m kh¬i gîi c¶m xóc vµ nã chÞu sù chi phèi cña c¶m xóc. Cho nªn, sù vËt, hiÖn t­îng trong v¨n biÓu c¶m hiÖn ra víi h×nh d¸ng, mµu s¾c, …thÊm ®Ém t×nh c¶m, c¶m xóc cña ng­êi viÕt. §ã lµ s«ng xanh, nói tÝm, tr¨ng míi in ngÇn, m­a riªu riªu, giã lµnh l¹nh, tiÕng nh¹n kªu trong ®ªm xanh,… gîi nçi buån nhí, hoµi niÖm da diÕt, lµ t×nh yªu quª h­¬ng ®»m th¾m, ®Ëm s©u mµ kh¾c kho¶i ®Õn nao lßng (Mïa xu©n cña t«i). §ã lµ t×nh yªu Sµi Gßn thÉm ®Ém trong h×nh ¶nh Sµi Gßn cø trÎ hoµi nh­ mét c©y t¬ ®­¬ng ®é nân nµ, víi n¾ng ngät ngµo, lµ nh÷ng c« g¸i tãc bu«ng thâng trªn vai, trªn l­ng… còng yÓu ®iÖu th­ít tha nh­ng theo cung c¸ch BÕn NghÐ, e thÑn ng­îng nghÞu nh­ tr¨ng míi lã, cßn ngËp ngõng dÊu nöa vµnh sau ¸ng m©y… (Sµi Gßn t«i yªu).

4. Nªu vai trß cña yÕu tè tù sù trong v¨n biÓu c¶m. Cho vÝ dô cô thÓ.

Gîi ý: Vai trß cña tù sù trong v¨n biÓu c¶m cã gièng víi vai trß cña tù sù trong v¨n tù sù kh«ng? T×nh c¶m c¶m xóc ph¶i cã sù vËt, sù viÖc cô thÓ ®Ó béc lé, göi g¾m. Sù vËt th× nhê miªu t¶, cßn sù viÖc th× nhê tù sù. §ã lµ c©u chuyÖn vÒ thó d¹o ch¬i trong tiÕt xu©n gîi c¶m gi¸c ªm ¸i nh­ nhung, say s­a nh­ uèng r­îu, lµ chuyÖn chuyÖn thê cóng tæ tiªn sao mµ Êm ¸p l¹ lïng,… (Mïa xu©n cña t«i) …

5. Khi muèn bµy tá t×nh th­¬ng yªu, lßng ng­ìng mé, ngîi ca ®èi víi mét con ng­êi, sù vËt, hiÖn t­îng th× em ph¶i nªu lªn ®­îc ®iÒu g× cña con ng­êi, sù vËt, hiÖn t­îng ®ã?

Gîi ý: Kh«ng thÓ cã t×nh th­¬ng yªu, lßng ng­ìng mé, ngîi ca ®èi víi nh÷ng ®èi t­îng v« h×nh. Ph¶i kh¾c ho¹ ®èi t­îng, kÓ vÒ ®èi t­îng theo mét c¸ch nµo ®ã th× míi cã cí ®Ó béc lé t×nh c¶m, th× c¶m xóc míi sèng ®éng, cô thÓ.

6. Ng«n ng÷ biÓu c¶m ®ßi hái ph¶i sö dông c¸c ph­¬ng tiÖn tu tõ nh­ thÕ nµo? Cho vÝ dô cô thÓ.

Gîi ý: V¨n biÓu c¶m th­êng sö dông c¸c biÖn ph¸p tu tõ nh­ so s¸nh, Èn dô, nh©n ho¸, ®iÖp ng÷,… H·y t×m trong c¸c bµi: Mét thøc quµ cña lóa non: Cèm, Sµi Gßn t«i yªu, Mïa xu©n cña t«i,… c¸c vÝ dô vÒ viÖc sö dông c¸c biÖn ph¸p tu tõ nµy (chó ý nªu lªn t¸c dông cô thÓ cña chóng trong thÓ hiÖn t×nh c¶m, c¶m xóc).

7. KÎ l¹i b¶ng sau vµo vë vµ ®iÒn vµo b¶ng sau:

Néi dung v¨n b¶n biÓu c¶m

Môc ®Ých biÓu c¶m

Ph­¬ng tiÖn biÓu c¶m

Gîi ý:

- Néi dung biÓu c¶m:

+ BiÓu c¶m vÒ sù vËt, sù viÖc nµo?

+ Béc lé t×nh c¶m g× ®èi víi ®èi t­îng biÓu c¶m? TÝnh chÊt, mµu s¾c, cung bËc t×nh c¶m ra sao?

