Thành viên idoc2012

bài giảng công nghệ sinh học đại cương 1 phần 2

- 12 tháng trước
Chia sẻ
/10 trang
Tải xuống miễn phí
LIÊN HỆ QUẢNG CÁO 0906.345.800
Tải xuống miễn phí (10 trang)
Thành viên idoc2012

bài giảng công nghệ sinh học đại cương 1 phần 2

- 12 tháng trước
754
Báo lỗi

dùng. Do vậy mặc dù FDA của Mỹ khẳng định là an toàn nhưng nhiều quốc gia như Canada và các nước châu Âu từ chối sử dụng. 3. Quyền tác giả Những cuộc tranh luận ở diễn đàn quốc tế về quyền tác giả của các nước có nguồn gen quý hiếm được phương Tây sử dụng trong công nghệ tạo giống, đã không đem lại một kết quả nào. 169 nước đã đăng ký vào công ước Quốc tế về Đa dạng

Nội dung

dùng. Do vậy mặc dù FDA của Mỹ khẳng định là an toàn nhưng nhiều quốc gia như Canada và các nước châu Âu từ chối sử dụng. 3. Quyền tác giả

Những cuộc tranh luận ở diễn đàn quốc tế về quyền tác giả của các nước có nguồn gen quý hiếm được phương Tây sử dụng trong công nghệ tạo giống, đã không đem lại một kết quả nào. 169 nước đã đăng ký vào công ước Quốc tế về Đa dạng sinh học (Convention on Biological Diversity) và công ước này có hiệu lực từ 12/1993, trong đó quy định cùng chia sẻ quyền lợi giữa các nước có nguồn gen với các công ty phương Tây sử dụng nguồn gen đó. Tuy nhiên, từ đó đến nay các nước có nguồn gen quý hiếm vẫn tiếp tục bị mất dần tài sản quốc gia của mình mà quyền lợi được chia sẻ thì không đáng kể.

Chẳng hạn, ngày 16/1/1996, Bản quyền sở hữu số 5.484.889 của Mỹ được cấp cho Giáo sư Sinh học phân tử (Đại học New York) Sylvia Lee-Huang để bảo vệ quyền tác giả của giáo sư về một loại protein chiết từ cây Momordica charantia. Cây này là một loại tài nguyên đặc hữu ở miền Nam Trung Quốc, được người Trung Quốc gọi là dưa đắng, là thành phần chính của một bài thuốc dân gian chống nhiễm trùng có lịch sử hàng thế kỷ. Lee-Huang tuyên bố: "Nhờ công nghệ DNA tái tổ hợp, từ nay không bao giờ chúng tôi cần mua hạt dưa đắng từ Trung Quốc, vì các protein tái tổ hợp sản xuất trong phòng thí nghiệm ở Đại học New York hoàn toàn giống như protein chiết từ quả dưa đắng trước đây".

Năm 1994, hãng ArgEvo phân lập được gen PAT (phosphinothricin acetyltransferase) từ dòng vi khuẩn Streptomyces viridochromogens có trong mẫu đất lấy từ Camerun. Gen PAT cho phép tạo ra các giống cây trồng kháng thuốc diệt cỏ nhóm glufosinate, đóng góp quan trọng vào doanh số 2,3 tỷ USD của AgrEvo năm 1995. Tuy nhiên, hãng này đã từ chối không trả cho Camerun một khoản tiền nào về quyền tác giả.

CHƯƠNG 2: CÔNG NGHỆ DNA TÁI TỔ HỢP 2.1- Khái niệm DNA tái tổ hợp 2.1.1- Khái niệm

1- DNA: DNA là chữ viết tắt của axit 2’-deoxyribonucleic, được nhà sinh học người

Thụy Điển Miescher tìm ra vào năm 1869 trong nhân tế bào bạch cầu (tế bào mủ). Đầu tiên ông gọi nó là nuclein có nghĩa là hạch nhân. Sau đó, ông đã phát hiện ra nó có bản chất axit và gọi nó là axit nucleic. Sau hơn 80 năm cùng với sự tranh cãi của nhiều nhà khoa học, đến năm 1952, người ta mới công nhận DNA là vật chất di truyền.

