Nhúng
Toàn màn hình
/ 10
Sao chép
Đang tải
Tải xuống tài liệu (10 trang)
Thông tin tài liệu
Ngày đăng: 2012-12-10 19:24:54
1 NhữngyếutốHậuhiệnđại trongvănxuôiViệtNamquaso sánhvớivănxuôiNga Xuấtpháttừquanniệmvềthựctạihỗnloạn,vềtínhđatrungtâm-nhiềusựthậtvànguyên tắcmôhìnhhoáthếgiớiđặctrưng,vănhọchậuhiệnđạiNgasửdụngvàlàmphongphú thêmhệthốngthiphápcủachủnghĩahậuhiệnđạithếgiớiđượctíchluỹtrongmấythập niênvừaqua. DựatrênnhữngyếutốcơbảntronghệthốngthiphápcủavănhọchậuhiệnđạiNga, như:liênvănbản(cònlànguyêntắcmôhìnhhoáthựctại),môthứctrầnthuậtnhại- Pastiche-thểhiệntháiđộgiễu-nhạiđasắctháicủanhàvănđốivớitínhngụytạo(simulac) củamôhìnhvănhoáHTXHCN,vănhọccổđiểnNgavàvănhoáđạichúng;philựachọn (nonseletion)-nguyêntắckÕtcÊuchñ®¹othểhiệntínhmâuthuẫn,đứtgãycủavănbản hậuhiệnđại,diễnngônđứtđoạnvềsựtiếpnhậnthếgiớihỗnloạn,bịlạhoá,“mặtnạtác giả”-sựxâmphạmđặcquyền“siêuvănbảncủađộcgiả”củatácgiảhậuhiệnđại,chúngtôi nêuramộtsốnéttươngđồngchủyếugiữavănxuôihậuhiệnđạiNgavớivănxuôiđương đạiViệtNam. 3.VănhọcViệtNamvàvănhọcNgađươngđại-một“mónnộmsuồngsã”? VívonnàylàcủaNguyễnHuyThiệp,tuytrongvănbảntácphẩmnóámchỉnền chínhtrịhậuhiệnđạicủathếgiới,songđểđịnhtínhvănhọcđươngđại,kểcũngkhôngcógì quáđáng.Kháiniệm“suồngsã”(luônđikèmvớiyếutốtựdo)đốilậpvớitínhtrangnghiêm, quanphương,khuônmẫu,còn“nộm”chỉsựtạpphílù,hỗnđộn,nhưngrấtđời,phongphú vàđadạng. Tính“suồngsã”chínhlà“đíchdanhthủphạm”gâynênsựbấtbình,phảnkhángcủa ngườiđọccùngthời(kểcảngườiđọclítưởng-nhàlíluận,phêbình),vốnquenvớinềnvăn họcHTXHCNđoantrangkhôngbiếtcười,đốivớicáctruyệnngắncủaNguyễnHuyThiệp vàPhạmThịHoài.Ngoàitínhsuồngsã,ngườiđọcvốnthíchnhữnggìdễhiểu,“sờmó,nắm bắtđược”,thậtsựkhóchịuvì“chẳngbiếtnóđịnhnóigì”.“Nó”ởđâycònlàNỗibuồn chiếntranhcủaBảoNinhvànhữngtiểuthuyếtcủaNguyễnBìnhPhươngvànhiềunhàvăn, nhàthơcủacácthếhệsaunày.Sựbấtbình,khóchịuấykhiếnchúngtôiliêntưởngtớiphản ứngcủagiớiphêbìnhvàđộcgiảXôViếtđốivớinhữngtiểuthuyếtViệnPuskin,Moskva- Petuski,TrườnghọcgiànhcholũngốcvàthơBrodski-nhữngsángtácbịliệtvàoloạisách “chốngXôViết”cấmđọcvàmãitớithờiCảiTổmớiđượcchínhthứcinởNga.Tuykhác nhauvềđườngđivàsốphận,songcácnhàvănViệtNamvàNganêutrênthựcsựđóngvai tròmởđườngchomộtthờiđạimớicủavănhọcdântộc.Saunày,mộtđộingũđôngđảocác nhàhậuhiệnđạiNgaồạtxuấthiệnvàonhữngnăm1980-1990nhưT.Tolstaia,Pesyk, Pelevin,Sorokin,Kibirov,Rubinstein...thìViệnPuskinđốivớihọlúcnàychỉlà“đàikỉ niệmcủathờiđãqua”(đánhgiácủanhàhậuhiệnđạiVictoErofeev,ngườitrùngtênvớitác giảMoskva-Petuski).SauNguyễnHuyThiệp,PhạmThịHoài,BảoNinh,đasốcácnhàvăn