- Môc ®Ých biÓu c¶m: Thæ lé t×nh c¶m, c¶m xóc ®Ó lµm g×?

- BiÓu c¶m b»ng ph­¬ng tiÖn nµo? C¸ch nµo?

+ Ng«n ng÷ biÓu c¶m nh­ thÕ nµo?

+ C¸c biÖn ph¸p tu tõ ®­îc sö dông ®Ó biÓu c¶m?

8. KÎ l¹i b¶ng sau vµo vë vµ ®iÒn nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt.

Më bµi

Th©n bµi

KÕt bµi

Gîi ý:

- PhÇn nµo cã nhiÖm vô giíi thiÖu ®èi t­îng biÓu c¶m, tÝnh chÊt cña t×nh c¶m?

- PhÇn nµo béc lé cô thÓ c¸c s¾c th¸i, cung bËc cô thÓ cña t×nh c¶m ®èi víi ®èi t­îng?

- PhÇn nµo kÕt ®äng Ên t­îng vÒ ®èi t­îng, kh¾c s©u t×nh c¶m vÒ ®èi t­îng?

II. VÒ v¨n nghÞ luËn

1. Trong ch­¬ng tr×nh Ng÷ v¨n 7, tËp 2, em ®· ®­îc t×m hiÓu nh÷ng bµi v¨n nghÞ luËn nµo?

Gîi ý: Cã thÓ kÓ c¸c bµi v¨n nghÞ luËn nh­: Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta, Sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt, §øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå, ý nghÜa v¨n ch­¬ng,…

2. Khi nµo th× ng­êi ta dïng v¨n nghÞ luËn? Em h·y kÓ ra mét sè tr­êng hîp cô thÓ ®ßi hái sö dông v¨n nghÞ luËn.

Gîi ý: Khi ng­êi ta muèn x¸c lËp cho ng­êi ®äc, ng­êi nghe mét t­ t­ëng, quan ®iÓm nµo ®ã th× xuÊt hiÖn nhu cÇu t¹o lËp v¨n b¶n nghÞ luËn. V¨n nghÞ luËn cã thÓ d­íi d¹ng c¸c ý kiÕn nªu ra trong mét cuéc häp, c¸c bµi x· luËn, b×nh luËn, ph¸t biÓu ý kiÕn trªn b¸o chÝ,…

3. Lµm mét bµi v¨n nghÞ luËn, chóng ta ph¶i chó ý ®Õn nh÷ng yÕu tè nµo?

Gîi ý: LuËn ®iÓm, luËn cø, lËp luËn lµ nh÷ng yÕu tè hÕt søc c¬ b¶n cña mét bµi v¨n nghÞ luËn. §Ó t¹o lËp mét bµi v¨n nghÞ luËn, kh«ng thÓ kh«ng chó ý ®Õn c¸c yÕu tè nµy.

4. ThÕ nµo lµ luËn ®iÓm? Trong c¸c c©u sau ®©y, nh÷ng c©u nµo lµ luËn ®iÓm? V× sao?

a) Nh©n d©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc.

b) §Ñp thay tæ quèc ViÖt Nam!

c) Chñ nghÜa anh hïng trong chiÕn ®Êu vµ s¶n xuÊt.

d) TiÕng c­êi lµ vò khÝ cña kÎ m¹nh.

Gîi ý:

- LuËn ®iÓm lµ ý kiÕn thÓ hiÖn t­ t­ëng, quan ®iÓm cña bµi v¨n, ®­îc nªu ra d­íi h×nh thøc c©u kh¼ng ®Þnh hay phñ ®Þnh, ®­îc diÔn ®¹t s¸ng râ, nhÊt qu¸n; luËn ®iÓm lµ linh hån cña bµi viÕt, cã vai trß thèng nhÊt c¸c ®o¹n v¨n thµnh mét khèi; luËn ®iÓm ph¶i ®óng ®¾n, ch©n thùc, cã ý nghÜa thùc tÕ.

- Theo ®ã, c¸c c©u (a) vµ (d) ®¸p øng ®óng tiªu chuÈn cña luËn ®iÓm.

5. Cã ng­êi nãi: Lµm v¨n chøng minh còng dÔ th«i, chØ cÇn nªu luËn ®iÓm vµ dÉn chøng lµ xong. VÝ dô sau khi nªu ra luËn ®iÓm "TiÕng ViÖt ta giµu ®Ñp", chØ cÇn dÉn ra c©u ca dao: Trong ®Çm g× ®Ñp b»ng sen, L¸ xanh b«ng tr¾ng l¹i chen nhÞ vµng… lµ ®­îc.