DNA gồm 3 thành phần chính: bazơ nitơ dạng purine và pyrimidine (A,T,C,G), đường pentose (đường 5 carbon) và axit phosphoric (H3PO4). Ba thành phần này có tỷ lệ 1:1:1 và chúng liên kết với nhau tạo thành một nucleotide:

O

O

3’

5’

P

Oh

Oh

ch2

Ho

H

H H

H

H A(t,c,g)

Hình 2-1: Cấu tạo một nucleotide

Cấu trúc của DNA được Watson-Crick khám phá ra. Đó là chuỗi xoắn kép cong nhẹ nhàng, có cấu trúc không gian 3 chiều, gồm hai sợi song song, đối xứng và bổ sung cho nhau theo một qui luật nghiêm ngặt: A bắt cặp với T và C bắt cặp với G nhờ các liên kết hydro. Cấu trúc xoắn kép của Watson- Crick là chiếc chìa khóa để mở ra những kỹ thuật của sự sống.

2,- DNA tái tổ hợp: Với cấu trúc đặc biệt của phân tử DNA và sự bắt cặp nghiêm ngặt của các

bazơ nitơ, nhiều nhà nghiên cứu đã nảy ra ý tưởng: nếu tạo ra được những đuôi ở một trong hai sợi của phân tử DNA khác nhau thì chúng có thể nối lại với nhau nhờ bắt cặp bổ sung.

Vào những năm 70, bằng những phương pháp khác nhau, người ta đã tạo được những phân tử DNA tái tổ hợp đầu tiên.

Năm 1972, nhóm nghiên cứu của trường đại học Stranford (Paul-Berg) đã đưa ra phương pháp đuôi để nối các phân tử DNA khác nhau. Để tạo đầu dính, người ta sử dụng enzyme terminal transferase. Dưới tác dụng của enzyme này, người ta đã tạo được những đuôi poly nucleotide khoảng 50 đến 100 gốc adenine

(polyA) ở đầu OH (3’) của mạch đơn DNA SV 40 (Simian virus 40) và đuôi polyT ở DNA plasmid đã được mở bởi enzyme. Sau khi trộn lẫn hai loại DNA này, các đuôi bổ sung adinine và thymine bắt cặp lại với nhau và với sự có mặt của enzyme ligase, hai DNA này được nối lại và tạo ra plasmid tái tổ hợp vòng. Vì sự an toàn cho cộng đồng nên sản phẩm tái tổ hợp này không được biến nạp trong tế bào chủ. Tuy chưa hoàn tất, nhưng thực nghiệm của Berg đã cho ta hai vấn đề mấu chốt về DNA tái tổ hợp. Ông cho rằng, có thể dùng enzyme để cắt DNA một cách định trước và các đoạn DNA ở các loài khác nhau có thể nối lại với nhau.

Năm 1973, Staley Cohen và Annie Chang đã tạo ra những phân tử DNA tái tổ hợp từ các loài khác nhau, có nhiều ưu điểm và đã được biến nạp trong tế bào chủ. Và từ đây, công nghệ DNA tái tổ hợp ra đời. Sau đó, nhiều nhà khoa học đã lao vào các thí nghiệm lắp ghép gen và nhanh chóng thu được những kết quả có ứng dụng trong thực tiễn.

Kỹ thuật tái tổ hợp DNA do Rerg, Chang, Boyer và Cohen đề ra đã giúp các nhà sinh học có thể làm thay đổi tính di truyền của cơ thể sống theo chiều hướng định trước và vượt qua được hàng rào ngăn cản loài. Mỗi tổ hợp DNA mới đều tạo nên những đặc điểm sinh học mới kể cả về mặt di truyền lẫn sinh hóa.

Vậy người ta gọi DNA tái tổ hợp là một DNA lai, tìm được invitro (trong ống nghiệm) bằng cách tổ hợp 2 DNA thuộc 2 loài khác nhau.