ViệtNamkhôngcònviếtnhưtrướcnữa,vàthếhệcácnhàvăn7x,8xbâygiờcólẽcũngcoi họlà“nhữngnhàhậuhiệnđạicổđiển”nếuthậtsựcókhuynhhướnghậuhiệnđạitrongvăn họcViệtNam. Vậymàởthờicủamìnhcácnhàvănnàyđãphảihứngchịukhôngítbúarìuphêbình. Cónhiềunguyênnhân,songtheochúngtôi,nguyênnhâncơbảnnhất,đólàcuộcđụngđộ (khôngmuốnnhưngtấtyếuphảixẩyratrongthờikìĐổiMới)giữahailoạihìnhvănhọc:cũ vàmới.Nhiềunhàphêbìnhmangsứcỳhọcthuật,đãdùngthướcđocủavănhọcHTXHCN đểđomộtthứvănhọckháchẳnvềchất,nênnócứtrậtkhấcvàcácnhàvănđãphảinhận khôngítnhữngthoámạnghiệtngãvàbaonỗioanức,nào“đạovăn”,“phiđạođức,phi chuẩnmực”,nào“hạbệanhhùngdântộc,xuyêntạclịchsử”,v.v... Tuyvậy,cácnhàvănViệtNamvẫncònmaymắn,bởicónhữngbạnđọccùngthời hiểutácphẩmcủahọvàdámphátbiểucôngkhaisựhiểucủamình(cũngnhờthànhquảcủa ĐổiMới).MộtsốnhàphêbìnhđãtìmnhữngcáchtiếpcậnmớiđốivớisángtáccủaNguyễn HuyThiệp,trongđónhữngbàiviếtcủaĐặngAnhĐào,HoàngNgọcHiến,TrầnThịMai Nhi,SeanTamisRose,EvelipePielier,ĐôngLa,ĐàoDuyHiệp...đãnóitớinhữngđặc điểmmớitrongcáctruyệnngắncủaôngmàsaunàychúngtahiểuđólànhữngyếutốcủa chủnghĩahậuhiệnđại(giễunhại;“biếtcáchđánhlừangônngữ”;thủpháptươngphản mạnh(oskimoronnhưchúngtôiđãnêuởtrên),phianhhùng,nhàvăntrựcdiệnbànvềvăn chươngtrongtácphẩm...);cònTháiHoàtrongbàiviếtcủamìnhđãkhẳngđịnh:cónghệ thuậtbarroquetrongtruyệnngắncủaNguyễnHuyThiệp(nhưphíatrênchúngtôiđãtrình bầy,nghệthuậtbarroquelàmộtdạngcủanghệthuậthậuhiệnđại(7),vàđểchứngminhluận điểmcủamình,nhànghiêncứuđãđưaramộtloạtnhữngđặcđiểmtrongtruyệnngắn NguyễnHuyThiệp,nhưsựchuyểnhoágiữathựcvàmộng,huyềnthoạivàphảnhuyềnthoại, nghịchlíchân-thiện-mỹ,nhữngđốinghịchtạosựnghịchdịvàkinhdị.Tuyvậy,ngườiđầu tiêndùngkháiniệm“hậuhiệnđại”trongphântíchsángtáccủaNguyễnHuyThiệp,đólà GregLockhart.TrongbàiTạisaotôidịchtruyệnngắncủaNguyễnHuyThiệpratiếngAnh, tiếnsĩngườiÚcnày,saukhikểracáclốiviếtmớicủavănchươngthếgiới,đãđitớikết luận:“VàởViệtNamtacótruyệnngắncủaNguyễnHuyThiệp.Đâylànhữngphươngpháp biểuhiệncuộcsốngtrênthếgiớithếkỉnày.Tứclà,đâylàhiệntượngvănhọcchúngtagọi “hậuhiệnđạichủnghĩa”(postmodernism)”(8).Nhưvậy,ngaytừnăm1989,vôthức,hayý thức,cácnhànghiêncứu,phêbìnhđãnóitớinhữngyếutốđầutiêncủakhuynhhướngsáng táchậuhiệnđạitrongvănhọcđươngđạiViệtNam. Việclàmcủachúngtôibâygiờlàtiếptụcpháttriểnhướngtiếpcậnkhônghiểuvìsao vừamớimanhnhađãdừnglạiấy,bằngcáchsoichiếudòngmạchvănhọcmangyếutốhậu hiệnđạinàyvớikhuynhhướngtươngđồngtrongvănhọcNga,nềnvănhọccócùngloại hìnhhậuHTXHCN. MộttrongnhữngđiểmchungnhấttrongsángtáccủacácnhàhậuhiệnđạiNgavới