Em cã ®ång ý víi ý kiÕn trªn kh«ng? V× sao?

Gîi ý:

- Bµi v¨n lËp luËn chøng minh cÇn nh÷ng yÕu tè nµo? ý kiÕn trªn ®· ®¶m b¶o ®Çy ®ñ c¸c yÕu tè ®ã ch­a?

- Yªu cÇu vÒ chÊt l­îng ®èi víi tõng yÕu tè trong bµi v¨n lËp luËn chøng m×nh lµ g×?

+ LuËn ®iÓm ph¶i thÕ nµo?

+ LÝ lÏ ph¶i thÕ nµo?

+ DÉn chøng ph¶i thÕ nµo?

+ LËp luËn ph¶i thÕ nµo?

6. So s¸nh c¸ch lµm hai ®Ò v¨n sau:

a) Chøng minh r»ng ¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y lµ mét suy nghÜ ®óng ®¾n.

b) Gi¶i thÝch c©u tôc ng÷: ¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y.

Gîi ý: Hai ®Ò trªn lµ vÝ dô cho ®Ò v¨n lËp luËn chøng minh vµ lËp luËn gi¶i thÝch. ChØ ra ®­îc ®iÓm gièng vµ kh¸c nhau vÒ c¸ch lµm gi÷a hai ®Ò v¨n nµy tøc lµ ®· n¾m ®­îc c¸ch lµm bµi v¨n lËp luËn chøng minh vµ lËp luËn gi¶i thÝch.

Hai ®Ò nµy gièng nhau ë néi dung cña vÊn ®Ò ®­îc ®­a ra nh­ng kh¸c nhau ë yªu cÇu vÒ thao t¸c. Víi yªu cÇu chøng minh, ng­êi viÕt ph¶i dïng nh÷ng lÝ lÏ chÆt chÏ, dÉn chøng tiªu biÓu, x¸c thùc, ®· ®­îc mäi ng­êi thõa nhËn ®Ó chøng tá luËn ®iÓm Ph¶i biÕt ¬n nh÷ng ng­êi cã c«ng t¹o ra thµnh qu¶ cho ta h­ëng thô thÓ hiÖn qua c©u tôc ng÷ ¡n qu¶ nhí kÎ trång c©y lµ ®óng ®¾n, ®¸ng tin cËy. Víi yªu cÇu gi¶i thÝch, nhiÖm vô träng t©m cña ng­êi viÕt lµ lµm cho mäi ng­êi hiÓu râ c©u tôc ng÷; muèn ®­îc nh­ vËy, cÇn ph¶i lµm s¸ng tá nghÜa ®en, nghÜa bãng cña c©u nµy, lÝ gi¶i vµ thuyÕt phôc mäi ng­êi tin t­ëng theo nhËn thøc cña m×nh vÒ nã.

III. §Ò v¨n tham kh¶o

§Ò 1:

B¹n em chØ ham thÝch trß ch¬i ®iÖn tö, truyÒn h×nh, ca nh¹c, ... mµ tá ra thê ¬, kh«ng quan t©m ®Õn thiªn nhiªn. Em h·y chøng minh cho b¹n thÊy r»ng thiªn nhiªn chÝnh lµ n¬i ®em l¹i cho ta søc khoÎ, sù hiÓu biÕt vµ niÒm vui v« tËn, vµ v× thÕ, chóng ta cÇn gÇn gòi víi thiªn nhiªn, yªu mÕn thiªn nhiªn.

§Ò 2:

Do kh«ng ®­îc nghe gi¶ng vÒ c©u tôc ng÷ NhÊt canh tr×, nhÞ canh viªn, tam canh ®iÒn, nhiÒu ng­êi kh«ng hiÓu nh÷ng tõ H¸n ViÖt trong c©u Êy nghÜa lµ g×, ng­êi x­a muèn nãi ®iÒu g× qua c©u tôc ng÷ Êy vµ nãi nh­ thÕ cã lÝ hay kh«ng.

Em sÏ gi¶i thÝch thÕ nµo cho nh÷ng ng­êi ®ã hiÓu?

§Ò 3:

Cã ng­êi sau khi ®äc Nh÷ng trß lè hay lµ Va-ren vµ Phan Béi Ch©u cø b¨n kho¨n: V× sao NguyÔn ¸i Quèc kh«ng ®Ó nh©n vËt Phan Béi Ch©u v¹ch téi hay thÐt m¾ng vµo mÆt Va-ren mµ chØ im lÆng, víi nô c­êi ruåi tho¸ng qua, "kÝn ®¸o, v« h×nh" trªn g­¬ng mÆt. Ng­êi ®ã còng kh«ng hiÓu v× sao "c¸i im lÆng döng d­ng" cña Phan Béi Ch©u l¹i cã thÓ "lµm cho Va-ren söng sèt c¶ ng­êi"

Em ®· häc kÜ t¸c phÈm nµy, vËy h·y gi¶i thÝch cho ng­êi ®ã râ.