Ví dụ: Hai vector là plasmid, phage λ được cài mảnh DNA lạ để tạo ra DNA tái tổ hợp (Hình 6-2).

Các DNA lạ này được gọi là đoạn cài hay DNA ngoại lai. Nó chính là một mảnh (đoạn) DNA hay là gen mà người nghiên cứu quan tâm và ghép nó vào DNA của plasmid hay DNA của virus.

DNA l¹

DNA l¹

DNA phage Phage λ

DNA plasmid

Plasmid Vector

Hình 2-2: Mô hình biểu diễn sự tạo ra DNA tái tổ hợp 2.1.2- Mục đích tạo DNA tái tổ hợp

DNA tái tổ hợp được chế tác với mục đích là để thực hiện một quá trình gọi là sự tách dòng. Tách dòng là sự tách lập và thu nhận nhiều bản sao đồng nhất của một gen hay của một mảnh đoạn DNA. Tách dòng có thể được đi kèm hoặc không được đi kèm với sự biểu hiện protein. Những áp dụng này của DNA tái tổ hợp

dùng để thiết lập các ngân hàng bộ gen, cDNA hoặc tổng hợp protein, enzyme, hormone, ... 2.1.3- Những yêu cầu của DNA tái tổ hợp

- DNA tái tổ hợp phải đạt được những yêu cầu cần thiết của một vector chuyển gen.

- DNA tái tổ hợp phải có hoạt tính khi đưa vào tế bào chủ. - DNA tái tổ hợp phải có những dấu hiệu dễ phát hiện trong quần thể vi khuẩn.

Và dễ quan sát sự hoạt động và biểu hiện của gen tái tổ hợp. 2.2- Các công đoạn chính tạo DNA tái tổ hợp 2.2.1- Chọn nguyên liệu

DNA được chọn làm phương tiện vận chuyển gen (vector) thường là DNA plasmid và DNA phage. Chúng được thu nhận chủ yếu từ tế bào vi sinh vật, được tách và làm sạch theo phương pháp chiết tách DNA plasmid, DNA virus.

DNA chứa gen cần nghiên cứu (DNA lạ) cũng được thu nhận từ tế bào sinh vật được chiết tách và làm sạch và kiểm tra theo phương pháp chiết tách DNA. Ngoài ra, người ta còn sử dụng DNA tổng hợp bằng phương pháp hóa học hoặc tổng hợp từ mRNA nhờ enzyme sao chép ngược theo cơ chế nuclease S1 hoặc kỹ thuật Gubler-Hoffman.

Các enzyme để cắt, nối các đoạn DNA lại với nhau như enzyme ristriction, enzyme ligase cùng với sự hợp tác của một số enzyme khác như kinase và alkanline phosphotase, ... 2.2.2 Công đoạn cắt với sự tham gia của enzyme RE kiểu II

RE (Restriction Endonuclease) kiểu II: là những enzyme cắt hạn chế ở những vị trí xác định và được dùng trong công nghệ DNA tái tổ hợp bởi vì chúng có một số ưu điểm: Hầu như chỉ có một kiểu hoạt tính cắt, enzyme khác đảm nhiệm việc cải biên. Mỗi một enzyme cắt ở vị trí phù hợp định trước ngay ở bên trong hay cạnh trình tự nhận biết. Chúng chỉ cần ion Mg+2 và không cần năng lượng ATP. Ví dụ: EcoRI 5'G A A T T C 3' 3'C T T A A G 5'

- Các enzyme này gặp chuỗi đích của nó trên phân tử DNA và cắt DNA thành

hai mảnh dạng đầu bằng hay đầu dính. Hiệu quả cắt của enzyme giới hạn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như hàm lượng của enzyme, nhiệt độ, ion kim loại, môi trường đệm, pH và độ tinh khiết của DNA. 2.2.3- Công đoạn nối với sự có mặt của DNA ligase

Bước tiếp theo của kĩ thuật di truyền là nối các đoạn DNA vào vector chuyển gen để tạo plasmid có mang DNA lạ. Phản ứng nối được thực hiện nhờ enzyme DNA ligase.