sángtáccủaNguyễnHuyThiệp,PhạmThịHoài,BảoNinh,NguyễnBìnhPhương,TạDuy Anh,HồAnhThái...làsựgiãtừkhônghềlưuluyếnlốiviếtcủachủnghĩahiệnthựccổđiển vàHTXHCN.Trongcáctácphẩmcủahọ,khôngthấybóngdángcủanhânvậtđiểnhình (anhhùnghaygianhùng-ýHoàngNgọcHiến)mangtầmkháiquátchomọitínhcáchlớn laotrongđời,màthayvàolàđủmọithứhạngtrongnhângian,đạiđasốlàđámngườiutối, dịnghịchcảvềthểxáclẫntinhthầnvàkhánhiềungườiđiên.TiểuthuyếtcủaS.Sokolovcó hẳnmộttrạitâmthần,màônggọidiễulà“trườnghọcgiànhcholũngốc”làmliêntưởngtới cáixãtoànnhữngngườiđiênvàtậtnguyềntrongtiểuthuyếtThoạtkìthuỷcủaNguyễnBình Phương.CáithếgiớingườidịnghịchtrongsángtáccủaErofeev,Petrusevskaia,Iu.Buida, saunàylàcủaSorokin,Pelevin...gầnvớithếgiớingườitrongcáctruyệncủaNguyễnHuy Thiệp,PhạmThịHoài,tiểuthuyếtĐitìmnhânvậtcủaTạDuyAnh,trongsángtáccủaBình PhươngvàHồAnhThái...Đámnhânvậtnàykhôngcó“hoàncảnhđiểnhình”nàođểmà thểhiện,bởinhững“hoàncảnh”trongcáctácphẩmcủanhữngnhàvăn,cảNgalẫnViệtnày, khôngnhữngchẳngcógìlàđiểnhình,màcònkhôngxácđịnh,luôntùytiệnphântán,nhiều lúcmấttămvàogiữahaibờảo-thực.Dườngnhưsợđộcgiảkhônghiểu“ýđồnghệthuật’ củamình,cácnhàvănnàyluônphảiđóngvaingườichúgiảitrongtácphẩm,cáimànhàphê bìnhngườiMỹC.Malmgremgọilà“mặtnạtácgiả”-author’smask.Chẳnghạn,nh÷ng nh©nvËtcñaViÖnPuskinlµc¸cnhµngữvăn,chÝnhv×vËytrongt¸cphẩmcãkh¸nhiÒu nh÷ngtrÝch®o¹nlÊytõnh÷ngbµiviÕtph©ntÝchtiÕntr×nhs¸ngt¸cv¨nhäcvµsùph¸ttriÓn v¨nhãa.T¸cgi¶-nh©nvËttùsùcòngthườngxuyênnóitớiýđồsángtác,giảithíchtạisao mìnhlạikhôngviếttheolốicũ(lốihiệnthựccổđiển).PhạmThịHoàicòncóhẳnmột truyệnngắnmangtựađềMộttruyệncổđiển,ởđó,bằng“mặtnạtácgiả”củamình,chịcông nhiênchếnhạotínhướclệ,khuônsáocủavănhọchiệnthựccổđiển,cườinhạođộcgiả ngâythơ(điềumàTchekhovchỉnghĩtrongđầu,hoặcviếttrongnhữngbứcthưgửingười quen):“...Cuộcsốnghoàntoànkhôngdiễnratheokiểuđậmđặc,cácsựkiệncủamộtđời ngườihiếmkhichồngchất,vànóichung,cuộcđờitrôiđivuvơ,bìnhthản,tẻnhạthơn nhiều.Làmgìcósốphậnnàođượcmởđầu,pháttriểnvàkếtthúcchuđáonhưtrongvăn chương,làmgìcótìnhthếđiểnhình,đẩyngườitađếncácquyếtđịnhvượttầmnhânthế, làmgìcónhữngtrạngtháitâmlímấpmébờvựchaychótvótđỉnhcao,vànhấtlàlàmgìcó sựhộitụđầyrunrủicủacácnhânvật,nhânvậtnàocũngđạidiệnchomộtcáigìnhưvậy. Độcgiảchânthànhcủachúngtacứthếmàchờđợi”.Diễnbiếncủacốttruyệnkiểu Tchekhovvàđờisốngnhàmtẻngàyquangàycủanhữngnhânvật“tríthứctỉnhlẻ”kiểu TchekhovtrongtruyệnPhạmThịHoàiminhchứngchonhữnglờichúgiảicủatácgiả-người trầnthuật.Nhữngchúgiải“siêuvănbản”kiểunhưvậytabắtgặpthườngxuyêntrongcác truyệnngắncủaNguyễnHuyThiệp.