§Ò 4:

H·y chøng minh r»ng: trong trÝch ®o¹n Nçi oan h¹i chång, nh©n vËt ThÞ KÝnh kh«ng chØ chÞu khæ v× bÞ oan mµ cßn mang nçi nhôc cña mét th©n phËn nghÌo hÌn bÞ kÎ giµu cã, tµn ¸c khinh rÎ.

§Ò 5:

ChÐp l¹i ®o¹n v¨n sau:

D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc. §ã lµ mét truyÒn thèng quý b¸u cña ta. Tõ x­a ®Õn nay, mçi khi Tæ quèc bÞ x©m l¨ng, th× tinh thÇn Êy l¹i s«i næi, nã kÕt thµnh mét lµn sãng v« cïng m¹nh mÏ, to lín, nã l­ít qua mäi sù nguy hiÓm, khã kh¨n, nã nhÊn ch×m tÊt c¶ lò b¸n n­íc vµ lò c­íp n­íc.

(Hå ChÝ Minh, Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta)

a) T×m c¸c tr¹ng ng÷ cña c©u trong ®o¹n v¨n trªn vµ nªu râ c«ng dông cña c¸c tr¹ng ng÷ Êy.

b) ChØ ra mét tr­êng hîp dïng côm C - V lµm thµnh phÇn cña côm tõ trong ®o¹n v¨n trªn. CÊu t¹o cña côm C - V Êy cã g× ®Æc biÖt?

c) C©u ®Çu cña ®o¹n v¨n trªn cã sö dông biÖn ph¸p ®¶o trËt tù tõ trong mét côm tõ lµm phô ng÷. H·y chØ ra tõ nµo ®· ®­îc ®¶o trËt tù vµ nªu t¸c dông cña biÖn ph¸p Êy trong c©u v¨n.

d) Trong c©u cuèi cña ®o¹n v¨n trªn, t¸c gi¶ ®· dïng h×nh ¶nh nµo ®Ó thÓ hiÖn cô thÓ søc m¹nh cña tinh thÇn yªu n­íc? Nªu gi¸ trÞ cña viÖc sö dông h×nh ¶nh Êy.

®) Trong c©u cuèi ®o¹n v¨n trªn, cã mét lo¹t ®éng tõ ®­îc sö dông rÊt thÝch hîp. H·y nªu c¸c ®éng tõ Êy vµ ph©n tÝch gi¸ trÞ cña tõng tr­êng hîp.

§Ò 6:

§ång bµo ta ngµy nay còng rÊt xøng ®¸ng víi tæ tiªn ta ngµy tr­íc. Tõ c¸c cô giµ tãc b¹c ®Õn c¸c ch¸u nhi ®ång trÎ th¬, tõ nh÷ng kiÒu bµo ë n­íc ngoµi ®Õn nh÷ng ®ång bµo ë vïng t¹m bÞ chiÕm, tõ nh©n d©n miÒn ng­îc ®Õn miÒn xu«i, ai còng cã mét lßng nång nµn yªu n­íc, ghÐt giÆc. Tõ nh÷ng chiÕn sÜ ngoµi mÆt trËn chÞu ®ãi mÊy ngµy ®Ó b¸m s¸t lÊy giÆc ®Æng tiªu diÖt giÆc, ®Õn nh÷ng c«ng chøc ë hËu ph­¬ng nhÞn ¨n ®Ó ñng hé bé ®éi, tõ nh÷ng phô n÷ khuyªn chång con ®i tßng qu©n mµ m×nh th× xung phong gióp viÖc vËn t¶i, cho ®Õn c¸c bµ mÑ chiÕn sÜ s¨n sãc yªu th­¬ng bé ®éi nh­ con ®Î cña m×nh. Tõ nh÷ng nam n÷ c«ng nh©n vµ n«ng d©n thi ®ua t¨ng gia s¶n xuÊt, kh«ng qu¶n khã nhäc ®Ó gióp mét phÇn vµo kh¸ng chiÕn, cho ®Õn nh÷ng ®ång bµo ®iÒn chñ quyªn ®Êt ruéng cho ChÝnh phñ,... Nh÷ng cö chØ cao quý ®ã tuy kh¸c nhau n¬i viÖc lµm, nh­ng ®Òu gièng nhau n¬i lßng nång nµn yªu n­íc.