DNA ligase là một enzyme xúc tác các phản ứng nối hai mảnh DNA bằng cách tạo cầu nối phosphodiester giữa đầu 5’(P) và đầu 3’(OH) của hai nucleotide

đứng cạnh nhau (Hình 6-2). Trong sinh học phân tử, người ta coi DNA ligase như một chất keo phân tử để kết dính các mẫu DNA lại với nhau. 1,- Nối đầu bằng:

Nối đầu bằng được xảy ra khi hai đoạn DNA đầu bằng đứng cạnh nhau. Dưới tác dụng của enzyme ligase, liên kết phosphodiester giữa đầu 5’(P) và đầu 3’(OH) được hình thành và hai nucleotide được nối lại với nhau (Hình 6-3a). Khả năng nối hai đoạn DNA đầu bằng rất thấp. Để tăng hiệu suất phản ứng, thường người ta phải tăng nồng độ của các đoạn DNA.

2,- Nối đầu lệch: Đầu tiên, hai mảnh DNA đầu lệch do có những bazơ bổ sung nên chúng

tiến gần lại nhau để tạo liên kết hydro giữa các bazơ nitơ bổ sung. Sau đó, hai nucleotide của hai đầu nối tạo liên kết este giữa OH(3’) và P(5’) dưới tác dụng của enzyme DNA ligase. Phản ứng nối được thực hiện theo sơ đồ được biểu diễn trên Hình 2-3b.

Plasmid được tách từ tế bào E. Coli hoặc tế bào nấm men theo phương pháp chiết tách DNA plasmid. Sau đó, dùng enzyme RE II (như EcoRI) cắt để tạo ra plasmid hở có hai đầu lệch nhau.

2.3 Các phương pháp tạo AND tái tổ hợp

2.3.1. Phương pháp đơn giản dùng đầu lệch

1,- Chọn và xử lý AND plasmid

Plasmid được tách từ tế bào E. coli hoặc tế bào nấm men theo phương pháp chiết tách AND plasmid. Sau đó dùng enzym RE II cắt để tạo ra plasmid hở có hai đầu lệch

2,- Chọn và xử lí đoạn cài: DNA đoạn cài được thu nhận và lựa chọn, tinh chế theo mục đích của từng

nghiên cứu. Cắt DNA bằng enzyme RE loại II cùng loại với enzyme cắt plasmid (EcoRI) để tạo ra các vết cắt giống nhau.

3,- Tạo plasmid tái tổ hợp: Ghép đoạn cài vào plasmid bằng cách ủ các DNA đoạn cài với plasmid với

sự có mặt của enzyme DNA ligase, ta thu được DNA tái tổ hợp. Phản ứng nối xảy ra theo sơ đồ được biểu diễn trên Hình 2-4.

OH

OH

P

P

C C +G G

A A T

T

3’

3’

5’

5’

OH

OH

P

P

C C G G

A A T

T

C C A A T

TG G

C

GG

C

A

A A

C

T

T

G

T

C

G +

C

A

AA

C

T

TG

G

T

OH

OH

P

P

A

A

CTG T 5’

5’

3’

3’

C C AT

G

G

B¾t cÆp baz¬ bæ sung

DNA ligase

DNA ligase

Nèi ®Çu b»ng:

Nèi ®Çu lÖch:

Hình 2-3: DNA và các phản ứng nối

2.3.2- Các phương pháp sử dụng đoạn nối 1,- Chọn và xử lí vector plasmid: (tương tự như trên) 2,- Chọn và xử lí đoạn cài:

Linker là những đoạn DNA dài 10 đến 15 nucleotide, được tổng hợp bằng phương pháp hóa học, sao cho ở giữa mỗi linker phải có trình tự nhận biết bởi một enzyme cắt hạn chế loại II. Ví dụ như EcoRI có chuỗi đích là G/AATTC.

cDNA đầu bằng được tổng hợp từ mRNA nhờ enzyme sao chép ngược theo cơ chế nuclease S1. Metyl hóa các vùng hạn chế có trong đoạn cDNA sợi đôi được nhận biết bởi enzyme EcoRI.