Ôngchonhânvậtcủamìnhđịnhgiávănchươngnhư sau:“ÔngBìnhChibảo:“Đúngđấy,thếôngđịnhchocháuhọcthứvănchươngnào?Ông Giabảo:“Tôisuyrằngthịtdọilàthứvừaphải,nhiềungườimua,chẳngbaogiờế.Vậycó thứvănchươngnàotươngtựthếkhông,chỉvừaphải,nhiềungườitheothìchocháuhọc”- Giọtmáu).Vívonvănchương(chodùlàvănchươngđạichúng)với“thịtbadọi”chỉcóthể làcácnhàhậuhiệnđại!(chúngtanhớlạinhữngoskimorontrongthơcủaBrodski:“Nh÷ng hiÖu¨ncòëbªnngoµicòngnhbªntrong/lµmnhítíiNhµthê§øcmÑParis";"§ÞaTrung H¶i®éng®Ëysaunh÷ngdÉycétnhamnhë/tùanhc¸ilìimÆnsaunh÷ngchiÕcr¨ngvõabÞ nhæ"...).TrongNỗibuồnchiếntranh,BảoNinhgiànhhẳnnhữngđoạndài,trongđó(thông quanhânvật-nhàvănKiên)giảithíchlídocầmbútcủamình,thanvãnthườngxuyênbất lựctrongcôngviệcsángtạovàkểvềnhữnggiâyphútthănghoahiếmhoi.Vàhìnhnhưthế cũngvẫnchưađủ,cáctácgiảcònđểmộtsốnhânvậtcủamình“hànhnghề”vănchương, viếtnhậtkí,thưtừ,phátngônthaychomìnhvềvănhoá,vănhọc:từgiađìnhnhàOdoev (ViệnPuskin)toànnhữngvănnghệsĩ,cácnhàvănhoá,ngữvăn,luôntranhluậnvớinhau vàtranhluậnvớitácgiả-ngườitrầnthuậtvềcôngviệcviếtvăn,tớinhàthơdângianErofeev (Moskva-Petuski),kiểuHomer,khôngmù,nhưngluônsaysỉn,langthangtheođúngmột tuyếnđườngMoskva-Petuski;từ“nghệsỹnhândân”TrươngChitrongtruyệnngắncùng tên,đếnnhàthơđồngquêBùiVănNgọctrongThươngnhớđồngquêcủaNguyễnHuy Thiệp(saunàyanhhaytríchdẫn“nhàthơnhândân”NguyễnBảoSinh,kiêmgiámđốc kháchsạnvànghĩatrangchó,màanhchơikháthân),nhàvănbộđộigiảingũxuấtthântrí thứccótênKiêntrongNỗibuồnchiếntranhcủaBảoNinh,nhàvăntênPhùngẩndậtởcái xãlắmngườiđiên,cóhẳnmộttácphẩmmangtựađềcũngđiênđiên:Vàcỏ,trongtiểu thuyếtThoạtkìthuỷcủaBìnhPhương...Thủpháp“siêuvănbảntácgiả”,hay“mặtnạtác giả”khôngchỉlàmộttrongnhữngphươngthứcthểhiệnquanniệmnghệthuậtmớicủacác tácgiahậuhiệnđạiNga,Việt(khácvớicácnhàhiệnthựccổđiển,hoặchiệnđạichủnghĩa vàHTXHCN),mànócònlàphươngthứctạonhữngkếtcấuhếtsứctựdochotácphẩmcủa họ,khắcphụcnguycơ“phásảnvềgiaotiếp”luônđedoạnhữngtácphẩmhậuhiệnđại thườngđượcxâydựngtrênnhữngchấtliệutạpnham,rờirạc,thiếuvắngchấtngườivàbộ xương-cốttruyệnlúcnàocũnglỏnglẻo,chỉchựcrờira.Cóthểcoi“mặtnạtácgiả”làchiếc âmthoacộnghưởngsóng,lànhânvật“thực”củatrầnthuậtcókhảnăngliênkếtvàlôikéo sựchúýcủađộcgiả(9). Nghiêncứukếtcấuvănbảncủatácphẩmhậuhiệnđại,cáchọcgiả(D.Fokkemavà D.Lodge)pháthiệnranhữngphươngthứckhácnhautrongviệccốýtạohiệuứngtrầnthuật hỗnđộn,diễnngônđứtđoạnvềsựtiếpnhậnthếgiớinhưlàbịxévụn,bịlạhoá-thếgiớiđã đánhmấtýnghĩavàtrậttự(10).Thủphápcắtmảngđượcsửdụngkhánhiềutrongtácphẩm củanhómnhàvănNgavàViệtNammàchúngtôiphântíchởphíatrên.TrongNỗibuồn chiếntranhcủaBảoNinh,thủphápnàygiúptíchcựcchosựhoàtrộngiữamơvàthực,giữa