(Hå ChÝ Minh, Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta)

§äc kÜ ®o¹n v¨n trªn vµ cho biÕt:

a) C©u më ®o¹n vµ c©u kÕt ®o¹n.

b) BiÖn ph¸p liÖt kª ®· ®­îc sö dông réng r·i trong ®o¹n v¨n trªn. H·y nªu t¸c dông cña biÖn ph¸p Êy trong ®o¹n v¨n ®èi víi viÖc chøng minh luËn ®iÓm c¬ b¶n cña bµi v¨n: "D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc. §ã lµ mét truyÒn thèng quý b¸u cña ta".

c) Gi÷a hai vÕ ®­îc liªn kÕt theo m« h×nh "tõ... ®Õn..." ë ®o¹n v¨n trªn cã nh÷ng mèi quan hÖ nh­ thÕ nµo?

d) ViÕt mét ®o¹n v¨n cã sö dông ba lÇn m« h×nh "tõ... ®Õn...".

§Ò 7:

TiÕng ViÖt cã nh÷ng ®Æc s¾c cña mét thø tiÕng ®Ñp, mét thø tiÕng hay. Nãi thÕ cã nghÜa lµ nãi r»ng: tiÕng ViÖt lµ mét thø tiÕng hµi hoµ vÒ mÆt ©m h­ëng, thanh ®iÖu mµ còng rÊt tÕ nhÞ, uyÓn chuyÓn trong c¸ch ®Æt c©u. Nãi thÕ còng cã nghÜa lµ nãi r»ng: tiÕng ViÖt cã ®Çy ®ñ kh¶ n¨ng ®Ó diÔn ®¹t t×nh c¶m, t­ t­ëng cña ng­êi ViÖt Nam vµ ®Ó tho¶ m·n cho yªu cÇu cña ®êi sèng v¨n ho¸ n­íc nhµ qua c¸c thêi k× lÞch sö.

(§Æng Thai Mai, Sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt)

§äc ®o¹n v¨n trªn vµ cho biÕt:

a) C©u v¨n nµo nªu luËn ®iÓm vµ nh÷ng c©u nµo lµm nhiÖm vô gi¶i thÝch luËn ®iÓm Êy?

b) T¸c gi¶ ®· gi¶i thÝch thÕ nµo vÒ c¸i ®Ñp vµ c¸i hay cña tiÕng ViÖt? Hai phÈm chÊt Êy cã quan hÖ víi nhau nh­ thÕ nµo?

§Ò 8:

Lùa chän c©u ®óng trong c¸c bµi tËp sau ®©y:

a) Trong bµi v¨n nghÞ luËn:

- Kh«ng thÓ cã yÕu tè miªu t¶, tr÷ t×nh;

- Cã yÕu tè miªu t¶, kÓ chuyÖn hay tr÷ t×nh;

- Cã thÓ cã yÕu tè miªu t¶, kÓ chuyÖn hay tr÷ t×nh nh­ng c¸c yÕu tè Êy kh«ng gi÷ vai trß quan träng.

b) Trong t¸c phÈm tr÷ t×nh:

- ChØ thÓ hiÖn trùc tiÕp t×nh c¶m, th¸i ®é cña t¸c gi¶;

- T×nh c¶m, th¸i ®é cña t¸c gi¶ ®­îc thÓ hiÖn qua bøc tranh thiªn nhiªn vµ ®êi sèng con ng­êi;

- Kh«ng cã h×nh ¶nh thÕ giíi kh¸ch quan bªn ngoµi chñ thÓ tr÷ t×nh.

c) Bµi v¨n nghÞ luËn nµo còng ph¶i cã:

- LuËn ®iÓm c¬ b¶n vµ hÖ thèng c¸c luËn ®iÓm chi tiÕt;

- HÖ thèng c¸c luËn ®iÓm chi tiÕt nh­ng kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i cã luËn ®iÓm c¬ b¶n;

- LuËn ®iÓm c¬ b¶n nh­ng kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i cã hÖ thèng luËn ®iÓm chi tiÕt.

¤n tËp phÇn tiÕng viÖt (tiÕp theo)

1. §iÒn nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt vµo b¶ng sau:

C¸c phÐp biÕn ®æi c©u

C¸ch thøc

VÝ dô

ChuyÓn ®æi c©u chñ ®éng thµnh c©u bÞ ®éng

Rót gän c©u

Më réng c©u

Thªm tr¹ng ng÷

Dïng côm C – V ®Ó më réng c©u

2. §iÒn nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt vµo b¶ng sau:

C¸c biÖn ph¸p tu tõ có ph¸p

§Æc ®iÓm

VÝ dô

§iÖp ng÷

LiÖt kª

Ch­¬ng tr×nh ®Þa ph­¬ng (phÇn tiÕng viÖt)

RÌn luyÖn chÝnh t¶

I. Néi dung luyÖn tËp

TiÕp tôc lµm c¸c d¹ng bµi tËp kh¾c phôc nh÷ng lçi chÝnh t¶ do ¶nh h­ëng cña c¸ch ph¸t ©m ®Þa ph­¬ng.