Ủ linker có chứa chuỗi đích G/AATTC với cDNA và enzyme DNA ligase để tạo phân tử lai.

Cắt phân tử DNA lai bởi enzyme EcoRI, ta được phân tử lai có hai đầu lệch.

AattAatt

Aatt

TtAa TtAa

TtAa

DnA t¸i tæ hîp

Aa tt

AattTtaa

Tt aa

Tt aa

Ttaa

C¾t bëi Eco RI (RE )H

C¾t bëi Eco RI (RE )H

DNA ligase

DNA l¹

Hình 2-4: Phương pháp dùng đầu lệch

DnA t¸i tæ hîp

§iÓm nhËn biÕt cña Eco RI

DNA l¹ (cDNA)

DNA ligase DNA plasmid

Eco RI

Eco RI

C ¸c

ph ©n

tö �l

in ke

r� C C G A A T T C G G

G G C T T A A G C C

Linker

Hình 2-5: Dùng các đoạn nối linker tạo DNA tái tổ hợp

3,- Tạo vector tái tổ hợp: Để tạo vector tái tổ hợp, người ta ghép phân tử DNA lai đầu lệch vào

plasmid mà cũng được cắt bởi cùng một enzyme EcoRI. Nhờ tác dụng của enzyme DNA ligase mà vector tái tổ hợp được tạo thành (Hình 6-5). 2.3.3- Phương pháp sử dụng enzyme terminal transferase (ETT)

Nguyên tắc: Dựa vào đặc tính của enzyme terminal transferase có khả năng gắn cùng một loại nucleotide vào đầu 3’(OH) của phân tử DNA.

Cách tạo DNA tái tổ hợp bằng phương pháp này được tiến hành theo 4 bước sau (Hình 6-6):

1,- Bước 1: Chọn và phân lập DNA lạ đầu bằng và plasmid, giả sử ta phân lập plasmid

có chứa chuỗi đích được nhận biết bởi enzyme BamHI (G/GATCC). Cắt plasmid bằng enzyme BamHI để tạo plasmid hở có hai đầu dính. Cắt DNA lạ bằng enzyme exonuclease theo hướng 5’→ 3’ để tạo DNA có

hai đầu lệch nhau. 2,- Bước 2:

Ủ DNA lạ với cùng một loại nucleotide dCTP với sự có mặt của enzyme terminal transferase để tạo đuôi polyC ở đầu 3’(OH) của DNA lạ.

Ủ plasmid với cùng một loại nucleotide dGTP với sự có mặt của enzyme terminal transferase để tạo đuôi polyG ở đầu 3’(OH) của plasmid hở.

3,- Bước 3: Đưa DNA lạ vào plasmid với sự có mặt của enzyme DNA ligase, các đầu mút của homopolymer có trình tự bổ sung (---GGGG 3’/3’CCCC---) sẽ bắt cặp với nhau.

4,- Bước 4: Bổ sung enzyme DNA-polymerase I để gắn các nucleotide tương ứng vào

chỗ trống theo nguyên tắc bổ sung. Enzyme ligase nối liên kết phosphodiester và cuối cùng tạo được plasmid tái tổ hợp có hai chuỗi đích được nhận biết bởi enzyme BamHI.

Ưu điểm của phương pháp là ghép DNA lạ đầu bằng vào plasmid để tạo DNA tái tổ hợp và chế tác được DNA đầu lệch từ DNA đầu bằng.

Đơn vị chủ quản: CÔNG TY TNHH THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ THIÊN THI
372/10 Điện Biên Phủ, Phường 17, Q.Bình Thạnh, HCM
giấy phép MXH: 102/GXN - TTĐT
Lên đầu trang