nhữngsuynghĩtỉnhtáovànhữngcơnmêloạndiễnratriềnmiêntrongtácphẩm,kéotiểu thuyếtnàyrakhỏithểloạisửthitruyềnthống-“Lịchsửlớn”vềchiếntranhluônđượcxây dựngnhưmộtmôhìnhchỉnhthểmangthời-khônggiantuyếntính.Cảmquanvềthếgiới nhưsựhỗnloạn,sựhỗnloạnđặctrưngchochiếntranhvàcáchmạng,đãkhiếnNỗibuồn chiếntranh-mộttrongnhữngtácphẩmthànhcôngnhấtviếtvềchiếntranhtrongvănhọc ViệtNam,gầngũivớiTchapaevvàPustotacủanhàvănhậuhiệnđạiNgaPelevin. Sựsóimònniềmtinvàocác“Lịchsửlớn”,các“siêutruyện”,“đạitựsự”,vốnđược xâydựngvàtồntạitưởngchừngbấtbiếntrongvănhọchiệnthựccổđiển-mộttrongnhững đặcđiểmcơbảncủavănhọchậuhiệnđạithếgiới,mangnhữngnétđặcthùtrongvănxuôi NgavàvănxuôiViệtNamtheokhuynhhướnghậuhiệnđại.Siêutruyện,đạitựsựởđây khôngchỉđượchiểunhưkiểutổchứctácphẩm,màchủyếuđượchiểutheonghĩarộng,tức “bấtcứtrithứcnào”tổchứcnênmộtkiểuxãhộivàbiệnminhchonó:lịchsử,đạođức,mĩ học,triếthọc,khoahọc,nghệthuật...Nhữngđạitựsự,Lịchsửlớntrongvănhọccổđiển, vănhọcHTXHCNcaocảtrướcđóbịpháđổ(theocách“giễunhại”nhưtrongcáctruyện ngắncủaPelevin:GiấcmơthứchíncủaVeraPavlovna(nhạiChernysevski),Đámmâymặc quần(nhạiMaiakovski),haysựlậttẩycáigọilà“huyềnthoại”ngànhvũtrụhọcXôViết trongOmonPacủanhàvăn),thayvàolànhững“huyềnthoạiphốphường”,thếgiới“không cóvua”,trongđóconngười,vượtlênmọingangtrái,đaukhổ,nhọcnhằn,miệtmàiđitìm cáiđẹp,nhưngcuốicùnghoáracáiđẹpchỉlàảomộng(CongáithuỷthầncủaNguyễnHuy Thiệp,TrapaevvàPustotacủaPelevin).Cáiđẹp,tìnhyêukhôngchỉbịbópchếttrong khônggianchậtchội,hỗnđộn-những“gatàutreo”hôihámvìchiếumốc,thiếusinhkhívì bẩnthỉu,chậtchội(KiêmáicủaPhạmThịHoài),màđơngiảnlànókhôngtồntại,đúnghơn, nóchỉlàkhoảnhkhắcngắnngủimàmaymắnlắmngườitamớicóđượcmộtlầntrongđời. KếtthúctrongtruyệnNgườiđànbàcóconchónhỏcủaTchekhov:“Cócảmgiácchỉmộtlát nữathôikhôngcầnnhiềulắm,làlốithoátsẽđượctìmra,vàlúcấy,mộtcuộcđờihoàntoàn mới,thậtđẹpđẽsẽđến...”-mộtkếtthúc,mặcdùkhôngxácđịnh,songvẫngieovàolòng ngườiniềmhivọngvàotìnhyêuvàcáiĐẹptrongđời.CònkếtthúctruyệnngắnNgườiđàn bàvàhaiconchónhỏcủaPhạmThịHoàixácđịnhđếnnghiệtngã:“Họtranhnhautrình bàycáidựđịnhlớnlao,mớimẻ,táobạo,biểuhiệnvôgiácủatìnhyêuđangnồngcháynhất. Và,trongkhinghesâuvàogiọngnóitrầmtrầmđầygợicảmcủanhau,nghesâuvàotương lairựcrỡđanghiệnradướinhữngtừngữcaoquýnhất,cảhaiđềulinhcảm,thuầntuýlinh cảm,thướcđotinhlọcnhấtcủatráitim,đólàbuổigặpgỡcuốicùnggiữahọ.Tronglúcyêu nhau-lầnchót-ởcănphòngngộtngạtmùihôivàchiếumốcấy,cảhaiđềuhiểurõ,họcó thểđánhđổitấtcảđểmộtlầnnữađượcchứngkiếnvầngmặttrờiđỏốiđangtừtừlặnxuống