1. §èi víi c¸c tØnh miÒn B¾c

Chó ý viÕt ®óng c¸c phô ©m ®Çu dÔ m¾c lçi nh­: tr / ch; s / x; r / d / gi; l / n

2. §èi víi c¸c tØnh miÒn Trung vµ miÒn Nam

a) ViÕt ®óng tiÕng cã c¸c phô ©m cuèi dÔ m¾c lçi, vÝ nh­: c / t; n / ng.

b) ViÕt ®óng c¸c tiÕng cã c¸c dÊu thanh dÔ m¾c lçi: dÊu hái / dÊu ng·.

c) ViÕt ®óng c¸c tiÕng cã c¸c nguyªn ©m dÔ m¾c lçi: i / iª; o / «.

d) ViÕt ®óng c¸c tiÕng cã c¸c phô ©m ®Çu dÔ m¾c lçi: v / d.

II. RÌn luyÖn kÜ n¨ng

1. Tù chän mét ®o¹n v¨n hoÆc mét bµi th¬ chøa c¸c ©m, dÊu thanh dÔ m¾c lçi ®Ó tËp viÕt vµ rÌn chÝnh t¶.

2. Thùc hµnh c¸c bµi tËp sau:

a) §iÒn vµo chç trèng:

(1) §iÒn mét ch÷ c¸i, mét dÊu thanh hoÆc mét vÇn vµo chç trèng:

- ch hay tr: … ©n lÝ, … ©n ch©u, … ©n träng, … ©n thµnh.

Gîi ý: Thø tù cÇn ®iÒn lÇn l­ît lµ: ch, tr, tr, ch.

- DÊu hái hay dÊu ng·: m©u chuyÖn, th©n m©u, t×nh m©u tö, m©u bót ch×.

Gîi ý: Tø tù cÇn ®iÒn lÇn l­ît lµ: hái, ng·, ng·, hái.

(2) §iÒn mét tiÕng hoÆc mét tõ chøa ©m, vÇn dÔ m¾c lçi vµo chç trèng:

- giµnh hay dµnh: … dôm, ®Ó …, tranh …, … ®éc lËp.

Gîi ý: C¸c tõ cÇn ®iÒn lÇn l­ît lµ: dµnh, dµnh, giµnh, giµnh.

- sÜ hoÆc sØ: liªm …, dòng …, …khÝ, … v¶.

Gîi ý: C¸c tõ cÇn ®iÒn lÇn l­ît lµ: sØ, sÜ, sÜ, sØ.

b) T×m tõ theo yªu cÇu:

- T×m tõ chØ sù vËt, ho¹t ®éng, tr¹ng th¸i, ®Æc ®iÓm, tÝnh chÊt:

+ T×m tõ chØ ho¹t ®éng, tr¹ng th¸i b¾t ®Çu b»ng ch (ch¹y) hoÆc tr (trÌo).

+ T×m c¸c tõ chØ ®Æc ®iÓm, tÝnh chÊt cã thanh hái (khoÎ) hoÆc thanh ng· (râ).

Gîi ý:

- T×m tõ hoÆc côm tõ dùa theo nghÜa vµ ®Æc ®iÓm ng÷ ©m cho s½n:

+ Tr¸i nghÜa víi ch©n thËt;

+ §ång nghÜa víi dÞ biÖt;

+ Dïng chµy vµ cèi lµm cho giËp, n¸t hoÆc trãc líp ngoµi.

c) §Æt c©u ph©n biÖt c¸c tõ chøa c¸c tiÕng dÔ lÉn:

- §Æt c©u víi c¸c tõ: lªn / nªn.

- §Æt c©u ®Ó ph©n biÖt c¸c tõ: véi / déi.