ấy,tiếngchóấy,bãicỏấy. “Khôngcócỏmay...”,anhnghĩvàsờxuốngchiếu. Chịcóhaiconchó,conđựctênPa,concáitênVi,vànhữngnétvẽrunrẩy,xiêuvẹo. Anhcóbachươngsáchtrêngiấyvàrấtnhiềuchương,mỗichươngbamươilămtrang chẵn,trongđầu. Ngoàira,họchẳngcógìđểđánhđổi”. TìnhyêuvàcáiĐẹp,hoára,cũngchỉlàsimulac-ngụytạo,đượcbaobọcbởinhững kíhiệungôntừvônghĩa! ChođếnnayvẫncònmộtvàinhàphêbìnhcoinhữngtácphẩmkiểuNgườiđànbà vớihaiconchónhỏ,Thiênsứ,Chínbỏlàmmười...củaPhạmThịHoài,hayKhôngcó vua,Huyềnthoạiphốphường,Tộiácvàtrừngphạt...củaNguyễnHuyThiệplà“ảnh hưởng”,“bắtchước”cácnhàvănnướcngoài(Tchekhov,Kafka,Puskin,Dostoevski...). Thậmchíhọcòngánchonhữngnhàvănnàytội“đạovăn”(hiểutheonghĩaxấu).Trênthực tế,đâylàsựliênkếttrongđốithoạigiữacácmẫuhìnhvănhoákhácnhau,màKristevagọi bằngthuậtngữ“liênvănbản”.Liênvănbảnmangnhiềuchứcnăngkhácnhau,vừađược hiểunhưsự“phitrungtâmhoáchủthể”:chủthểbịhoàtan,biếnmấtvàthếgiớiđượcxem nhưvănbản,mộtvănbảnbaogồmnhiềuvănbảnriênglẻkhôngngừngdẫndựavàonhau, vừađượccoinhưsựkhắcphụcthựctạingụytạo(nhưtrênchúngtôiđãnói:trÝchdÉn,liên kếtnh÷ngv¨nb¶nv¨nhãahayv¨nhäccóuytínlµh×nhthøcduynhÊt®ÓcãthÓ“t¸it¹o” l¹ithựctại),vàmangnhữngsắctháiđánhgiákhácnhau(nghiêmtúc,giễu-nhại,mỉamai) củanhàvănvớicácnềnvănhoátrướcđó,hoặccùngthờivớimình.Ch.Grivelkhẳngđịnh: “Khôngcóvănbảnngoàiliênvănbản”(11).TrongcuốnPalimpsestes:Vănhọcbậc nhì(1982),G.Genetteđưara5loạitươngtáckhácnhau:1/Liênvănbảnnhưsựcùnghiện diệntrongmộtvănbảnhaihaynhiềuvănbản(tríchdẫn,điểntích,đạovăn...);2/Cậnvăn bản(paratextualite)-quanhệgiữavănbảnvớiphụđề,lờinóiđầu,lờibạt,đềtừ,v.v...;3/ Siêuvănbản(metatextualite)-sựchúgiảihoặcviệndẫnvănbảntrướcđómộtcáchcóphê phán;4/Ngoadụvănbản(hypetextualite)-sựcườicợt;5/Kiếntrúcvănbản(architextualite) -mốiquanhệthểloạigiữacácloạivănbản(12).Đólànhữngtầnglớpcơbảncủaliênvăn bản,màsoichiếuvàoViệnPuskincủaBitov,Moskva-PetuskicủaErofeev,cácsángtáccủa Pelevin(tiểuthuyếtTchapaevvàPustotavàcáctruyệnngắncủanhàvăn),sángtáccủa PhạmThịHoài,NguyễnHuyThiệp,NguyễnBìnhPhương...tathấyrõràng,đólàmộtthứ “chiếnlượctrầnthuật”. NếuViệnPuskinchủyếudựavàouytíncủavănhoáhiệnđạichủnghĩabằngnhững “tríchdẫn”ởnhữngđềtừcácchươngliênquanđếnvănhọcNgathếkỉBạc,thìởtrường caMoskva-Petuskiliênvănbảnvănhoá,tôngiáodàyđặcvàxuốngđếntậncấpđộcâu,từ, tạosựthốngnhấtđachiềunghĩavàlàmnổilêntiếngcườigiễunhạicácloạidiễnngôn trongvănhoá,vănhọcNga.Tríchđoạnsauđâychothấytácgiảsửdụngthủpháp oskimoronnhưthếnàokhikếthợpcáicaocảvàthấphènvềphươngdiệnphongcáchvà ngữnghĩa:“Vàsauđấy(xinhãynghe),vàsauđấy,lúchọbiếtđượcvìsaoPuskinlạichết, tôiđãđưachohọđọc“Vườnhoạmi”củaAleksandrBlok.Ởđấy,ởtrungtâmtrườngca, nếunhư,tấtnhiên,vứtsangbênnhữngbờvaithơmthovàlànsươngmùđùngđụcvànhững đỉnhthápmàuhồngkhoáctấmáolễ-mànsương,ởđó,trungtâmtrườngcalànhânvậttrữ tìnhbịđuổiviệcvìnátrượuvàlêulổngchơibời.Tôinóivớihọ:“Mộtcuốnsáchrấtcấp thời,-tôibảothế,-cácbạnđọcsẽcólợichobảnthân”.Saohả?Họđãđọc.Nhưngchodù cómọithứấy,cuốnsáchvẫngâychohọsựứcchếnặngnề:trongtấtcảcáccửahàngđồng loạtbiếnmấttoànbộ“Tươimát”(“Cvezect”-Mộtloạiodecoloncócồndùngchođànông. ỞLiênXôthờikìcấmrượu,cácbợmrượuNgađãphảiuốngthứnướcthơmnày-ĐTA). Khôngtàinàohiểuđượcvìsaosika(mộtloạirượuNga-ĐTA)bịquên,vermut(Mộtloại vangcủaNga-ĐTA)bịquên,sânbayquốctếSeremenchevobịquên,-chỉ“Tươimát”là đăngquangchiếnthắng,tấtcảchỉuốngcó“Tươimát”! Ôsựthanhthản!Ônhữngconchimthiênđườngkhôngtínhđậulạichốntrầngian!Ô cháuconSolomonănmặcdãchiếnhàngnốihàng!-Họuốngtấtcả“Tươimát”từga DolgoprudnaiađếntậnsânbayquốctếSeremechevo”. Khôngbiếtvănhóa,vănhọcNgavà“truyềnthốnguốngrượu”củadânNga,khó lònghiểuđượctiếngcười,phongcáchErofievthôngquatríchđoạnliênvănbảnnêutrên. Mởđầu,tronglờigiảithíchgiễucợt,phongcáchthicacaocảcủakỉnguyênBạcđượctái dựng(“nhữngbờvaithơmthovàsươngmùđùngđụcvànhữngđỉnhtháphồngkhoácáolễ -mànsương),sauđóđộtngộtbịhạthấpbởingônngữdângiã,hèđường(rượuchè,lêulổng chơibời)vàtríchdẫnLênin(“mộtcuốnsáchrấtcấpthời”).Nhưngphầnkếtcủatríchđoạn lạilàsựquaytrởvềvớithanhđiệucaocảcủathica,trongđó“Tươimát”-tênloạinước thơmthờiXôViếtmangâmđiệulàmliêntưởngtới“Vườnhoạmi”vàphùhợpvớivăn phongthánhkinhsauđó(“Ô,cháuconSolomon...).Cáicaocảvàcáithấpkémtrongphong cáchErofievkhôngphánhau,khôngthaythếchonhau,màtạonênsựthốngnhấtmang nghĩahaichiều.Cóthểnói,đâychínhlànguyêntắcxâydựnghìnhtượngvănhoátrong trườngcacủaErofiev. NếuNgườiđànbàvớihaiconchónhỏcủaPhạmThịHoàiđượccoilàsự“nhại” Tchekhovmộtcáchnghiêmtúc(tácgiảthậmchícònchúthíchxuấtxứvănbảncủamình lấytừNgườiđànbàcóconchónhỏcủaTchekhov),trongđócósựkếthợpchấtthơcủatình yêulãngmạn(vầngmặttrờiđỏốitừtừlặnxuốngbiển,cỏmay,tiếngchósủa)vớihiệnthực trầntrụi,nghiệtngãđờithường:cănphòngtồitàn,hôimùichiếumốc,thìtruyệnngắnMột truyệncổđiểnđượcxâydựngtheokiểu“siêuvănbản”,trongđótácgiảviệndẫnvănbản “vắngmặt”,đúnghơn,tậphợpcụmvănbảnnghệthuậtvắngmặtcủaTchekhovvềtríthức tỉnhlẻNgavớihìnhthứcngoadụvănbản,cườigiễurõrệt.Mộtđiềukhálíthúkhisosánh vănbảnKhôngcóvuacủaNguyễnHuyThiệpởthểloạitruyệnngắnvàthểloạikịch.