Môc lôc

STT

Néi dung

Trang

18

Tôc ng÷ vÒ thiªn nhiªn vµ lao ®éng s¶n xuÊt

T×m hiÓu chung vÒ v¨n nghÞ luËn

19

Tôc ng÷ vÒ con ng­êi vµ x· héi

Rót gän c©u

§Æc ®iÓm cña v¨n b¶n nghÞ luËn

§Ò v¨n nghÞ luËn vµ viÖc lËp ý cho bµi v¨n nghÞ luËn

20

Tinh thÇn yªu n­íc cña nh©n d©n ta

C©u ®Æc biÖt

Bè côc vµ ph­¬ng ph¸p lËp luËn trong bµi v¨n nghÞ luËn

LuyÖn tËp vÒ ph­¬ng ph¸p lËp luËn trong v¨n nghÞ luËn

21

Sù giµu ®Ñp cña tiÕng ViÖt

Thªm tr¹ng ng÷ cho c©u

T×m hiÓu chung vÒ phÐp lËp luËn chøng minh

22

Thªm tr¹ng ng÷ cho c©u (tiÕp theo)

C¸ch lµm bµi v¨n lËp luËn chøng minh

LuyÖn tËp lËp luËn chøng minh

23

§øc tÝnh gi¶n dÞ cña B¸c Hå

ChuyÓn ®æi c©u chñ ®éng thµnh c©u bÞ ®éng

ViÕt bµi tËp lµm v¨n sè 5 - V¨n lËp luËn chøng minh (lµm t¹i líp)

24

ý nghÜa v¨n ch­¬ng

ChuyÓn ®æi c©u chñ ®éng thµnh c©u bÞ ®éng

(tiÕp theo)

LuyÖn tËp viÕt ®o¹n v¨n chøng minh

25

¤n tËp v¨n nghÞ luËn

Dïng côm chñ - vÞ ®Ó më réng c©u

T×m hiÓu chung vÒ phÐp lËp luËn gi¶i thÝch

26

Sèng chÕt mÆc bay

C¸ch lµm bµi v¨n lËp luËn gi¶i thÝch

LuyÖn tËp lËp luËn gi¶i thÝch

ViÕt bµi tËp lµm v¨n sè 6 - V¨n lËp luËn gi¶i thÝch (lµm ë nhµ)

27

Nh÷ng trß lè hay lµ Va-ren vµ Phan Béi Ch©u

Dïng côm chñ - vÞ ®Ó më réng c©u: LuyÖn tËp

(tiÕp theo)

LuyÖn nãi: Bµi v¨n gi¶i thÝch mét vÊn ®Ò

28

Ca HuÕ trªn s«ng H­¬ng

LiÖt kª

T×m hiÓu chung vÒ v¨n b¶n hµnh chÝnh

29

Quan ¢m ThÞ KÝnh

DÊu chÊm löng vµ dÊu chÊm phÈy

V¨n b¶n ®Ò nghÞ

30

¤n tËp phÇn V¨n

DÊu g¹ch ngang

¤n tËp phÇn TiÕng ViÖt

V¨n b¶n b¸o c¸o

31

KiÓm tra phÇn V¨n

LuyÖn tËp lµm v¨n b¶n ®Ò nghÞ vµ b¸o c¸o

32

¤n tËp phÇn TiÕng ViÖt (tiÕp theo)

34

Ch­¬ng tr×nh ®Þa ph­¬ng (PhÇn TiÕng ViÖt)

RÌn luyÖn chÝnh t¶

�häc tèt

ng÷ v¨n 7 (tËp hai)

Ph¹m TuÊn Anh, Th¸i Giang

_____________________

Nhµ xuÊt b¶n ®¹i häc quèc gia tp. hå chÝ minh

03 C«ng tr­êng Quèc tÕ, QuËn 3 - TP. Hå ChÝ Minh

§T: 8239 170 - 8239 171; Fax: 8239 172

Email: VNUHP@Fmail.vnn.vn

*****

ChÞu tr¸ch nhiÖm xuÊt b¶n

PGS, TS. nguyÔn Quang §iÓn

Biªn tËp néi dung

Tr×nh bµy b×a

Söa b¶n in

_________________________________________

In lÇn thø nhÊt... cuèn (khæ 17 cm x 24 cm) t¹i XÝ nghiÖp in....

GiÊy phÐp xuÊt b¶n sè: cÊp ngµy th¸ng n¨m 2006

In xong vµ nép l­u chiÓu quý III n¨m 2006.

KÕt bµi

Më bµi

Th©n bµi

... Bæn phËn cña chóng ta...

§ång bµo ta ngµy nay còng rÊt xøng ®¸ng...

LÞch sö ®· cã nhiÒu cuéc kh¸ng chiÕn vÜ ®¹i...

D©n ta cã mét lßng nång nµn yªu n­íc

D©n ta cã mét lßng nång nµn

yªu n­íc.

truyÒn thèng quý b¸u

mçi khi Tæ quèc bÞ x©m l¨ng... nã l­ít qua... nhÊn ch×m... tÊt c¶ lò b¸n n­íc vµ c­íp n­íc.