Ởcả haithểloạinàyKhôngcóvuađềumangtinhthầnAnhemKaramazov,songởthểtruyện ngắn,đólàsựkhắcphụcDostoevski.Vớikếtthúc“cóhậu”:nhânvậttửtếnhấttrongtruyện, Sinh,dâunhàlãoKiền,sinhconvàđứabérađờitrongkhôngkhíđoànviêngiađình, NguyễnHuyThiệpcốgắngchứngminhtưtưởngnhânđạocủaDostoevskivềcáiĐẹp,tính nữcứuchuộcthếgiới,hướngngườiđọcvềmộttươnglaitốtđẹp,thìởthểloạikịch,sựloạn luângiữachịdâuemchồngtôđậmthêmmôhình“giađìnhngÉuhîp”trongAnhem Karamazovtõl©u®·mấthếtkØcươngnÒnnÕp,mäiquanhÖnghÜat×nhvµsựphásản củamộttrongnhững“đạitựsự”-hônnhân,giađìnhtruyềnthống-từnglàhạtnhânvững chắccủaxãhội. Nhưđãnóiphíatrên,cácnhàvănhậuhiệnđạisửdụngchiếnthuậtliênvănbảnđểtái tạolạihiệnthực“đãmất”,mộthiệnthựcbịchelấpbởinhữngngụytạocácloại.Kếthợp trongmộtvănbảnnhữngvănbảnmẫugốccủavănhoádângian,truyệnngắnNguyễnHuy Thiệpcốgắngtáidựnglạithựctạibằngcáchhuyềnthoạihoá,cổtíchhóanó(hìnhtượng mẹCảtrongChảyđisôngơihaycáchìnhtượng“mẫugốc”trongchùmtruyệncổ tíchNhữngngọngióHuaTápcủanhàvăn).TrongcáctiểuthuyếtcủaNguyễnBìnhPhương, thấyrõsựráoriếtkhắcphụcnhữngđoảnmạch,đứtgãy,sựngụytạo,thahoácủahiệnthực, nhằmchạmtớiđượccáithựctạibảnnguyên,cáithoạtkìthuỷtinhkhiết,khôiphụclạiý nghĩa“đíchthực”của“ngôntừkhởithuỷ”.Đểthựchiệnýđồcủamình,tácgiảdựavàouy tíncủathơMới,trongtrườnghợpnàylàthơ“điên”HànMạcTử,màchúngtôixemlàloại thơhiệnđạichủnghĩanửađầuthếkỉXXcủaViệtNam.Đâylàmộtvấnđềkháthúvịmà phêbìnhđãbắtđầuđộngchạmtới. Dườngnhưnhậnthấysựbấtlựccủacácnhàvănđànanhtrongviệc“đitìmthựctại đãmất”,cácnhàvăntrẻởNgavàViệtNamthếhệ7x,8xcóphầncựcđoanhoáchiếnlược liênvănbảnbằngcách“chế”(rimmed)cácloạivănbảnvănhoá,nhằmtạomộtngônngữ riêng-biếnngônngữ-“vịthầnlinhemút”tronggiaitầngtríthứcchọnlọc(ýcủaHassan) thànhmộtmónnộmcóphầnsuồngsãhơn,nhằmbiệnhộchonhữnghivọngđangcònchưa rõrệt.Trongcuộcthểnghiệmnày,hivọng,giốngnhưcácthếhệnhàvănđànanh,họcũng sẽlàmđượcđiềugìđómớimẻchovănhọc,làmgiàuthêmhệthốngthiphápmớiđãthành hình,đẩynhanhhơnnữavănhọcdântộcvàogiòngchảychungcủavănhoáthếgiới. Kếtluận: -Hậuhiệnđạilàmộtkhuynhhướnglớntrongvănhọcthếgiới,nênviệcxuấthiện nhữngyếutốhậuhiệnđạitrongvănhọcViệtNamlàđiềudễhiểu. -Hướngtiếpcậnsosánhloạihìnhchophép“đọckhác”nhữngtácphẩmvănhọc đươngđại,quađónhậndiệnrõhơnnhữngyếutốhậuhiệnđạitrongvănxuôiViệtNamhai thậpniênvừaqua,thấyđượcsựtìmtòi,thểnghiệmcủacácnhàvăn,đặcbiệtcácnhàvăntrẻ ViệtNam,nhằmtạodựngđượcmộtthứvănhọcmớicókhảnăngsoichiếunhữngvấnđềvà cácgóctốicủathờiđạihọđangsống. -Nếuthểnghiệmnàythànhcông,thìđâycũnglàmộtđónggópchoviệcnghiêncứu vănhọchậuhiệnđạinóichung,bằngcáchđưaranhữngđặctrưngriêngbiệtcủacácyếutố hậuhiệnđạitrongvănhọcdântộcgiaiđoạnhaithậpniênvừaqua
— Xem thêm —
Bình luận