LÞch sö ®· cã nhiÒu cuéc kh¸ng chiÕn vÜ ®¹i

Bµ Tr­ng, Bµ TriÖu,...

chóng ta ph¶i ghi nhí

§ång bµo ta ngµy nay còng rÊt xøng ®¸ng...

Tõ... ®Õn...

Tõ... ®Õn...

Tõ... ®Õn...

Tõ... ®Õn...

...

®Òu gièng nhau n¬i lßng nång nµn yªu n­íc

... Bæn phËn cña chóng ta...

gi¶i thÝch, tuyªn truyÒn, tæ chøc, l·nh ®¹o, lµm cho tinh thÇn yªu n­íc cña tÊt c¶ mäi ng­êi ®Òu ®­îc thùc hµnh vµo c«ng viÖc yªu n­íc, c«ng viÖc kh¸ng chiÕn

cã nhiÒu ng­êi ®i häc, nh­ng Ýt ai biÕt häc thµnh tµi

§¬ Vanh-xi muèn häc cho nhanh nh­ng thÇy Vª-r«-ki-« b¾t häc vÏ trøng gµ mÊy chôc ngµy liÒn ®Ó luyÖn ®éng t¸c c¬ b¶n, rÌn cho m¾t tinh, tay dÎo

chØ ai chÞu khã luyÖn tËp ®éng t¸c c¬ b¶n thËt tèt, thËt tinh th× míi cã tiÒn ®å

Më bµi

Th©n bµi

KÕt bµi

nhiÒu ng­êi ®i häc

Ýt ai l¹i biÕt häc thµnh tµi

ai chÞu khã luyÖn tËp ®éng t¸c c¬ b¶n thËt tèt; nh÷ng «ng thÇy lín; thÇy giái

míi cã tiÒn ®å; míi biÕt d¹y häc trß nh÷ng ®iÒu c¬ b¶n nhÊt, míi ®µo t¹o ®­îc trß giái

Kh«ng ®­îc chñ quan, kiªu ng¹o mµ ph¶i cè g¾ng më réng tÇm hiÓu biÕt cña m×nh.

Thãi huªnh hoang, chñ quan, kiªu ng¹o vÉn th­êng thÊy trong thùc tÕ

T¸c h¹i cña thãi huªnh hoang, chñ quan, kiªu ng¹o

HiÓu biÕt cña con ng­êi h¹n hÑp, cÇn ph¶i kh«ng ngõng më réng tÇm hiÓu biÕt, biÕt khiªm tèn häc hái

Më bµi

Th©n bµi

KÕt luËn

C¸c t×nh huèng vÊp ng· th­êng gÆp ( Kh«ng sao ®©u v× ...

Nh÷ng danh nh©n næi tiÕng, thµnh ®¹t còng tõng vÊp ng·: Oan §i-xn©y, Lu-i Pa-xt¬, LÐp T«n-xt«i, Hen-ri Pho, En-ri-c« Ca-ru-x«.

§õng sî vÊp ng·

VËy xin b¹n chí lo sî thÊt b¹i. §iÒu ®¸ng sî h¬n lµ b¹n ®· bá qua nhiÒu c¬ héi chØ v× kh«ng cè g¾ng hÕt m×nh.

§îi... lóc võa nhÊt, mµ... nh÷ng ng­êi... míi ®Þnh ®­îc,

C

V

Khi c¸c c« g¸i Vßng / ®ç g¸nh, gië tõng líp l¸ sen

C

V

hiÖn ra tõng l¸ cèm /, s¹ch sÏ... m¶y may mét chót bôi nµo.

C

V

V

C

khiÕn h¾n giËt m×nh

cho phÐp ta quanh n¨m trång trät, thu ho¹ch bèn mïa.

C

V

tõ khi c¸c thi sÜ ca tông ..., nói non, hoa cá tr«ng míi ®Ñp

C

V

tõ khi cã ng­êi lÊy ..., tiÕng suèi nghe míi hay.

C

V

thÊy nh÷ng tôc lÖ tèt ®Ñp Êy ®· mÊt dÇn,

C

V

thÊy ... vµ nh÷ng thøc quý cña ®Êt m×nh thay ... n­íc ngoµi

C

V

Chia sẻ bởi
Lượt xem: 337     Tải về: 0     Lượt mua: 0    
Gửi nhận xét của bạn về tài liệu này
comments powered by Disqus
Tài liệu liên quan
Văn hay Lớp 4 - Tả cây cối - Tả… Lượt tải: 68 Lượt xem: 166561
16 BÀI VĂN HAY LỚP 2 Lượt tải: 313 Lượt xem: 117766
Có thể bạn quan tâm